Ванұатудағы Джон Фрум культы

Кіріспе

Вануатудағы Танна аралында жүк культімен байланысты тұлға Джон Фрум (Джон Фрум, Джон Брум деп те аталады) – Вануатудағы Танна аралындағы жүк культімен байланысты тұлға. Ол көбінесе Екінші дүниежүзілік соғыстағы американдық әскери қызметкер ретінде бейнеленеді, олар оның жолын ұстанса, ол халыққа байлық пен гүлдену әкеледі деп сендіреді. Дэвид Аттенбороның кездесу туралы баяндамасынан үзінді: "Сен сияқты көрінеді. Беті ақ. Ұзын бойлы адам. Оңтүстік Америкада тұрады". 1990 жылдарға дейін Джон Фрум қозғалысында 5000-нан астам адам болған. Алайда, Джон Фрумға сенім азайып келеді; 2022 жылғы мәліметтер бойынша, 500-ден аз адам осы сенімді ұстанады. Қазіргі таңда Танна аралында Джон Фрум дінін сақтайтын Ламакара ауылы ғана. Аралдың қалған бөлігі христиан миссионерлерінің ықпалымен, негізінен Күкірт шығанағында орналасқан, өзгертілген.

Тарих

Джон Фрумға негізделген дін 1930 жылдардың аяғында, Вануату Жаңа Гебридтер деп аталатын кезде пайда болды. Дінің пайда болуы 1910 жылдары болған деген мәлімдеме 1949 жылы жасалған. Бұл қозғалысқа Танна аралының Күкірт шығанағы аймағындағы діни тәжірибелер әсер етті, әсіресе Тукосмера тауымен байланысты құдай Кераперамунға табыну. Бір талдау бойынша, бұл тұлға алғаш рет Джон Брум ретінде белгілі болды, оған бір күні алыс елден оралып, ақ колонизаторларды жойып, аралдарға байлық әкеледі деп сенді. Кейбір нұсқаларда, Манехиви есімді жергілікті адам "Джон Фрум" деген лақап атымен Тананың жергілікті халқы арасында батыс стиліндегі киім киіп пайда болды, ол халыққа үйлер, киім, тағам және көлік әкелетінін уәделеді. Басқалары Джон Фрумды кавадан, яғни психоактивті қасиеттері бар өсімдіктен туған рухты көру деп санайды. Кераперамунның көрінісі ретінде қаралатын бұл Джон Фрум жаңа дәуірдің басталуын жариялады, онда барлық ақ адамдар, миссионерлер де бар, Жаңа Гебридтерден кетеді және жергілікті меланезиялықтарға өздерінің тауарлары мен мүліктерін қалдырады. Бірақ мұның орындалуы үшін Танна халқы Еуропалық қоғамның барлық элементтерін, соның ішінде ақшаны, батыс білімін, христиан дінін және копра плантацияларындағы жұмысты қабылдамауы керек еді, және олар дәстүрлі кастомға (бислама тіліндегі әдет-ғұрыптар) оралуға тиіс болды. 1941 жылы Джон Фрумның ізбасарлары ақшаларын ысыраптап, миссионерлік шіркеулерді, мектептерді, ауылдарды және плантацияларды тастап, ішкі аймаққа көшіп, дәстүрлі тойларға, билерге және рәсімдерге қатысты. Көптеген ізбасарлары пресвитериан шіркеуінен шыққан. Еуропалық отаршылдық билік бұл қозғалысты басуға тырысты, бір кезде өзін Джон Фрум деп атаған Танналық еркекті тұтқындап, оны жұрт алдында қорлады, түрмеге қамап, ақырында архипелагтың басқа аралына жер аударып, сектаның басқа да көшбасшыларымен бірге қуды. Осы күш-жігерге қарамастан, 1940 жылдардың басында қозғалыс 50 000 американдық әскерлердің Жаңа Гебридтерде орналасуынан кейін танымалдылығы артты, олармен бірге көптеген жабдықтар (немесе "жүк") әкелді. Соғыс кезінде шамамен 10 000 Ни-Вануату адамы Вануату Еңбек корпусында, АҚШ Қарулы Күштерінің еңбек батальонында қызмет етті. Олар Гуадалканал науқаны кезінде одақтастардың әскери күш-жігеріне логистикалық қолдау көрсетті. Ни-Вануату адамының Еңбек корпусына кең қатысуы Джон Фрум қозғалысына елеулі әсер етті, оған жүк культінің сипаттамаларын берді. Соғыстан кейін және американдықтар кеткеннен кейін Джон Фрумның ізбасарлары американдық ұшақтарды қонуға және оларға "жүк" әкелуге шақыру үшін символдық қону жолақтарын салды. Культтың американдық байланысына баса назар аударатын нұсқалары "Джон Фрумды" "Джон Америкадан" деген сөздің бұрмалануы ретінде түсіндіреді (бірақ ол Вануатудан емес кез келген жерден келген "Джон" дегенді де білдіруі мүмкін). 1957 жылы Джон Фрум қозғалысының көшбасшысы Накомаха "Танна Армиясын" құрды, бұл әскери стильдегі парадтарды ұйымдастырған, олардың беттері рәсімдік түстерге боялған және "T A USA" (Tanna Army USA) деген әріптері бар ақ футболка киген ер адамдардан тұратын әскери стильдегі парадтарды ұйымдастырды. Бұл парад жыл сайын 15 ақпанда өтеді, бұл күні ізбасарлар Джон Фрумның оралып келеді деп сенеді және Вануатуда "Джон Фрум күні" ретінде тойланады. 1970 жылдардың соңында Джон Фрумның ізбасарлары Вануатудың тәуелсіз біріккен мемлекетін құруға қарсы болды. Олар батыс модернизмі мен христиан дінін жақтауға бейім болатын орталықтандырылған үкіметтен қорқып, жергілікті әдет-ғұрыптарға зиян келтіретінінен опасыр болды. Джон Фрум қозғалысының Song Keaspai басқаратын өз саяси партиясы бар. Партия 2007 жылдың 15 ақпанында 50 жылдығын тойлады. Оның басшысы Исаак Ван Никау BBC тілшісіне берген сұхбатында Джон Фрумды "біздің Құдайымыз, біздің Исамыз" деп айтты және ол әрине оралып келеді деді. 2011 жылдың желтоқсанында Джон Фрум қозғалысының (сондай-ақ Нагриамельдің) президенті Вьетнамдық әйел, бизнесмен Дин Ван Танның қарындасы Титам Гойсет болды, бұл қозғалыстардың басшылығын "бұрын жоғары дәрежелі ер адамдар басқарған" болса да. 2013 жылы Титам Гойсет жемқорлық әрекеттеріне байланысты Ресейдегі Вануату елшісі қызметінен алынды. Бұл қозғалыстың ізбасарлары жыл сайын ақпан айында Джон Фрум күнін тойлауды жалғастыруда. Еуропалықтар көшбасшы болу туралы болжамдар жасады, олар Вануату қауымдастықтарында даму мен инвестициялар әкелуді уәде ету арқылы мәртебеге ие болды, мысалы, 2021 жылдың шілдесінде қайтыс болған Клод Филипп Бергер, өзін "Таннаның дәстүрлі королі" деп атады.

The religion centering on John Frum arose no later than the late 1930s, when Vanuatu was known as the New Hebrides. The religion may have originated as early as the 1910s, according to a claim in 1949. The movement was influenced by existing religious practice in the Sulphur Bay area of Tanna, particularly the worship of Keraperamun, a god associated with Mount Tukosmera. In one analysis of the cult, the figure was first known as John Broom, who was believed by followers to one day return from a distant land to sweep away the White colonials and return riches to the islands. In some versions of the story, a native man named Manehivi, using the alias "John Frum", began appearing among the native people of Tanna dressed in a Western style coat, assuring the people he would bring them houses, clothes, food, and transport. Others contend that John Frum was a spirit vision induced by kava, a plant with mild psychoactive properties. Said to be a manifestation of Keraperamun, this John Frum promised the dawn of a new age in which all White people, including missionaries, would depart the New Hebrides, leaving behind their goods and property for the native Melanesians. For this to happen, however, the people of Tanna had to reject all aspects of European society including money, Western education, Christianity and work on copra plantations, and they had to return to traditional kastom (the Bislama language word for customs). In 1941, followers of John Frum rid themselves of their money in a frenzy of spending, left the missionary churches, schools, villages and plantations, and moved inland to participate in traditional feasts, dances and rituals. Most followers had come from the Presbyterian church. European colonial authorities sought to suppress the movement, at one point arresting a Tannese man calling himself John Frum, humiliating him publicly, imprisoning and ultimately exiling him along with other leaders of the cult to another island in the archipelago. Despite this effort, the movement gained popularity in the early 1940s after 50,000 American troops were stationed in New Hebrides during World War II, bringing with them an enormous amount of supplies (or "cargo"). During the war, approximately 10,000 Ni Vanuatu men served in the Vanuatu Labor Corps, a labor battalion of the United States Armed Forces. They provided logistical support to the Allied war effort during the Guadalcanal Campaign. The mass participation of Ni Vanuatu men in the Labor Corps had a significant effect on the John Frum movement, giving it the characteristics of a cargo cult. After the war and the departure of the Americans, followers of John Frum built symbolic landing strips to encourage American airplanes to land and bring them "cargo". Versions of the cult emphasizing the American connection interpret "John Frum" as a corruption of "John from (America)" (although it could mean "John from" anywhere not of Vanuatan origin). In 1957, a leader of the John Frum movement, Nakomaha, created the "Tanna Army", a non violent ritualistic society that organised military style parades of men with faces painted in ritual colours and wearing white T shirts with the letters "T A USA" (Tanna Army USA). This parade takes place every year on February 15, the date on which followers believe John Frum will return, and which is observed as "John Frum Day" in Vanuatu. In the late 1970s, John Frum followers opposed the imminent creation of an independent united nation of Vanuatu. They objected to a centralised government they feared would favor Western modernity and Christianity that would be detrimental to local customs. The John Frum movement has its own political party, Nagriamel led by Song Keaspai. The party celebrated its 50th anniversary on February 15, 2007. Chief Isaak Wan Nikiau, its leader, was quoted by the BBC from years past as saying that John Frum was "our God, our Jesus" and would eventually return. In December 2011, the president of the John Frum movement (and jointly of Nagriamel) was Thitam Goiset, a woman of Vietnamese origin and sister of businessman Dinh Van Than, despite the leadership of these movements having been "previously [ ] held by high ranking male chiefs". In 2013, Thitam Goiset was removed from her role as Vanuatu's ambassador to Russia amid evidence of corrupt activities. Followers of the movement continue to celebrate John Frum Day each year in February. Europeans have made claims on the prophecy of being the leader, who have gained status in Vanuatuan communities through promising to bring development and investment to the communities, such as Claude Philippe Berger, who died in July 2021, who styled himself the "traditional king of Tanna".