Кіріспе
Америка Құрама Штаттарындағы қорғалатын аумақтар
Америка Құрама Штаттарында ұлттық қорықтар ретінде белгіленген 21 қорғалатын аймақ бар. Олар ұлттық саябақтармен байланысты ресурстары бар, бірақ олардың табиғи құндылықтары сақталған жағдайда, аң аулау және кен өндіру сияқты белгілі бір табиғи ресурстарды пайдалануға рұқсат етілетін аумақтарды қорғау үшін Конгресс актісімен құрылды. Барлық ұлттық қорықтар Ұлттық саябақтар қызметінің (NPS) Ұлттық саябақ жүйесінің бір бөлігі ретінде басқарылады. Он бір ұлттық қорық ұлттық саябақтармен немесе ұлттық ескерткіштермен бірлесіп басқарылады; өйткені бұл бірліктерде аң аулауға тыйым салынғандықтан, қорықтар дамудан қорғаудың ұқсас деңгейін қамтамасыз етеді, бірақ аң аулауға және кейбір жағдайларда мал жаюға мүмкіндік береді. Олардың тоғызы жеке ресми бірліктер ретінде саналады, ал Нью-Ривер-Гордж ұлттық саябағы мен қорығы және Орегон үңгірлері ұлттық ескерткіші мен қорығы әрқайсысы жеке бірліктер, бірақ әкімшілік айырмашылық жоқ. Қалған он автономды бөлімшелер. Жан Лафитте ұлттық тарихи саябағы мен қорықта қорық аймағы бар, бірақ ол ұлттық қорық ретінде заңда белгіленбеген және мұнда тізімде жоқ. Солтүстік Ривер-Бэй ұлттық тарихи саябағы мен экологиялық қорық – ұлттық қорықтарға ұқсамайтын бірегей атау. Ұлттық қорықтар он бір штатта орналасқан; Аляскада олардың он, соның ішінде ең үлкені – Ноатак ұлттық қорығы бар. Олардың жалпы ауданы – , 86% Аляскада орналасқан. Таллграсс прериясынан басқа барлық ұлттық қорықтарда жергілікті ережелерге сәйкес аң аулауға рұқсат етіледі. Ұлттық қорық ұлттық резерваттан ерекшеленеді, өйткені резерваттарды басқару олар орналасқан штатқа берілуі мүмкін.
Тарих
Алғашқы ұлттық қорықтар 1974 жылы құрылған Техас штатындағы Үлкен Жайықтық Ұлттық қорығы және Флорида штатындағы Үлкен Кипрес Ұлттық қорығы болды. Эверглейдс ұлттық паркіне жақын орналасқан және бастапқыда оның құрамына кіруі жоспарланған Үлкен Кипрес батпағы, жоспарланған әуежай құрылысының салдарынан жойылу қаупіне тап болды. Табиғатты қорғаушылардың қарсылығы және батпақтың су қорғау саласындағы рөлін көрсеткен зерттеулер бір ұшу-қону жолағы салынғаннан кейін жобаның тоқтатылуына әкелді. Президент Ричард Никсон жергілікті сумен жабдықталуын қорғау мақсатында аймақты Үлкен Кипрес ұлттық тұщы су қорығы деп белгілеуді ұсынды. Конгресс талқылауы нәтижесінде жеке меншік иелерінен жерлер сатып алынып, "Үлкен Кипрес су алабының табиғи, көрікті, гидрологиялық, флора және фауна, сондай-ақ демалыс құндылықтарын" сақтауға бағытталған жаңа ұлттық қорық құрылды. Бірақ жолдан тыс көлік құралдарын пайдалануға, мұнай өндіруге, аң аулауға және Микосуки және Семиноль тайпаларының дәстүрлі пайдалануына рұқсат берілді. Үлкен бұталы алқап, кең аумақты батпақтар мен ормандарды қамтиды. Оны бастапқыда мемлекеттік парк немесе ұлттық парк ретінде сақтау ұсынылған, бірақ ағаш кесу жерлерін сақтағысы келген ағаш өңдеу фирмалары бұған қарсылық көрсетті. 1967 жылы Ұлттық парктер қызметінің жүргізген зерттеуі аймақтағы өсімдіктер әлемінің алуан түрлілігін көрсететін тоғыз бөлімді құруды ұсынды. Бірақ бұталы алқап жолдар мен ағаш кесу арқылы фрагменттелгендіктен, ұлттық парк мәртебесіне ие бола алмады. Ұлттық ескерткіш мәртебесі де тиімсіз деп танылды, және шекаралар мен басқару ережелері бойынша келісімге келу нәтижесінде ұлттық қорық құрылды. Екі қорықты құру туралы заңға президент Джеральд Форд сол күні қол қойды. Заңда құрылыс, ауыл шаруашылығы және минералдық қазбаларды шектеу шаралары қарастырылды, бұл аймақтың "табиғи және экологиялық тұтастығын мәңгілікке сақтауға" мүмкіндік берді, сонымен қатар аң аулауға рұқсат берілді. Президент Джимми Картердің 1978 жылы Аляскада 17 ұлттық ескерткіш құруынан кейін, 1980 жылғы Алясканың ұлттық мүдделерді қорғау туралы заң төртін ұлттық қорықтарға, ал алтысын ұлттық парктерге немесе қорықпен жұптастырылған ескерткіштерге қайта жатқызды. Бұл мәселе заң шығару процесінде 1974 жылдан бері Кларк көліндегі спорттық аң аулау мәселесін шешу үшін ұсынылған. Бұл бастапқы ұлттық қорықтардың аталуының басты факторы болмаса да, көрікті жерлерді қорғау және ұлттық парктер жүйесінде аң аулауға тыйым салған парктер мен ескерткіштердегі қағиданы бұзбастан аң аулауға рұқсат беру үшін ыңғайлы келісімге келді. Ұлттық қорықтар ұлттық парктер сияқты басқарылады, бірақ спорттық және тіршілік үшін реттелген аң аулауға, балық аулауға және тұзақ қоюға рұқсат беріледі. Бірақ NPS қажет болған жағдайда осындай іс-әрекеттерге аймақтарды жаба алады. Оның жерлерінің көп бөлігі Табиғатты қорғау қорына тиесілі. Вальс Кальдера ұлттық қорығы бастапқыда 2000 жылы тәуелсіз траст арқылы басқарылуы тиіс болды, бірақ 2015 жылы басқару Ұлттық парктер қызметіне берілді. Соңғы құрылған төрт ұлттық қорық – бұрыннан бар Ұлттық парктер жүйесіндегі аумақтардың кеңейтілуі немесе қайта жатқызылуы. Ұлы құмдар ұлттық ескерткіші ұлттық парк ретінде қайта жатқызылды, ал АҚШ Орман шаруашылығы қызметіне берілген таулы жабайы аймақ қорыққа айналды. Президент Билл Клинтон Антикварлар туралы заңды қолданып, Айдың ұлттық ескерткішінің кратерлерін кеңейтті, ал кеңейтілген аумақтың көп бөлігі екі жылдан кейін аң аулауға рұқсат беру үшін ұлттық қорыққа қайта жатқызылды. Орегон үңгірлері ұлттық ескерткіші өз қорық аумақтарын Рог өзені-Сискию ұлттық орманнан алды, бұл бірліктің ауданын тоғыз есеге ұлғайтты. Жаңа өзен ойысының ұлттық өзенінің он пайызы аң аулауға тыйым салынған ұлттық парк ретінде қайта жатқызылды, ал қалған бөлігі аз өзгерістермен Жаңа өзен ойысының ұлттық қорығы болды.
Ұлттық қорықтар тізімі
Ұлттық саябақпен немесе ескерткішпен біріктірілген қорықтарда келушілер саны жеке есептелмейді. Олардың жалпы саны курсивпен көрсетіледі, себебі қорық бөлігіне келгендердің саны айтарлықтай аз болуы мүмкін. Осы он бір қорықтың ішінде тек Кларк көлі мен Врангель-Сент-Элиас қорықтарында көптеген нысандар орналасқан. +NameImageLocationManaged withDate establishedAreaVisitors (2020)RefАниакчакАляска ескерткіші2 желтоқсан, 198036Аниакчак тауының айналасындағы Алеут тауларының жағалау жазықтары мен таулары 3700 жылдық жанартау кальдерасынан тұрады. Бұл нысанға ұшақпен ғана жетуге болады. Жайылым мен аң аулаудан басқа, кейбір келушілер Аниакчак өзенімен – ұлттық жабайы өзенмен – жанартаудан теңізге дейін саяхаттайды. Бірақ оның қолжетімсіздігі мен ауа райының болжамсыздығы оны ұлттық саябақ жүйесіндегі ең сирек барып тұратын жерге айналдырады. Беринг мұхиты көпіріАляска2 желтоқсан, 19802,642Сьюард түбегі – мұз дәуіріндегі Беринг құрлық көпірінен қалған бөлік. Чукчи теңізінің жағалауы, Имурук көлінің жанартаулық алабы, маар көлдері мен тундра Арктика жануарларын – көшіп-қоныс жасайтын карибу, ақ аю, морж, мускус сиырлары және ленталы тұздары – қамтамасыз етеді. Келушілер 170 түрлі құсты бақылайды, ыстық бұлақтарда шомылады және тундра мен лавалы алқаптарда серуендейді. Үлкен кипарис, Флорида11 қазан, 19741,181,930Эверглейдс ұлттық саябағына іргелес орналасқан Үлкен кипарис батпағы мангр, кипарис ағаштары, аллигаторлар мен Флорида пантераларына мекен. Оған Флорида жолының басында жаяу, велосипедпен, каноэмен, байдаркамен, палуан қайығымен және батпақты көліктермен жетуге болады. Үлкен қалыңдық, Техас11 қазан, 1974309,053Үлкен қалыңдық Пайни Вудс аймағындағы әртүрлі экожүйелерді қамтиды: таулық қарағайлы ормандар, ашық шөп алаптары, көлбеу жапырақты ормандар, су тасқынына ұшырайтын жерлер, далалар мен батпақтар бірігіп жатыр. Бірақ ескі орманның көбі қалмаған. Бұл жерде тоғыз жолақты армадиллер, бобкаттар, өзен сусарлары, аллигаторлар және 33 түрлі жылан мекендейді. Нечес өзені мен оның салалары бойындағы алты су жолымен байланысқан тоғыз негізгі бөлім бар. Ай кратерлері, Айдахо21 тамыз, 2002250,872Бұл қорық Айдахоның Ұлы Рифтің лавалық далаларының көп бөлігін қамтиды, ол 15000-2000 жыл бұрын пайда болған. Оның жанартаулық ерекшеліктеріне көптеген шоқшалар мен шашыраңқы конустар, лава түтіктері мен жарықтар, сондай-ақ а'а, пахохое және блок лавасынан жасалған ағаш қалыптары кіреді. Базальттық ағындарда жапайы гүлдер, бұталар, иілгіш қарағайлар мен Роки тауларының қарағайлары өседі. Денали, Аляска2 желтоқсан, 198054,850Денали төңірегінде орналасқан ұлттық саябақтан басқа, ұлттық қорықтың екі бөлігі бар: біреуі солтүстік-батыста, Highpower Creek және Muddy River аймақтарындағы көлдерді қамтиды, ал екіншісі Аляска тауларының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, оған Далл тауы мен Далл мұздығы, Кичатна таулары және Йентна өзені кіреді. Арктика қақпалары, Аляска2 желтоқсан, 19802,872Қорықтың екі бөлігі бар: біреуі Иткиллик өзенінің төңірегіндегі саябақтың солтүстік-шығысында, ал екіншісі Кобук өзенінің төңірегіндегі оңтүстік жағында орналасқан. Қара аю, гризли, Далл қойы, лось және кішірек аңдарды көруден және аң аулаудан басқа, келушілер Кобукта – жабайы өзен деп белгіленген жерде – жүзіп, балық аулай алады. Мұздық шығанағы, Аляска2 желтоқсан, 19805,784Глециер шығанағы мен оның айналасындағы таулы мұздықтар мен теңіз мұздықтары ұлттық саябақты құрайды, ал қорық – Елсек өзені, оның Құрғақ шығанақтың дельтасы мен Алдау төбелері арасындағы солтүстік-батыстағы жазық жер. Келушілер балық аулайды, аң аулайды, өзенмен саяхаттайды және жолдарда квадроциклдерде жүреді. Үлкен құмдық құмдар, Колорадо22 қараша, 2000461,532Бұл қорыққа Солтүстік Америкадағы ең биік құмдық төбелерінен жоғары көтерілген Сангре-де-Кристо таулары, соның ішінде Тиджерас шыңы мен Херард тауы кіреді. Тау ормандарындағы жолдар альпілік көлдерге және Моска асуына дейін жетеді. Катмай, Аляска2 желтоқсан, 198051,511Алагнак жабайы өзенінің бастауы болып табылатын Нонвианук көлі мен Кукаклек көлі, Морейн және Фуннел өзендері балыққа бай, олар көптеген аюларды тартады. Жол жоқ, бірақ балық аулау, рюкзакпен саяхаттау, аю мен лось аң аулау үшін ұшуға рұқсат бар. Кларк көлі, Аляска2 желтоқсан, 19804,948Кларк көлі және Чигмит тауларына жақын орналасқан басқа да мұздық көлдер – соккей ласососы үшін маңызды шарықталу орындары. Өзендіктер мен тау етегіндегі аймақтар қоңыр және қара аюлар, Далл қойлары, лось, карибу, саяшы соқырлар және ағаш қасқырлары үшін тіршілік ортасы болып табылатын боралдық ормандармен бай. Кіші өзен каньоны, Алабама24 қазан, 1992802,375Кіші өзеннің үстінен ағып жатқан су тасқыны, жартастар мен шатқалының бойындағы тік жарлар бар. Саябақтың шетімен өтетін көрікті жол бар, ал өзенге жаяу жолдармен төмен түсіп, тау шаруаларымен айналысуға, балық аулауға және каноэмен жүзуге болады. Мохаве, Калифорния31 қазан, 1994608,633Мохаве шөлі жылы, бірақ қоңыр климатымен сипатталады, онда креозот бұталары, чолла кактустары және жошуа ағаштары өседі. Аймақта 182,88 метрлік Келсо құмдары бар, олар «ән айтады», Cima жанартаулық алабында ондаған шоқшалар мен лавалық далалар, сондай-ақ тасталып қалған шаруашылықтар мен шахталар бар. Жаңа өзен каньоны, Батыс Вирджиния21 желтоқсан, 20201,054,374Солтүстік Америкадағы ең көне өзендердің бірі болып табылатын Жаңа өзен Аппалач тауларында V тәрізді шатқалды жасаған, оның құмтас және тақтатас жартастары тау шаруалары үшін танымал. Оның ежелгі Аппалач аралас мезофиттік орман әртүрлі топографияда солтүстік тау және Атлант мұхитының жағалау түрлерін байланыстырады, бұл өте әртүрлі экожүйеге ие. Өзеннің үлкен тасқындары тамаша рафтинг мүмкіндіктерін ұсынады. Ноатак, Аляска2 желтоқсан, 198012,533Ноатак өзенінің таза бассейні Брукс тауларының Бэрд және Де Лонг таулары арасында орналасқан, тундраны тайгамен байланыстырады. Бұл жүз мыңдаған карибу, Аляска лосі және қоңыр аюлардың көшіп-қону жолы. Орегон үңгірлері, Орегон19 желтоқсан, 201422,789Орегон үңгірлері ұлттық ескерткіштің астында тереңге созылса, қорықта орман, шалғындар, өзендер мен таулар бар. Жолдар Элайджа тауына және Сискию тауларының көрінісі бар Бигелоу көлдеріне жетеді. Биік шөп даласы, Канзас12 қараша, 199629,009Биік шөп даласы экожүйесінің көбі шаруашылық жерлермен алмастырылған, ал Флинт Хиллс аймағындағы бұл жер әртүрлі өсімдіктер мен жануарлар өмірін сақтап қалған. Бақыланатын өртеулер мен қайта енгізілген бизон тобы жерді құнарлы етеді. Тимукуан экологиялық және тарихи қорығы, Флорида16 ақпан, 19881,017,373Нассау және Сент-Джонс өзендерінің сағасындағы бұл батпақтарда тұзды батпақтар, тропикалық қатты ағаш тоғайлары және жағалау құмды төбелері бар. Археологиялық қазбалар мыңдаған жылдарға сонатын Тимукуа артефакттарын тапқан. Сондай-ақ, бұл жерде Кингсли плантациясы мен Форт Каролина ұлттық ескерткіші орналасқан. Валлес Кальдерасы, Нью-Мексико25 шілде, 200030,434Валлес Кальдерасы 1,25 миллион жыл бұрын болған жанартаулық жарылыстан пайда болған және әлі де белсенді геотермалдық жүйеге ие. Оның шеті 13 шақырым диаметрлі, кең шөптік жазықтармен бөлінген, олардың ішінде Редондо шыңы бар. Бұл жерде элктердің, Ганнисон суырларының, бадджерлердің және алтын құбыршықтардың көп саны бар. Врангель-Сент-Элиас, Аляска2 желтоқсан, 198016,655Американың ең үлкен ұлттық саябағымен біріктірілген бұл қорық Врангель тауларының төменгі биіктіктегі аймақтарын қамтиды, оның ішінде Кенникотт және Набесна мұздықтары Низина және Набесна өзендеріне құяды, олармен саяхаттауға болады. Тасталып қалған Кеннекотт шахталары бір кезде мыстың маңызды көзі болған және қазір қорықтың басты тарихи тартымдылығы болып табылады. Юкон-Чарли өзендері, Аляска2 желтоқсан, 1980666Чарли өзенінің және Юкон өзенінің толық бассейнін қамтитын бұл қорық оларды қоршаған таулар мен жарларды қорғайды, олар түрлі Арктика жануарларына – саяшы соқырлар, карибу және лосось – мекен етеді. Жазғы келушілер өзендермен жүзіп, алтын өндірудің қалдықтарын көреді, ал қыста жүргізушілер Юкон квестісінде жарысады.