Кіріспе

Барлық оқиғалар тікелей Құдай тарапынан туындайды. Лингвистикадағы басқа мағынасы бар. Оказионализм – жаратылған заттар оқиғалардың себепшісі бола алмайды деген философиялық тұжырым. Керісінше, барлық оқиғалар тікелей Құдайдың әрекеті деп есептеледі. (Байланысты ұғым, "ерекше себептеу" деп аталады, ол күнделікті оқиғалар арасындағы себептік байланысты жоққа шығарады, бірақ оларды алмастыратын нақты себеп кім екендігі тұрғысынан ерекшеленуі мүмкін.) Бұл ілім бойынша, күнделікті оқиғалар арасындағы себептік байланыс иллюзиясы Құдайдың бірінші оқиғадан кейін екіншісін тудыруынан пайда болады. Алайда, екеуі арасында міндетті байланыс жоқ: бірінші оқиға Құдайды екінші оқиғаны тудыруға итермейді, керісінше, Құдай алдымен біреуін, содан кейін екіншісін тудырады.

Ислам теологиялық мектептері

Бұл ілім алғаш рет Ирактағы, әсіресе Басрадағы исламдық теологиялық мектептерде кеңінен танылды. Тоғызыншы ғасырдың теологы Әбу әл-Хасан әл-Аш’ари жаратылыстың құрамында Екінші себептердің жоқтығын айтты. Әлем Құдайдың тікелей араласуы арқылы сақталады және басқарылады. Осылайша, әлем Құдай тарапынан үнемі қайта жаратылу үстінде. Араб тілінде бұл “Касб” деп белгілі болды. Ашариттік кездейсоқтық ілімнің ең көрнекті жақтаушысы – Бағдатта тұратын он бірінші ғасырдың теологы Әбу Хамид Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Газали болды. “Философтардың тұтас еместігі” атты еңбегінде әл-Газали Аль-Фараби және Ибн Сина сияқты неоплатондық әсерге ие болған ертедегі ислам философтарына қарсы философиялық сын-қатер жасады. Философтардың жаратылыс реті екіншілік тиімді себептермен басқарылады деген пікіріне жауап ретінде (Құдай, онтологиялық және логикалық мағынада, Бірінші және Соңғы Себеп болатын), әл-Газали табиғаттағы тұрақтылық ретінде біз байқайтын нәрсенің, болжам бойынша, кейбір табиғи заңдарға негізделгендігінің шын мәнінде тұрақты және үздіксіз ретсіздік түрі екенін айтады. Өзгеріс пен пайда болудың тәуелсіз қажеттілігі Құдайдың белгілегенінен басқаша ештеңе жоқ. Құдайдың білімі мен іс-әрекетінен тыс тәуелсіз себептілік туралы айту – Оны нағыз ерік-жігерден айыру және Оның Құдірет атрибутын азайту. Оның әйгілі мысалында, от пен мақта жанама байланысқа келгенде, мақта оттың ыстығынан емес, Құдайдың тікелей араласуы арқылы жанады, бұл талапты ол логика арқылы қорғады. Он екінші ғасырда ислам теологы Фахр әл-Дин әл-Рази өз еңбектерінде осыған ұқсас кездейсоқтық теорияларын кеңейтті. Құдай көбінесе рационалды, еріксіз емес деп есептелетіндіктен, Оның оқиғаларды әдетте бір реттілікте тудыруы (яғни, бізге тиімді себепкерлік болып көрінетіні) – біз табиғат заңдары деп сипаттайтын ақыл-ойының осы принципінің табиғи салдары ретінде түсіндірілуі мүмкін. Алайда, бұл табиғат заңдары емес, Құдай өз мінез-құлқымен (қатаң мағынадағы Оның тәуелсіздігімен) басқаруды таңдайтын заңдар. Бұл, алайда, кездейсоқтық есептің маңызды бөлігі емес, және кездейсоқтық Құдайдың мінез-құлқының (және осылайша әлемнің мінез-құлқының) ақыр соңында түсініксіз саналатын, осылайша Құдайдың маңызды трансценденттілігін сақтайтын ұстанымдарды қамтуы мүмкін. Осы түсінікте, кереметтер сияқты көрінетін аномалиялар шынымен солай емес: олар жай ғана Құдай біз үшін ерекше болып көрінетіндей әрекет етеді. Оның трансценденттік еркіндігін ескере отырып, Ол тіпті Өзінің табиғатына да бағынбайды. Ғаламның ақылға қонымды құрылымындағы бұзушылықтар сияқты кереметтер де болуы мүмкін, өйткені Құдайдың әлеммен қарым-қатынасы ақылға қонымды принциптермен шектелмейді. 1978 жылы “Studia Islamica” журналында Ленн Гудман “Әл-Газали себептілікті жоққа шығарды ма?” деген сұрақ қойды және әл-Газали “дүниелік” себеп-салдар байланысының бар екенін жоққа шығармағанын көрсетті. Гудманның талдауына сәйкес, әл-Газали байқалған себеп пен әсердің арасында ешқашан байланыс жоқ деп мәлімдемейді: керісінше, әл-Газали байқалған себеп пен әсердің арасында міндетті байланыс жоқ деп санайды.

Дуализм

Теорияның біріккен себептерінің бірі – ақыл мен материяның мәні мүлдем өзгеше, сондықтан бірінің екіншісіне әсер етуі мүмкін емес деген дуалистік сенім. Осылайша, адамның қолының қозғалуының нағыз себебі оның санасы емес, сондай-ақ, денедегі жара да рухани азабының нағыз себебі бола алмайды. Яғни, саналық физикалыққа себеп бола алмайды және керісінше. Сонымен қатар, кездейсоқшылар әдетте физикалықтың физикалыққа себеп бола алмайтынын айтады, себебі физикалық себептер мен салдар арасында ешқандай қажетті байланыс байқалмайды. Олар Алланың құдіретін қажет деп санайды. Дегенмен, бұл доктрина көбінесе XVII ғасыр философтарының, әсіресе картезиан мектебінің өкілдерімен байланысты. Декарттың өзінің еңбектерінде кездейсоқшылық көзқарастың белгілері бар, бірақ оларды көбінесе басқаша түсіндіруге болады. Алайда, оның көптеген ізбасарлары нақты түрде кездейсоқшылық позицияны қабылдады. Бұл доктринаны түрлі нұсқаларында мыналардың еңбектерінде кездестіруге болады: Йоханнес Клауберг, Клод Клерселье, Геральд де Кордемой, Арнольд Геулинкс, Луи де Ла Форж, Франсуа Лами және (ең бастысы) Николя Малебранш.

Юмның аргументтері, Беркли мен Лейбниц

Бұл мүмкіншілдердің теріс аргументі, күнделікті оқиғалар арасында қажетті байланыс табылмайды деген пікір, он төртінші ғасырда Николас Аутрекурдің кейбір аргументтерімен болжаған болатын, ал кейіннен сегізінші ғасырда Дэвид Юм қабылдады. Алайда, теорияның оң жағына келгенде, мұндай байланыстарды алмастыру үшін Құдайға жүгінуге шақырылғанда, Юм: «Біз ертегілер еліне кіріп кеттік [ ] Біздің сызығымыз мұндай терең тұңғиықтарды түсінуге тым қысқа» деп шағымданды. Оның орнына, Юм қажетті байланыстарды табудың жалғыз орны – сананың өзіндегі идеялардың субъективті байланыстарында деп санады. Джордж Беркли де мүмкіншілдердің ықпалында болды және олармен келісіп, ешқандай тиімді күшті денелерге жатқызуға болмайды деді. Беркли үшін денелер тек сезімтал саналардағы идеялар ретінде ғана бар, ал барлық мұндай идеялар, оның айтуынша, «көрінетіндей әрекетсіз». Алайда, Беркли мүмкіншілдермен келіспей, жаратылған саналардың өзіне тиімді күш беруді жалғастырды. Готфрид Вильгельм Лейбниц мүмкіншілдермен келісіп, ерекше жаратылған заттар арасында тиімді себеп-салдар байланысы болуы мүмкін емес деді, бірақ ол жаратылған әлемде тиімді күш жоқ деп ойлаған жоқ. Керісінше, әрбір қарапайым зат өзінде өзгерістер тудыруға қабілетті болды. Лейбниц үшін трансеудентті тиімді себептілік иллюзиясы – әртүрлі заттардың ішінде туындаған өзгерістер арасындағы алдын ала белгіленген үйлесімнен пайда болды. Лейбництің айтуынша, егер Құдай болмаса, «мүмкіндіктерде нақты ештеңе болмас еді, тек қана жоқ емес, мүмкін ештеңе де болмас еді».

Кванттық механика

1993 жылы Пирс колледжінің химия профессоры Карен Хардинг "Сабабыршылық сол кезде және қазір: Аль-Газали және кванттық теория" атты мақаласын жариялады, онда Газалидің кездейсоқтық тұжырымы мен кеңінен қабылданған Копенгагендік кванттық механиканың түсіндірмесі арасындағы бірнеше "ерекше" ұқсастықтар сипатталды. Ол былай деді: "Екі жағдайда да, және жалпыға қабылған санаға қайшы, заттар өздеріне тән қасиеттері жоқ және тәуелсіз тіршілік етпейтіндей қарастырылады. Заттың болуы үшін оны Алла (әл-Газали) немесе бақылаушы (Копенгагендік түсіндірме) жаратуы керек". Оның үстіне, әлемді толыққанды болжау мүмкін емес. Әл-Газали үшін Алла қалаған уақытта кез келген нәрсені орынға келтіре алады. Әдетте, әлемдегі оқиғалар болжамды түрде жүзеге асады, бірақ кез келген сәтте керемет құбылыс орын алуы мүмкін. Керемет оқиғаның болуы үшін Алланың өз "дәстүрінен" аттауы жеткілікті. Кванттық әлем де осыған ұқсас. Қорғасын шарлар босатылғанда құлайды, себебі олардың осылай әрекет ету ықтималдығы өте жоғары. Дегенмен, қорғасын шардың құлайтын орнына "керемет" түрде көтерілуі де мүмкін. Мұндай оқиғаның ықтималдығы өте төмен болғанымен, оның болуы әлде де мүмкін. Философ Грэм Харманның объектіге бағытталған онтологиялық тұрғыдағы сабабыршылық туралы зерттемелерін жалғастыра отырып, Саймон Вейр 2020 жылы виртуалды бөлшектерді сезімдік объектілердің көптеген түрлерінің бірі ретінде қарастыратын, Копенгагендік түсіндірмеге қарсы кванттық теория мен сабабыршылық арасындағы қарым-қатынасқа қатысты баламалы көзқарас ұсынды.