Ричард Кобден: Англия саяхатшысы, саудагер және саяси қайраткері

Кіріспе

Ричард Кобден (3 маусым 1804 – 2 сәуір 1865) – ағылшын радикал және либерал саясаткері, өндіруші және еркін сауда мен бейбітшілік үшін күрескен адам. Ол Анти-Корн-Лой лигасы және Кобден-Шевалье келісімімен байланысты болды. Жастығында Кобден табысты сауда өкілі болды, кейін Сабдендегі өте табысты калико басу фабрикасының тең иесі атанды, бірақ Манчестерде тұрды, ол осы қаламен тығыз байланысты болды. Бірақ ол көп ұзамай саясатқа белсенді түрде араласты, ал саяхаттары оны еркін сауданың (қорғаушылыққа қарсы) жақсы халықаралық қатынастардың кілті екеніне көндірді. 1838 жылы ол Джон Брайтпен бірге халық арасында танымал емес астық заңдарын жою мақсатында Анти-Астық заңдар лигасына негіз салды, бұл заңдар импортталған бидайға салық салу арқылы жер иелерінің мүдделерін қорғап, нәтижесінде нан бағасын өсірді. 1841 жылдан бастап Парламент депутаты ретінде ол Пил үкіметінің қарсылығына қарсы күресті және 1846 жылы осы заңдар жойылды. Тағы бір еркін сауда жобасы – 1860 жылғы Кобден-Шевалье келісімі, ол Ұлыбритания мен Франция арасындағы өзара тәуелділікті күшейтті. Бұл күрес Джон Брайт пен француз экономисі Мишель Шевальемен бірлесіп жүргізілді және Парламенттің француздарға деген күдігіне қарамастан сәтті аяқталды.

Алғашқы жылдар

Кобден Сассекс округының Мидхерст қаласына жақын Хейшотт ауылындағы Данфорд шаруашылығында дүниеге келген. Ол Миллисент (Амбер) пен Уильям Кобденнің 11 баласының төртіншісі болды. Оның отбасы көп буын бойы сауда және ауыл шаруашылығымен айналысып, сол жерде тұрған. Оның әкесі Ричард Кобден Хейшотттағы Бекс диірменіне ие болды және Мидхерст қаласында сот орындаушысы және бас судья болып қызмет еткен табысты диірменші болды. Алайда, оның әкесі Уильям 1809 жылы Ричард қайтыс болғаннан кейін Данфорд шаруашылығын басқаруды қолға алып, егіншілікпен айналысуға көшті. Жақсы кәсіпкер болмаған ол шаруашылық құлдыраған кезде мүлігін сатып, отбасын жақын маңдағы Гуллард Оук шағын шаруашылығына көшірді. Жағдай жақсармады және 1814 жылға қарай, бірнеше рет көшіп-қонысқаннан кейін, отбасы Хэмпширдегі Алтон қаласына жақын Батыс Мионда жалға алынған шаруалар ретінде қоныстанды. Кобден әйелдер мектебіне, содан кейін Йоркширдің Солтүстік жағындағы Боуес Холл мектебіне оқыды. Он бес жасқа келгенде ол Лондонға ағасы Ричард Уэр Коулдың қойма бизнесіне барды, онда ол муслин мен калико сатушысы болды. Оның туысы, жігіттің оқуға деген құштарлығын байқап, оған мұндай әуестікке берілмеуге кеңес берді, себебі ол коммерциялық өмірде табысқа жетуіне кедергі келтіруі мүмкін. Кобден бұл ескертуге құлақ қоймады және Лондон институтының кітапханасын тиімді пайдаланды. Ағасының бизнесі құлдыраған кезде ол Eastcheap-тағы Partridge & Price компаниясына қосылды, серіктестердің бірі оның ағасының бұрынғы серіктесі болды. 1828 жылы Кобден Шериф пен Жилетпен бірге жеке бизнесін құрды, ішінара Джон Льюис капиталымен, Форт Бразерс, Манчестер калико басушыларының Лондон агенттері ретінде. 1831 жылы серіктестер Ланкаширдегі Клитерое қаласына жақын Сабдендегі Форттан зауытты жалға алуға тырысты. Алайда, олардың арасындағы капитал жеткіліксіз болды. Кобден және оның әріптестері Форт компаниясына соншалықты әсер етті, олар акцияның маңызды бөлігін сақтап қалуға келісті. Жаңа фирма өркендеді және көп ұзамай үш мекемеге ие болды - Сабдендегі баспахана және Лондон мен Манчестердегі сату орындары. Манчестер филиалы 1832 жылы Кобденнің тікелей басқаруына көшті, ол қаламен ұзақ байланыс орнатты. Ол Quay Street көшесіндегі үйге қоныстанды, қазір ол Кобден үйі деп аталады. Оның тұрған жерін еске алу үшін тақта орнатылған. Кәсіпорынның табысы шешуші және жылдам болды, ал «Кобден баспалары» көп ұзамай сапасымен танымал болды. Егер Кобден барлық күшін бизнеске жұмсағанда, ол көп ұзамай өте бай болар еді. Оның бизнестегі табысы жылына 8000-нан 10000 фунт стерлингке дейін жететін. Алайда, өмір бойы оқуға және зерттеуге деген әдеті көп уақытын алып қойды. Libra псевдонимімен жазған ол Манчестер Таймс газетінде коммерциялық және экономикалық мәселелерді талқылайтын көптеген хаттар жариялады. Оның кейбір идеяларына Адам Смит әсер еткен.

Cobden was born at a farmhouse called Dunford, in Heyshott near Midhurst, in Sussex. He was the fourth of 11 children born to Millicent ( Amber) and William Cobden. His family had been resident in that neighbourhood for many generations, occupied in trade and agriculture. His grandfather, Richard Cobden, owned Bex Mill in Heyshott and was a prosperous maltster who served as bailiff and chief magistrate at Midhurst. His father William however forsook malting in favour of farming, taking over the running of Dunford Farm when Richard died in 1809. A poor business man, he sold the property when the farm failed and moved the family to a smaller farm at nearby Gullard's Oak. Conditions did not improve and by 1814, after several more moves, the family eventually settled as tenant farmers in West Meon, near Alton in Hampshire. Cobden attended a dame school and then Bowes Hall School in the North Riding of Yorkshire. When fifteen years of age he went to London to the warehouse business of his uncle Richard Ware Cole where he became a commercial traveller in muslin and calico. His relative, noting the lad's passionate addiction to study, solemnly warned him against indulging such a taste, as likely to prove a fatal obstacle to his success in commercial life. Cobden was undeterred and made good use of the library of the London Institution. When his uncle's business failed, he joined that of Partridge & Price, in Eastcheap, one of the partners being his uncle's former partner. In 1828, Cobden set up his own business with Sheriff and Gillet, partly with capital from John Lewis, acting as London agents for Fort Brothers, Manchester calico printers. In 1831, the partners sought to lease a factory from Fort's at Sabden, near Clitheroe, Lancashire. They had, however, insufficient capital between them. Cobden and his colleagues so impressed Fort's that they consented to retain a substantial proportion of the equity. The new firm prospered and soon had three establishments – the printing works at Sabden and sales outlets in London and Manchester. The Manchester outlet came under the direct management of Cobden, who settled there in 1832, beginning a long association with the city. He lived in a house on Quay Street, which is now called Cobden House. A plaque commemorates his residency. The success of the enterprise was decisive and rapid, and the "Cobden prints" soon became well known for their quality. Had Cobden devoted all his energies to the business, he might soon have become very wealthy. His earnings in the business were typically £8,000 to £10,000 a year. However, his lifelong habit of learning and inquiry absorbed much of his time. Writing under the byname Libra, he published many letters in the Manchester Times discussing commercial and economic questions. Some of his ideas were influenced by Adam Smith.

Алғашқы басылымдар

1835 жылы ол өзінің алғашқы памфлетін – «Англия, Ирландия және Америка. Манчестер өндірушісінің жазбалары» деген атпен жариялады. Кобден бейбітшілік, араласпау, үнемдеу және еркін сауда принциптерін қолдады, соған адал болды. Ол АҚШ-қа сапар жасап, 1835 жылдың 7 маусымында Нью-Йоркке келді. Ол бұл сапарға үш айға жуық уақыт арнады, теңіз жағалауындағы штаттар мен Канаданың іргелес аймақтарын жылдам аралап өтіп, елдің жағдайы, ресурстары және болашағы туралы мол мәлімет жинады. 1836 жылдың соңында «Ресей» атты тағы бір еңбек жарық көрді. Ол Дэвид Уркхарттан туған русофобияның күрт өрбуіне қарсы күресу мақсатымен жазылған. Бұл еңбек сонымен қатар күш тепе-теңдігі идеялары мен сауданы қорғау үшін үлкен қарулану қажеттігіне негізделген сыртқы саясат жүйесін сынады. Денсаулығының нашарлауы оны Ұлыбританиядан кетуге мәжбүр етті, 1836 жылдың соңы мен 1837 жылдың басында ол Испания, Түркия және Египетке саяхаттады. Египетке сапары барысында ол Мұхаммед Әлимен кездесті, бірақ оның реформатор монарх ретіндегі бейнесі оған жағымды әсер қалдырмады. Ол 1837 жылдың сәуір айында Ұлыбританияға оралды.

Саясаттағы алғашқы қадамдар

Көп ұзамай Кобден Манчестердегі саяси және интеллектуалдық өмірдің көрнекті тұлғасына айналды. Ол Манчестер атенайының құрылуын қолдады және оның ашылуына арналған алғашқы лекциясын оқыды. Ол сауда палатасының мүшесі болды және қаланың қосылуына қатысты науқанға қатысып, алғашқы әкімдердің бірі болып сайланды. Ол сондай-ақ халыққа білім беру ісіне қызығушылық таныта бастады. Оның алғашқы публицистикалық сөздерінің бірі Манчестер, Салфорд, Болтон, Рочдейл және басқа да жақын қалаларда британдық мектептер құруды қолдау мақсатында өткізген жиналыстарда болды. Осы мақсатта Рочдейлге барған сапарында ол Джон Брайтпен алғаш рет танысты. 1837 жылы Вильгельм IV-нің қайтысы және королева Викторияның таққа отыруы жалпы сайлауға себеп болды. Кобден Стокпорт округінен кандидат болды, бірақ шамалы айырмамен жеңіліске ұшырады. Оның басқа да қызығушылықтарына Джордж Комбпен достығы және 1830-1840 жылдары Манчестер френологиялық қоғамындағы қатысуы кірді. 1850 жылы ол Комбтен ұлының френологиялық сараптамасын жасауды сұрады.

Астық заңдары

Астық заңдары – Ұлыбританиядағы астық өндірушілердің бағасын жоғары ұстау мақсатымен импортталған астыққа салынған салықтар. Бұл заңдар шын мәнінде азық-түлік бағасын өсірді және қалалық аймақтарда наразылық тудырды, онда саяси өкілдік ауылдық Ұлыбританияға қарағанда әлсіз болды. Астық заңдары импортқа жоғары баж салысты, тіпті азық-түлік тапшылығы болған кезде де басқа елдерден импортталатын астық көлемін азайтты. Бұл заңдар консервативті жер иелері тарапынан қолдау алды, ал виг өнеркәсіпшілері мен жұмысшылар қарсы болды. Астық заңдарына қарсы лига халық пен биліктегі топтың пікірін заңға қарсы бағытқа бұруға ықпал етті. Бұл – жалпыұлттық, орта таптың қатысуымен өткен, моральдық күрестің үлкен жорығы және утопиялық көзқарасты ұстанды. Оның жетекші жақтасы Ричард Кобден болды. Тарихшы Аса Бриггстің айтуынша, Кобден заңды жою төрт маңызды мәселені бірден шешетінін уәделеді: Біріншіден, ол өндірушіге өнімдерін өткізуге мүмкіндік беру арқылы оның өркендеуіне кепілдік береді. Екіншіден, азық-түлік бағасын төмендету және тұрақты жұмыспен қамтамасыз ету арқылы «Англияның жағдайы» мәселесін шешеді. Үшіншіден, қалалық және өнеркәсіптік аймақтарда өнімдеріне сұранысты ынталандыру арқылы ағылшын ауыл шаруашылығын тиімдірек етеді. Төртіншіден, өзара тиімді халықаралық сауда арқылы халықаралық бірлік пен бейбітшіліктің жаңа дәуірін әкеледі. Бұл төрт пайдалы шешімге кедергі келтіретін жалғыз фактор – жер иелерінің жеке мүддесі, «нан талап ететін, принципсіз, сезімсіз, ашкөз және тоналды» олигархия болды. 1838 жылы лига Манчестерде құрылды; Кобденнің ұсынысы бойынша ол ұлттық қауымдастыққа, Астық заңдарына қарсы лигаға айналды. Лиганың жеті жылдық тарихында Кобден оның бас сөйлеушісі және рухани жетекшісі болды. Ол өзінің пікірін ауыл шаруашылығының жер иелеріне тікелей жеткізуден немесе Фейргус О’Коннор басқаратын жұмысшылардың чартистерімен пікір таластырудан қорқа қоймады. 1841 жылы Сэр Роберт Пил парламентте Мельбурн үкіметін жеңіп, жалпы сайлау өтті, және Кобден Стокпорттан жаңа депутат болып сайланды. Оның қарсыластары төменгі палатада толық сәтсіздікке ұшырайтынын сенімді түрде болжады. Ол қабылдағаннан кейін олардың болжамдарын тексеруге көп уақыт кетірген жоқ. Парламент 19 тамызда жиналды. 24-і күні патшайымның сөзіне қатысты пікір алмасу кезінде Кобден өзінің алғашқы сөзін сөйледі. «Оған жаңа мүшеге әдетте көрсетілетін сыпайылықпен қарастырылмағаны айтылды, және оған мұндай құрмет көрсетудің қажеті жоқ деп есептелді», - деп жазды Харриет Мартино өзінің «Татулық тарихы» еңбегінде. Ол астық заңдарына қатысты өз ұстанымын қарапайым және қуатты түрде түсіндірді. Бұл оның мәселенің мәнін жақсы білетінін көрсетудің бастамасы болды. 1842 жылдың 21 сәуірінде Кобден 67 басқа депутатпен бірге Уильям Шарман Кроуфордтың (Астық заңдарына қарсы лиганың мүшесі) Халық хартиясының (1838) талаптарын қарастыру үшін комитет құру туралы ұсынысына дауыс берді: жұмысшыларға дауыс беру құқығы, құпия дауыс беру арқылы қорғалады. 1843 жылдың 17 ақпанында Кобден Пилге шабуыл жасап, оны елдің жұмысшыларының қиын жағдайы үшін жауапты деп айыптады. Пил пікір алмасу кезінде жауап бермеді, бірақ сөйлеген сөзі саяси жағдайдың шиеленіскен кезде жасалды. Пилдің жеке хатшысы Эдвард Драммонд жақында премьер-министрмен шатасып, көшеде ақылдан безген адамның қолынан қаза тапқан еді. Алайда кешке қарай Пил бұл сөзді өзіне қарсы зорлық-зомбылыққа шақыру деп, ынтасымен және алаңдаған түрде айтты. Пилдің тори партиясы осы мүмкіндікті пайдаланып, үлкен қызығушылықпен алаңдады, ал Кобден өзі жеке емес, ресми жауапкершілік туралы айтқанын түсіндіруге тырысқанда, оның сөзі естілмей қалды. Пил өзінің ұстанымын өзгертті және 1846 жылы Астық заңдарын жоюды ұсынды. Кобден мен лига бұл сәтке жылдар бойы дайындалған еді, бірақ 1846 жылы олардың рөлі шамалы болды. Пилдің белсенді саясатынан кейін, Астық заңдарын жою туралы заң 1846 жылдың 16 мамырында 98 дауыспен Төменгі палатада қабылданды. Пил консервативті партия басшылығымен және оның үштен бір бөлігімен вигтерге қосылды, ал консервативтілердің үштен екісі оған қарсы дауыс берді. Бұл Пилдің тори партиясын бөліп, оның үкіметінің құлауына әкелді. Өзінің отставкаға кету сөзінде ол Астық заңдарын жоюда Кобденнің үлкен еңбегін мойындады.

The Corn Laws were taxes on imported grain designed to keep prices high for cereal producers in Great Britain. The laws indeed did raise food prices and became the focus of opposition from urban areas, which then had far less political representation than rural Britain. The corn laws imposed steep import duties, reducing the quantity of grain imported from other countries, even when food supplies were short. The laws were supported by Conservative landowners and opposed by Whig industrialists and workers. The Anti Corn Law League was responsible for turning public and ruling class opinion against the laws. It was a large, nationwide, middle class moral crusade with a utopian vision. Its leading advocate was Richard Cobden. According to historian Asa Briggs, Cobden repeatedly promised that repeal would settle four great problems simultaneously:

First, it would guarantee the prosperity of the manufacturer by affording him outlets for his products. Second, it would relieve the 'condition of England question' by cheapening the price of food and ensuring more regular employment. Third, it would make English agriculture more efficient by stimulating demand for its products in urban and industrial areas. Fourth, it would introduce through mutually advantageous international trade a new era of international fellowship and peace. The only barrier to these four beneficent solutions was the ignorant self interest of the landlords, the 'bread taxing oligarchy, unprincipled, unfeeling, rapacious and plundering.' In 1838, the league was formed in Manchester; on Cobden's suggestion, it became a national association, the Anti Corn Law League. During the league's seven years, Cobden was its chief spokesman and animating spirit. He was not afraid to take his challenge in person to the agricultural landlords or to confront the working class Chartists, led by Feargus O'Connor. In 1841, Sir Robert Peel having defeated the Melbourne ministry in parliament, there was a general election, and Cobden was returned as the new member for Stockport. His opponents had confidently predicted that he would fail utterly in the House of Commons. He did not wait long after his admission into that assembly in bringing their predictions to the test. Parliament met on 19 August. On the 24th, during the debate on the Queen's Speech, Cobden delivered his first address. "It was remarked," reported Harriet Martineau in her History of the Peace, "that he was not treated in the House with the courtesy usually accorded to a new member, and it was perceived that he did not need such observance." Undeterred, he gave a simple and forceful exposition of his position on the Corn Laws. This marked the start of his reputation as a master of the issues. On 21 April 1842, with 67 other MPs, Cobden voted for the motion of William Sharman Crawford (a fellow Anti Corn Law Leaguer) to form a committee to consider the demands of the People's Charter (1838): votes for working men, protected by secret ballot. On 17 February 1843, Cobden launched an attack on Peel, holding him responsible for the miserable and disaffected state of the nation's workers. Peel did not respond in the debate but the speech was made at a time of heightened political feelings. Edward Drummond, Peel's private secretary, had recently been mistaken for the prime minister and shot dead in the street by a lunatic. However, later in the evening, Peel referred in excited and agitated tones to the remark, as an incitement to violence against his person. Peel's Tory party, catching at this hint, threw themselves into a frantic state of excitement, and when Cobden attempted to explain that he meant official, not personal responsibility, he was drowned out. Peel reversed his position and in 1846 called for the repeal of the Corn Laws. Cobden and the League had prepared the moment for years but they played little role in 1846. After Peel's aggressive politicking, the repeal of the Corn Laws passed the House of Commons on 16 May 1846 by 98 votes. Peel had formed a coalition of the Conservative leadership and a third of its MPs joining with the Whigs, with two thirds of the Conservatives voting against him. That split Peel's Tory party and led to the fall of his government. In his resignation speech he credited Cobden, more than anyone else, with the repeal of the Corn Laws.

Салық, сапар және қоныс аудару

Кобден бизнесін, отбасылық жағдайын және бір кезде денсаулығын науқанға құрбан етті. Сондықтан оның достары халықтың оған осындай құрбандықтары үшін шынайы ризашылық пен құрмет көрсетуі керек деп ойлады. Халықтан жиналған қаржы 80 000 фунт стерлингті құрады. Егер ол жеке амбицияға ие болғанда, саяси мансапқа қадам басқанда ең жоғары лауазымға ие болу мүмкіндігіне үміттене алатын еді. Дәнді салықтарды жойғаннан кейін Пилдің орнын басып премьер-министр болған лорд Джон Расселл, Кобденді өзінің үкіметіне шақырды, бірақ Кобден бұл шақырудан бас тартты. Кобден шетелде тыныштық табамын деген үмітпен болған, бірақ оның даңқы Еуропаға жайылды және ол радикалдық қозғалыстың сүйікті тұлғасына айналды. 1846 жылғы шілдеде ол досына: «Мен сені маған жаңа жоба туралы хабарлаймын, ол менің ойымда пісіп жатыр. Мен өзімді Египетте немесе Италияда жерлеу туралы ойдан бас тарттым. Мен Еуропа құрлығы бойынша үгітшілік турнеге шығамын», - деп жазды. Ол Франция, Пруссия, Австрия, Ресей және Испаниядан алған шақыруларына сілтеме жасап, былай деді: «Иә, Құдайдың көмегімен келесі он екі айда Еуропаның барлық ірі мемлекеттерін аралап, олардың билеушілерімен немесе мемлекеттік қайраткерлерімен кездесіп, елдегідей қарсы тұра алмайтын шындықтарды жүзеге асыруға тырысамын. Неге мен әрекетсіз отыруым керек? Егер отандастарымның қоғамдық рухы маған олардың миссионері ретінде саяхаттауға мүмкіндік берсе, мен осы елдің халқынан континенттің елдеріне бірінші елші болармын. Мені осыған итермелеген сезім ешқашан жаңылыспаған инстинкт». Ол Еуропаның тыйым салатын елдерін еркін жүйеге көшуге мәжбүрлеу үшін, өзіміздің қорғау саясатын құлатуға қарағанда, мықтырақ дәлелдер келтіре аламын деп ойлады. Ол Франция, Испания, Италия, Германия және Ресейге қатарынан сапар шекті және барған жерінде құрметке ие болды. Ол тек қоғамдық демонстрацияларда ғана сөз сөйлемеді, сонымен қатар жетекші мемлекеттік қайраткерлермен бірнеше жеке кездесулер өткізді. Ол болмаған кезде жалпы сайлау өтті, ол 1847 жылы Стокпорт және Йоркширдің Батыс бөлігінен сайланды. Ол соңғысын таңдады. 1848 жылдың маусым айында Ричард Кобден отбасымен Манчестерден Лондонның Паддингтон ауданына көшіп, 103 Westbourne Terrace мекенжайындағы үйге қоныстанды. 1847 жылы ол сондай-ақ Дунфордтағы ескі отбасылық үйді қайта сатып алды және 1852 немесе 1853 жылы сол жерде үйді қайта жаңартты, содан кейін өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды.

Cobden had sacrificed his business, his domestic comforts and for a time his health to the campaign. His friends therefore felt that the nation owed him some substantial token of gratitude and admiration for those sacrifices. Public subscription raised the sum of £80,000. Had he been inspired with personal ambition, he might have entered upon the race of political advancement with the prospect of attaining the highest office. Lord John Russell, who, soon after the repeal of the Corn Laws, succeeded Peel as prime minister, invited Cobden to join his government but Cobden declined the invitation. Cobden had hoped to find some restorative privacy abroad but his fame had spread throughout Europe and he found himself lionised by the radical movement. In July 1846, he wrote to a friend "I am going to tell you of a fresh project that has been brewing in my brain. I have given up all idea of burying myself in Egypt or Italy. I am going on an agitating tour through the continent of Europe." He referred to invitations he had received from France, Prussia, Austria, Russia and Spain and added, Well, I will, with God's assistance during the next twelve months, visit all the large states of Europe, see their potentates or statesmen, and endeavour to enforce those truths which have been irresistible at home. Why should I rust in inactivity? If the public spirit of my countrymen affords me the means of travelling as their missionary, I will be the first ambassador from the people of this country to the nations of the continent. I am impelled to this by an instinctive emotion such as has never deceived me. I feel that I could succeed in making out a stronger case for the prohibitive nations of Europe to compel them to adopt a freer system than I had here to overturn our protection policy. He visited in succession France, Spain, Italy, Germany and Russia, and was honoured everywhere he went. He not only addressed public demonstrations but also had several private audiences with leading statesmen. During his absence there was a general election, and he was returned (1847) for Stockport and for the West Riding of Yorkshire. He chose to sit for the latter. In June 1848 Richard Cobden moved his family from Manchester to Paddington, London, taking a house at 103 Westbourne Terrace. In
1847 he had also repurchased the old family home at Dunford and in 1852 or 1853 rebuilt the house there, which he then continued to occupy until his death.

Екінші опиум соғысы

1857 жылдың басында Қытайдан Ұлыбританияға Қытайдағы британдық толық өкілдігі мен Кантон провинциясының губернаторы арасындағы шиеленіс туралы хабар келді. Бұл шиеленіс «Arrow» деп аталатын шағын кеме немесе лорчаға байланысты болды, нәтижесінде британдық адмиралы өзендегі бекіністерді қиратты, Цин әскел-теңіз күшіне тиесілі 23 кемені өртеп, Кантон қаласын бомбалады. Ресми құжаттарды мұқият зерттегеннен кейін Кобден бұл әрекеттердің мүлдем әділетсіз екеніне көз жеткізді. Ол парламентте осы мәселе бойынша ұсыныс жасады, бұл төрт түнге созылған ұзақ және есте қаларлық дебатқа әкелді. Оны Сидни Герберт, сэр Джеймс Грэм, Уильям Гладстон, лорд Джон Рассел және Бенджамин Дизраэли қолдады, ал дебат Лорд Палмерстонның он алты дауыспен жеңілуімен аяқталды. Бірақ бұл жеңіс Кобденге парламенттегі орыннан айырылуына себеп болды. Лорд Палмерстонның жеңілісінен кейін жарияланған сайлауда Кобден Хаддерсфилдтен кандидат болды, бірақ бұл қаланың сайлаушылары орыс соғысын қолдаған және Кантондағы оқиғаларды мақұлдаған қарсыласына басымдық берді. Осылайша Кобден жеке өмірге шығып, Данфордтағы шалбақ үйіне зейнетке шықты және жерін өңдеп, шошқаларын азықтандырумен уақытын толығымен қанағатпен өткізді. Ол осы демалыс уақытын пайдаланып, АҚШ-қа тағы бір сапар жасады. Оның болмаған кезінде 1859 жылғы жалпы сайлау өтті, онда ол Рочдейлден қарсылығызсыз сайланды. Лорд Палмерстон қайтадан премьер-министр болды және прогрессивті либералдық партияны ол күткендей оңай "басып тастамайтынын" түсінгеннен кейін, келісуге ұсыныс жасады және Кобден мен Томас Милнер Гибсонды өкіметіне мүше болуға шақырды. Ливерпульге келгеннен кейін Кобденге жеткізілген ашық, жылы хатта Лорд Палмерстон оған Сауда кеңесінің төрағасы лауазымын ұсынды, сонымен қатар Кабинетке кіру мүмкіндігін берді. Көптеген достары оны қабылдауға шұғыл түрде шақырып, көндіруге тырысты, бірақ ол бір сәтке де ойланбай, ұсынылған құрметтен бас тартуға шешім қабылдады. Лондонға келгеннен кейін ол Лорд Палмерстонға барады және оған өте ашық түрде, ол оны көп рет оппозицияға шығып, көпшілік алдында сынағанын, сондай-ақ оның көзқарастарынан, әсіресе сыртқы саясат мәселелерінде, әлі де үлкен айырмашылықтар бар екенін айтты. Ол өзінің борышы мен қағидаларына қайшы келіп, оның министрі ретінде қызмет ете алмайтынын түсіндірді. Лорд Палмерстон оның наразылықтарына жақсы көңілмен қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ сәттілікке ие болмады.

At the beginning of 1857 tidings from China reached Britain of a rupture between the British plenipotentiary in that country and the governor of the Canton province in reference to a small vessel or lorcha called the Arrow, which had resulted in the British admiral destroying the river forts, burning 23 ships belonging to the Qing Navy and bombarding the city of Canton. After a careful investigation of the official documents, Cobden became convinced that those were utterly unrighteous proceedings. He brought forward a motion in parliament to this effect, which led to a long and memorable debate, lasting over four nights, in which he was supported by Sidney Herbert, Sir James Graham, William Gladstone, Lord John Russell and Benjamin Disraeli, and which ended in the defeat of Lord Palmerston by a majority of sixteen. But this triumph cost him his seat in parliament. On the dissolution which followed Lord Palmerston's defeat, Cobden became candidate for Huddersfield, but the voters of that town gave the preference to his opponent, who had supported the Russian war and approved of the proceedings at Canton. Cobden was thus relegated to private life, and retiring to his country house at Dunford, he spent his time in perfect contentment in cultivating his land and feeding his pigs. He took advantage of this season of leisure to pay another visit to the United States. During his absence the general election of 1859 occurred, when he was returned unopposed for Rochdale. Lord Palmerston was again prime minister, and having discovered that the advanced liberal party was not so easily "crushed" as he had apprehended, he made overtures of reconciliation, and invited Cobden and Thomas Milner Gibson to become members of his government. In a frank, cordial letter which was delivered to Cobden on his landing in Liverpool, Lord Palmerston offered him the role of President of the Board of Trade, with a seat in the Cabinet. Many of his friends urgently pressed him to accept but without a moment's hesitation he determined to decline the proposed honour. On his arrival in London he called on Lord Palmerston, and with the utmost frankness told him that he had opposed and denounced him so frequently in public, and that he still differed so widely from his views, especially on questions of foreign policy, that he could not, without doing violence to his own sense of duty and consistency, serve under him as minister. Lord Palmerston tried good humouredly to combat his objections, but without success.

Кобден-Шевалье келісім-шарты

Кобден лорд Палмерстонның басшылығына жауапкершілікті қабылдаудан бас тартса да, Ұлыбритания мен Франция арасындағы еркін сауда қатынастарын дамытуда оның өкілі ретінде әрекет етуге дайын болды. Бірақ осы мақсаттағы келіссөздер Брайт пен Мишель Шевалиемен бірлесіп оның бастамасымен жүрді. 1859 жылдың соңында ол лорд Палмерстон, лорд Джон Рассел және Гладстонға хабарласып, Францияға барып, Франция королі Наполеон III және оның министрлерімен байланысқа түсу ниеті туралы айтты, бұл мақсатты ілгерілету үшін. Осы мемлекеттік қайраткерлер оның ниетін жалпы мақұлдады, бірақ ол толығымен өз бетінше әрекет етті, бастапқыда ешқандай ресми өкілеттік алған жоқ. Парижге келгеннен кейін ол Наполеонмен ұзақ әңгімелесіп, екі елдің бір-біріне тәуелділігін арттыруға кедергі келтіретін кедергілерді жоюға көптеген аргументтер келтірді және еркін саудаға оның көзқарасын өзгертуге жетті. Содан кейін ол француз министрлеріне жүгініп, әсіресе Эжен Руермен терең әңгімелесті, оны өзі қолдайтын экономикалық және сауда принциптеріне бейім деп тапты. Осы алдын ала және ресми емес келіссөздерге көп уақыт жұмсалғаннан кейін, екі ел арасындағы сауда келісімі мәселесі дипломатиялық аренаға енгеннен кейін, Кобден британ үкіметінен Франциядағы елшісі Генри Уэлслимен бірлесіп, осы мәселе бойынша толық өкілеттік беруін сұрады. Бірақ бұл өте ұзақ және қиын жұмыс болды. Ол француз протекционистерінің қатал қарсылығына тап болды, бұл император мен оның министрлерінің көптеген тартысуына себеп болды. Сондай-ақ, үйде де түсіндіруге қиын кешігулер, күмәндер мен шамадан тыс талаптар болды. Оның үстіне, ол британ баспасөзінің ықпалды бөлігінен зор қарсылыққа ұшырады, ал француз тарифіндегі ұсынылатын өзгерістерге байланысты көптеген егжей-тегжейлі мәліметтермен айналысу оның шыдамдылығы мен еңбекқорлығына сынақ болды, бұл шешімсіз адамды да шаршатар еді. Бірақ, барлық бұдан да қиын жағдай туды. Оны осы кәсіпке түрткен күшті себеп – Ұлыбритания мен Франция арасындағы достық қарым-қатынасты нығайту және екі ел арасындағы бейбітшілікке қауіп төндіретін өзара күдік пен алаңдаушылықты тарату болды. Ол император мен француз үкіметінің мүшелеріне осы аргументті ең тиімді деп тапты. Бірақ келіссөздер ортасында лорд Палмерстон Парламентте Ұлыбританияның теңіз арсеналдарын нығайту туралы заң жобасын ұсынды, ол Францияға қарсы соғысқа бағытталған, шабуыл мен қауіптен қорғану қажеттігін атап көрсетті. Бұл Парижде ашу-ыза мен наразылық тудырды, бірақ Кобденнің ықпалы мен оның адалдығына деген толық сенім болмағанда, келіссөздер толығымен күйреп кеткен болар еді. Алайда, шамамен он екі ай бойы тынымсыз еңбек еткеннен кейін, жұмыс 1860 жылдың қараша айында аяқталды. "Сирек кездесетін құрмет," деді Гладстон мырза, "он төрт жыл бұрын еліне ерекше қызмет көрсеткен адам, қазір де, өмірінің осы қысқа мерзімі ішінде, жері де, атағы да жоқ, жақсы көретін халқынан ешқандай айырмашылығы жоқ, егемендігі мен еліне тағы бір үлкен және есте қаларлық қызмет көрсетуге мүмкіндік алды." Осы жұмыстың аяқталуымен Кобденге екі елдің үкіметтері де құрмет көрсетті, оған көп пайда келтірді. Лорд Палмерстон оған барондық атағын және құпия кеңесте орын ұсынды, ал француз императоры оған өзінің құрметін білдіруге дайын болды. Бірақ ол өзіне тән мүддесін жоққа шығарып, қарапайымдықпен барлық құрметтен бас тартты. Кобденнің еркін сауданы ілгерілетудегі күш-жігері әрқашан оның ең жоғары моральдық мақсаттарына бағынды: жер бетіндегі бейбітшілікті және адамдар арасындағы жақсы қарым-қатынасты нығайту. Осылайша ол Франциямен сауда келісімі жасауда ниеттенді және үміттенеді. Сондықтан ол бұрынғы күдік сезімін баспасөз және елдің кейбір жетекші саясаткерлері белсенді түрде қоздырып жатқанын көріп, қатты көңілі қалды. 1862 жылы ол "Үш дүрбелең" атты памфлетін жариялады, оның мақсаты – осы дүрбелеңнің тарихын көрсету және соңғы он бес немесе он алты жыл бойы Ұлыбританияны мазалаған француздық ниеттерге қатысты алаңдаушылықтың ақымақтығын ашу болды.

Though Cobden declined to share the responsibility of Lord Palmerston's administration, he was willing to act as its representative in promoting freer commercial intercourse between Britain and France. But the negotiations for this purpose originated with himself in conjunction with Bright and Michel Chevalier. Towards the close of 1859 he called upon Lord Palmerston, Lord John Russell and Gladstone, and signified his intention to visit France and get into communication with Napoleon III of France and his ministers, with a view to promoting this object. These statesmen expressed in general terms their approval of his purpose, but he went entirely on his own account, clothed at first with no official authority. On his arrival in Paris he had a long audience with Napoleon, in which he urged many arguments in favour of removing those obstacles which prevented the two countries from being brought into closer dependence on one another, and he succeeded in making a considerable impression on his mind in favour of free trade. He then addressed himself to the French ministers, and had much earnest conversation, especially with Eugène Rouher, whom he found well inclined to the economical and commercial principles which he advocated. After a good deal of time spent in these preliminary and unofficial negotiations, the question of a treaty of commerce between the two countries having entered into the arena of diplomacy, Cobden was requested by the British government to act as their plenipotentiary in the matter in conjunction with Henry Wellesley, 1st Earl Cowley, their ambassador in France. But it proved a very long and laborious undertaking. He had to contend with the bitter hostility of the French protectionists, which occasioned a good deal of vacillation on the part of the emperor and his ministers. There were also delays, hesitations and cavils at home, which were more inexplicable. He was, moreover, assailed with great violence by a powerful section of the British press, while the large number of minute details with which he had to deal in connection with proposed changes in the French tariff, involved a tax on his patience and industry which would have daunted a less resolute man. But there was one source of embarrassment greater than all the rest. One strong motive which had impelled him to engage in this enterprise was his anxious desire to establish more friendly relations between Britain and France, and to dispel those feelings of mutual jealousy and alarm which were so frequently breaking forth and jeopardizing peace between the two countries. This was the most powerful argument with which he had plied the emperor and the members of the French government, and which he had found most efficacious with them. But while he was in the midst of the negotiations, Lord Palmerston brought forward in the House of Commons a measure for fortifying the naval arsenals of Britain, which he introduced in a warlike speech pointedly directed against France, as the source of danger of invasion and attack, against which it was necessary to guard. This produced irritation and resentment in Paris, and but for the influence which Cobden had acquired, and the perfect trust reposed in his sincerity, the negotiations would probably have been altogether wrecked. At last, however, after nearly twelve months' incessant labour, the work was completed in November 1860. "Rare," said Mr Gladstone, "is the privilege of any man who, having fourteen years ago rendered to his country one signal service, now again, within the same brief span of life, decorated neither by land nor title, bearing no mark to distinguish him from the people he loves, has been permitted to perform another great and memorable service to his sovereign and his country." On the conclusion of this work honours were offered to Cobden by the governments of both the countries which he had so greatly benefited. Lord Palmerston offered him a baronetcy and a seat in the privy council, and the emperor of the French would gladly have conferred upon him some distinguished mark of his favour. But with characteristic disinterestedness and modesty he declined all such honours. Cobden's efforts in furtherance of free trade were always subordinated to what he deemed the highest moral purposes: the promotion of peace on earth and goodwill among men. This was his desire and hope as respects the commercial treaty with France. He was therefore deeply disappointed and distressed to find the old feeling of distrust still actively fomented by the press and some of the leading politicians of the country. In 1862 he published his pamphlet entitled The Three Panics, the object of which was to trace the history and expose the folly of those periodical visitations of alarm as to French designs with which Britain had been afflicted for the preceding fifteen or sixteen years.

Америка Азаматтық соғысы

Америкада Азамат соғысы басталу қаупі туғанда, Кобден қатты мазалады, бірақ соғыс сөзсіз болғаннан кейін оның барлық симпатиясы Одақ жағында болды, себебі Конфедерация құлдық үшін күресіп жатқан еді. Дегенмен, оның ең басты уайымы – осы күрес барысында британдық ұлттың ар-ұяттан безген қылыққа бармауы болды. АҚШ-пен қарым-қатынас, блокаданы бұзушылар мен конфедерациялық сауда шабуылшыларының британдық порттардан Конфедерацияға көмектесуі нәтижесінде АҚШ-қа қарсы жасалған шабуылдар салдарынан шиеленісіп, қауіпті жағдайға жеткенде, ол бұл мәселені Парламенттің Төменгі палатасына бірнеше айқын және күшті сөздер арқылы көтерді.

Өлім

Бірнеше жыл бойы Кобден бронхтардың қабынуынан және тыныс алу қиындықтарынан ауырады. Осы себепті ол 1860 жылдың қысын Алжирде өткізді, ал әрбір келесі қыста өзін үйге қамап, әсіресе ылғалды және тұманды ауа райында шығудан аулақ болды. 1865 жылдың 2 сәуірінде ол Лондондағы пәтерінде бейбіт түрде қайтыс болды. Келесі күні Лорд Палмерстон: «Палата ешбір мүше кеше таңда орын алған оқиғадан ел мен палатаның басынан өткен зор шығынды еске алмастан жұмысын жалғастыра алмайды» деді. Дизраели оны «Парламенттің көркі және Англияның мақтанышы» деп атады. Француздық Заң шығару корпусында вице-президент Форкад Ла Рокет оның өлімі туралы айтты, және барлық жақтан ыстық құрмет сезімдері қайталанып, қолдау табалды. «Ричард Кобденнің өлімі» деді М. Ла Рокет, «тек Ұлыбритания үшін ғана емес, Франция мен барлық адамзат үшін қайғылы оқиға». Француз сыртқы істер министрі Друин де Льюи оның өліміне арналған арнайы депеш жіберіп, француз елшісіне үкіметке «Ричард Кобденнің ерте кеткеніне байланысты туған терең қайғы мен шын ниеттегі ұлттық өкінішті білдіруін» тапсырды. Ол, әрі қосты, «біздің көз алдымызда ұлттық шекаралар мен бәсекелестіктердің мәнін жоятын сезімдер мен ғаламдық принциптердің өкілі; өзінің елінің адамы болғанымен, ол заманының да адамы еді; ол бүгінгі күні халықтардың өркендеуіне өзара қарым-қатынастардың қандай мүмкіндіктер беретінін білді. Кобден, егер рұқсат болса, халықаралық адам еді». Ол 7 сәуірде Батыс Сассекстегі Батыс Лавингтон шіркеуіне жерленді. Оның қабірін көптеген жоқтаушылар қоршап алды, олардың ішінде Гладстон, Брайт, Милнер Гибсон, Чарльз Виллиерс және елдің түкпір-түкпірінен келген көптеген адамдар болды. 1866 жылы Лондонда еркін сауда экономикасын қолдау үшін Кобден клубы құрылды, ол осы бағыттағы саяси үгіт орталығына айналды, сондай-ақ Оксфорд пен Кембриджде оның атынан жүлделер белгіленді. 1840 жылы Кобден Уэльс әйелі Кэтрин Энн Уильямсқа үйленді, және олардың бес қызы болды. Олардың ішінде британдық либерал саясаткер Джейн баспагер Томас Фишер Унвинге үйленді және миссис Кобден Унвин ретінде танылды; Элен суретші Уолтер Сикерттің үш әйелінің біріншісі болды; ал Энн кітап мұқабасын жасаушы Т. Дж. Сандерсонға үйленді, ол оның тегін өзінің тегіне қосты. 1856 жылы оның жалғыз ұлы 15 жасында қайтыс болды.

For several years Cobden was unwell with bronchial irritation and difficulty of breathing. Owing to this he had spent the winter of 1860 in Algeria, and every subsequent winter he confined himself to the house, especially in damp and foggy weather. On 2 April 1865 he died peacefully at his apartments in London. On the following day Lord Palmerston said "it was not possible for the House to proceed to business without every member recalling to his mind the great loss which the House and country had sustained by the event which took place yesterday morning." Disraeli said he "was an ornament to the House of Commons and an honour to England." In the French Corps Législatif, also, the vice president, Forcade La Roquette, referred to his death, and warm expressions of esteem were repeated and applauded on every side. "The death of Richard Cobden," said M. la Roquette, "is not alone a misfortune for England (UK), but a cause of mourning for France and humanity." Drouyn de Lhuys, the French minister of foreign affairs, made his death the subject of a special despatch, desiring the French ambassador to express to the government "the mournful sympathy and truly national regret which the death, as lamented as premature, of Richard Cobden had excited on that side of the English Channel He is above all", he added, "in our eyes the representative of those sentiments and those cosmopolitan principles before which national frontiers and rivalries disappear; whilst essentially of his country, he was still more of his time; he knew what mutual relations could accomplish in our day for the prosperity of peoples. Cobden, if I may be permitted to say so, was an international man." He was buried at West Lavington church in West Sussex on 7 April. His grave was surrounded by a large crowd of mourners, among whom were Gladstone, Bright, Milner Gibson, Charles Villiers and a host besides from all parts of the country. In 1866, the Cobden Club was founded in London, to promote free trade economics, and it became a centre for political propaganda on those lines; and prizes were instituted in his name at Oxford and Cambridge. In 1840, Cobden married Catherine Anne Williams, a Welsh woman and together they had five surviving daughters. Of these, Jane, a British Liberal politician, married the publisher Thomas Fisher Unwin and was known as Mrs Cobden Unwin; Ellen was the first of the painter Walter Sickert's three wives; and Anne married the bookbinder T. J. Sanderson and he added her surname to his. In 1856, his only son died aged 15.

Мұра

Кобден және «Кобденизм» деп аталатын, кейіннен еркін нарық (laissez faire) деп аталатын идеология, британдық экономистер мектебінің Александр Гамильтон мен Фридрих Листтің идеялары негізінде протекционизмді жақтағандықтан көп сынға ұшырады. Алайда, он тоғызыншы ғасырдың қалған бөлігінде оның еркін сауда қозғалысындағы жетістігі күдіксіз болды және протекционизм балама көзқарасқа ие болды. Жозеф Чемберлен бастаған Ұлыбританиядағы тарифтік реформа қозғалысы Манчестершілдікке қарсы жаңа оппозицияны тудырды және тақырып тағы да даулы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қайта құру жылдары халықаралық саудаға үкіметтің араласуына жаңа үлкен қызығушылық болды, бірақ 1980 жылдардан бастап Ұлыбританиядағы Маргарет Тэтчер (Кит Джозеф арқылы Енох Пауэллтің ықпалымен) және АҚШ-тағы Рональд Рейган 2006 жылға дейін негізгі экономикалық ойлауда әсерлі болған еркін нарықтың жаңаруына жетекшілік етті. Кобден британ тарихында терең із қалдырды. Ол «ғылыми экономист» болмаса да, оның көптеген идеялары мен болжамдары кейіннен академиялық экономикада пайда болатын аргументтер мен перспективаларды болжады. Ол Ұлыбританияның әлемге өндіріс жасап, басқа елдердің ауыл шаруашылығы өнімдерімен айырбастауын «табиғи» деп санады. Қазіргі экономистер мұны салыстырмалы артықшылық деп атайды. Ол астық заңдарын жоюды жақтады, бұл азық-түлікті арзандатып қана қоймай, өнеркәсіпті дамытуға және еңбекке пайда келтірді. Ол басқа елдердің Ұлыбританиямен өндірісте бәсекелесе алмайтынын дұрыс түсінді. «Біз тек христиан дінінің ең жоғары қағидаларына сәйкес келетін нәрсені жақтаушымыз, - деді ол. - Ең арзан базардан сатып алып, ең қымбатқа сату». Астық заңдары жойылғаннан кейін британдық өндіріс өнімділігі айтарлықтай өсті, ал британдық ауыл шаруашылығы импорттық бәсекелестіктен кейін құлдырады. Ол әлемнің қалған бөлігі Ұлыбританияның үлгісін қабылдауы керек екенін түсінді: «Егер сіз астық заңдарын адал түрде жойып, еркін сауданы қарапайымдылығымен қабылдасаңыз, бес жыл ішінде Еуропада өзгертілмейтін тариф болмайды» (1846 жылғы қаңтар). Кобденнің бәсекелестері арасында оның «Бірегей Англиялық» екендігіне әкелген космополитизмі оны отаршылдыққа қарсылық білдіруге итермеледі. Кобден бейбітшілік пен еркін сауда арасындағы байланысты да көрді. «Адамдар бір-бірімен көбірек қарым-қатынаста болса, үкіметтер аз болса, жер бетінде бейбітшілік орнайды». «Шетелдік елдерге қатысты біздің негізгі қағидамыз – сауда қатынастарымызды кеңейтуде олармен мүмкіндігінше аз саяси байланыс орнату». Оның өмірбаяны, Джон Морлидің «Ричард Кобденнің өмірі», Джон Брайт және сэр Луис Маллет сияқты замандастарының қатысуымен жазылған, 1881 жылы жарық көрді (Робертс бауырлары: Бостон). 1866 жылы «Тыныштық, еркін сауда және ұлттар арасындағы ізгі ниетті» насихаттау үшін Кобден клубы құрылды. Бұл Кобденнің Рочдейлдегі орнын алмастырған Томас Бейли Поттердің күш-жігеріне байланысты болды, ол Кобденнің принциптерін қолдайтын институтты құруды қалаған. 1866 жылғы 15 мамырда клубтың алғашқы жиналысы Лондондағы Реформалық клубта өтті, ал алғашқы клуб кешкі асы 21 шілдеде Ричмондтағы Стар және Гартер қонақ үйінде Гладстон төрағалығымен өтті. Клуб үгіт-насихат мақсатында еркін сауда әдебиетін белсенді түрде таратты. Жозеф Чемберленнің 1903 жылы басталған тарифтік реформа туралы ұсынысы Ұлыбританияда еркін сауда мен протекционизм туралы пікірталасты қайта жақтандырды. 1904 жылы маусымда Кобденнің туғанына 100 жыл толуына орай Лондондағы Александра сарайында 10 000 адам жиналды. Кобден «еркін сауданың игі күштерімен байланыстырылған тыныш, өркендеген әлемдік тәртіптің либералды көрінісін» ХІХ ғасырдағы басқа тұлғаларға қарағанда жақсырақ бейнеледі. Жиналысқа сөз сөйлеген либералдық көшбасшы сэр Генри Кэмпбелл Баннерман: «Бұл жиналысты құрастырушыларды екі мақсат біріктірді. Олар өздерінің құрметі мен алғысын білдіргісі келді, олардың әкелерінің күнінде оларға үлкен құтқарылу сыйлаған, жанашыр жүрегі, даналығы, интуициясы, батылдығы және мақтауға лайық шешендігі бар ұлы ағылшынға. Олар сондай-ақ, оның үйреткен ілімдеріне адал болуларын және олардың күші, Құдай оларға көмектессе, әлсіремеуі керек екенін жариялағысы келді. Олар оған және өздеріне қарыз болды, олар оның жеңіп алған мұрасын қатты ұстауға ниетті екенін барлық адамдарға көрсету, және ол үлкен қиындықтарға қарсы жүргізген шайқастың жемістері оңай тартылып алынбауы керек. Олар Кобденді шабыттанған пайғамбар ретінде мақтау үшін келмеді, бірақ оны ұлы азамат, ұлы мемлекеттік қайраткер, ұлы патриот және ұлы халықтық көшбасшы деп көрді. Кобден өмірін қазіргі кезде асығыс және бейшара адамдар қайта орнатуға тырысатын жасанды шектеулерді және кедергілерді жоюға жұмсады, бұл тек саудаға ғана емес, сонымен қатар бейбітшілікке, жақсы ниетке және өзара түсініктемеге, иә, сонымен қатар елдегі бостандық пен жақсы үкіметке кедергі келтіреді. Ақылды жұмысшының өндіруші Кобденге деген күдікпен қарағанына таң қалғандар, ол халыққа арзан азық-түлік пен көп жұмыс орындарын бергенін, және одан да көп нәрсе жасағанын естен шығарды, ол кластық үкімет пен кластық бағынудың экономикалық негізін жойды». Стэнли Болдуин 1930 жылғы желтоқсанда Ұлы депрессия кезінде консерваторлардың «осы елдің өнеркәсіптік және экономикалық жағдайының жақсаруына тек өткен буынның Кобденизмінен қол үзіп, осы елді қорғаушылық негізге қою арқылы ғана қол жеткізіледі» екенін айтты. Екі аптадан кейін Болдуин Емпириялық конференцияны еңбек үкіметінің басқаруын сынға алды: «Сол конференцияда үкімет британдық өнеркәсібіне нақты көмек көрсету және империяны сауданың жақын серіктестігімен байланыстыру үшін керемет мүмкіндікке ие болды. Олар бұл мүмкіндікті пайдалана алмады, өйткені Доминионның ұсыныстарын Кобденизмнің көне және ескірген еркін сауда теорияларымен келісуге болмады». Ұлыбритания 1932 жылы еркін саудадан бас тарды және жалпы тарифті қабылдады. 1932 жылы бұрынғы еңбекшілердің қазынашысы Филип Сноуден Кобденизм өлгенін айтудан үлкен қателік болмағанын айтты: «Кобденизм бүгін әлемде бұрынғыдан да жанданып тұр. Бүгін Кобденнің идеялары эгоистік национализмге қарсы күресіп жатыр. Сауда шектеулерін жою қажеттігі, түрлі формаларда болса да, тіпті олардан құтыла алмайтындар тарапынан да барлық жерде мойындалды». Ф. У. Хирст 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кобденнің идеяларының «Маркс бойынша «інгіл» деп аталатын нәрсеге қарағанда толыққанды қарсы екенін» айтты:

Cobden, and what was called "Cobdenism" and later identified with laissez faire, was subjected to much criticism from the school of British economists who advocated protectionism, on the ideas of Alexander Hamilton and Friedrich List. However, during much of what remained of the nineteenth century, his success with the free trade movement was unchallenged, and protectionism came to be heterodox. The tariff reform movement in Britain started by Joseph Chamberlain brought new opponents of Manchesterism, and the whole subject once more became controversial. The years of reconstruction following World War II saw a renewed fashion for government intervention in international trade but, starting in the 1980s, Margaret Thatcher in the UK (under the influence of Enoch Powell via Keith Joseph) and Ronald Reagan in the U. S. led a revival of laissez faire that, as of 2006, holds some sway in mainstream economic thinking. Cobden left a deep mark on British history. Although he was not a "scientific economist", many of his ideas and prophecies prefigured arguments and perspectives that would later appear in academic economics. He considered that it was "natural" for Britain to manufacture for the world and exchange for agricultural products of other countries. Modern economists call this comparative advantage. He advocated the repeal of the Corn Laws, which not only made food cheaper, but helped develop industry and benefit labour. He correctly saw that other countries would be unable to compete with Britain in manufacture in the foreseeable future. "We advocate", he said, "nothing but what is agreeable to the highest behests of Christianity – to buy in the cheapest market, and sell in the dearest." After the repeal of the Corn Laws, British manufacturing did see significant productivity rises, while British agriculture ultimately went into decline due to import competition. He perceived that the rest of the world should follow Britain's example: "if you abolish the corn laws honestly, and adopt free trade in its simplicity, there will not be a tariff in Europe that will not be changed in less than five years" (January 1846). His cosmopolitanism, which led to the perception among Cobden's rivals that he was a Little Englander" – led him to develop an opposition to colonialism. Cobden also saw the connection between peace and free trade. "Peace will come to earth when the people have more to do with each other and governments less." "The great rule of conduct for us in regard to foreign nations is – in extending our commercial relations – to have with them as little political connection as possible." His biography, Richard Cobden's Life by John Morley, written with the input of contemporaries such as John Bright and Sir Louis Mallet, was published in 1881 (Roberts Brothers: Boston). In 1866, the Cobden Club was founded to promote "Peace, Free Trade and Goodwill Among Nations". This was due to the efforts of Thomas Bayley Potter, Cobden's successor at his Rochdale seat, who wanted an institution which would support Cobden's principles. On 15 May 1866 the inaugural meeting of the club was held at the Reform Club in London and the first club dinner was held on 21 July 1866 at the Star and Garter Hotel in Richmond, presided over by Gladstone. The club energetically diffused free trade literature for propaganda purposes. Joseph Chamberlain's proposal for Tariff Reform, launched in 1903, reignited the free trade versus protectionism debate in Britain. For the centenary of Cobden's birth 10,000 people assembled at Alexandra Palace in London in June 1904. Cobden "symbolized the liberal vision of a peaceful, prosperous global order held together by the benign forces of Free Trade" like no other nineteenth century figure. Addressing the meeting, the Liberal leader Sir Henry Campbell Bannerman said:

The motive which inspired those who composed the assemblage was twofold. They wished to show their admiration of, and their gratitude towards, a great Englishman whose sympathetic heart, wisdom, intuition, courage and praise worthy eloquence wrought for them a great deliverance in the days of their fathers. They also wished to declare their adherence to the doctrines which he taught, and their determination that the power of those doctrines should not, God helping them, be impaired. What they owed to him and to themselves was to make it clear in the sight of all men that they meant to hold fast to the heritage which he, perhaps more than any other individual, won for them; and that the fruits of the battle which he waged against tremendous odds should not be lightly wrested from them. They were not there to acclaim Cobden as an inspired prophet, but they saw in him a great citizen, a great statesman, a great patriot, and a great and popular leader Cobden spent his life in pulling down those artificial restrictions and obstructions which at the present time rash and reckless men were seeking to set up again – obstructions not merely to commerce, but also to peace and good will, and mutual understanding; yes, and obstructions to liberty and good government at home. Those who expressed astonishment that the intelligent workman did not look askance at the manufacturer, Cobden, had overlooked the fact that he gave the people cheap food and abundant employment, and did far more; that he exploded the economic basis of class government and class subjection. Stanley Baldwin said in December 1930, during the Great Depression, that the Conservatives were "a national party of all those who believe that any improvement in the industrial and economic position of this country can only be achieved by cutting loose from the Cobdenism of the last generation and putting this country on what is and must be a protectionist basis". Two weeks later Baldwin attacked the Labour government's handling of the Imperial Conference: "At that Conference the Government had a splendid opportunity of doing something practical to help British industry and to bind the Empire together in a close partnership of trade. They failed to seize this opportunity because the Dominion proposals could not be reconciled with the ancient and obsolete free trade theories of Cobdenism". Britain abandoned free trade in 1932 and adopted a general tariff. In 1932 the former Labour Chancellor of the Exchequer Philip Snowden said there was never a greater mistake than to say that Cobdenism was dead: "Cobdenism was never more alive throughout the world than it was to day To day the ideas of Cobden were in revolt against selfish nationalism. The need for the breaking down of trade restrictions, which took various forms, was universally recognized even by those who were unable to throw off those shackles". F. W. Hirst said in 1941, during the Second World War, that Cobden's ideas "stand out in almost complete opposition to the 'gospel' according to Marx":

Cobden's international ideas were based on patriotism and peace, the harmony of classes, reform by constitutional methods, goodwill among men and nations. Cobden believed in individual liberty and enterprise, in free markets, freedom of opinion and freedom of trade. [His] whole creed was anathema to Karl Marx. He had no sense of patriotism or love of country. He urged what he called "the proletariat" in all countries to overthrow society by a violent revolution, to destroy the middle classes and all employers of labour, whom he denounced as capitalists and slave drivers. He demanded the confiscation of private property and a new dictatorship, the dictatorship of the proletariat. Just as Cobden interpreted and practised the precepts of Adam Smith, so Lenin interpreted and practised the precepts of Karl Marx. These two great men though dead yet speak. They stand out before the civilised world as protagonists of two systems of political economy, political thought and human society when this war is over, we in Britain will certainly have to choose whether our Press and Parliament are to be free, whether we are to be a conscript nation, whether private property and savings are to be secured or confiscated, whether we are to be imprisoned without trial; whether we are again to enjoy the right of buying and selling where and how we please – in short whether we are to be ruled as slaves by the bureaucracy of a police state or as free men by our chosen representatives. This conflict will be symbolised and personified by Richard Cobden and Karl Marx. Ernest Bevin, Labour Foreign Secretary, said on 26 July 1947 that "We cannot go back to the Cobdenite economy". In 1966 the Labour Prime Minister Harold Wilson attacked Philip Snowden for holding the views of "Puritan Cobdenism" which "prevented any expansionist action to relieve unemployment" by the government during the Great Depression.

Кобденнің халықаралық идеялары патриотизм мен бейбітшілікке, кластардың үйлесімділігіне, конституциялық әдістермен реформаға, адамдар мен ұлттар арасындағы жақсы ниетке негізделген. Кобден жеке бас бостандығы мен кәсіпкерлікке, еркін нарықтарға, пікір бостандығына және сауда бостандығына сенді. [Оның] бүкіл сенімі Карл Марксқа қарсы болды. Оның патриотизм немесе отансүйгіштік сезімі болмады. Ол барлық елдердегі «пролетариатты» қоғамды зорлықпен құлатуға, орта тапты және барлық еңбекшілерді, оларды капиталистер мен құлдар деп айыптауға шақырды. Ол жеке меншікті тәркілеуді және жаңа диктатураны, пролетариаттың диктатурасын талап етті. Адам Смиттың қағидаларын түсіндірген және іске асырғандай, Ленин Карл Маркстың қағидаларын түсіндірді және іске асырды. Бұл екі ұлы адам, өлгенімен де, сөйлейді. Олар саяси экономика, саяси ойлау және адам қоғамының екі жүйесінің жақтастары ретінде цивилизациялық әлемге көрінеді. Осы соғыс аяқталғанда, біз Ұлыбританияда әрине баспасөз және...

Орналасқан жерлер

Кобденнің шөптесі Ник Кобден Райт 2019 жылы үйінің бұрынғы иелері YMCA сатуға тырысқан Дунфорд Хаус, Мидхерст (оның қызы Энни, социалист және сайлау құқығы үшін күрескен әйел де осы үйде тұрған) үйін сақтап қалу үшін науқан бастады. Онда ол Даунинг-стриттегі наразылықта ұстаған «Дауыс жоқ – салық жоқ» деген баннері сақталған. Оның Кобден қорының науқанына Эмелин Панкхерсттің немере қызы Хелен Панкхерст, CBE және тағы басқалар қолдау көрсетті. Кобден, Онтарио, Кобден, Иллинойс қалалары оның есімімен аталады, ал Кент штатының Чатем қаласындағы Ричард Кобден пабы оның құрметіне аталған, кейіннен Ұлыбританияның Vlks тобы осы паб туралы «The Richard Cobden» әнін жазды. Ливерпульдің Вултон қаласындағы Кварри көшесінде «The Cobden» деп аталатын тағы бір паб бар, оның сыртқы тақтасында Кобденнің суреті ілінген.

Мүсіндер

Кобденнің қола мүсіні Манчестердегі Сент-Анн алаңында (жоғарыда суретте) және оның бюсті Манчестер қала әкімдігінде орналасқан. Оның ескерткіші бар, ол халықтан жиналған қаржымен тұрғызылды (оған Наполеон III да үлес қосты) Морнингтон Крессент метро станциясының алаңында, Камден Таун, Лондон қаласында. Камден Хай-стриттегі Кобден пабы да осы ескерткіштің құрметіне аталған. Стокпорт қаласының орталығындағы Кобден мүсіні 2006 жылы қалалық жаңару жоспары аясында көшірілді, бірақ қазір қайтадан орнына қойылды. Брэдфорд жүн биржасының ішінде, Батыс Йоркширде Кобденнің мүсіні орналасқан. Жүн биржасының сыртында, бірінші қабаттағы аркалардың арасында Кобденді қоса алғанда, танымал тұлғалардың бейнелері қашалған (басқалары Титус Солт, Стивенсон, Уатт, Аркрайт, Жаккард, Гладстон және Палмерстон, сондай-ақ (Банк көшесіне қарайтын) Рэли, Дрейк, Колумб, Кук және Ансон). Мұнараның астындағы кіреберіс есіктерінің екі жағында жүнді өңдеушілердің қасиетті қамқоршысы епископ Блездің және жүн саудасын дамытуға үлкен үлес қосқан король Эдуард III-нің мүсіндері тұрғызылған. Кобденнің естелігіне 1868 жылы орнатылған обелиск Батыс Сассекстегі Батыс Лавингтон қаласында орналасқан. Ескерткіште "Еркін сауда. Ұлттар арасындағы бейбітшілік және жақсы тілектер" деген сөздер жазылған.

Көше

Кобденнің бюсті Вестминстер аббаттығының солтүстік трансептісінің батыс қанатында орналасқан.

Әр түрлі

1980 жылдары американдық либертариандық баспа «Кобден Пресс» оның құрметіне аталған және бүгінге дейін Мурфилд Стори институтының бөлімі ретінде жұмыс істеп келеді. Фердинанд де Лессепс Кобденді Суэц каналы компаниясының негізін қалаушыларының бірі деп атады. 1921 жылы оның есімімен Венгрияда Кобден қауымдастығы құрылды.