Кіріспе

Аймара тілі (; сондай-ақ Аймара ару) – Боливия Анд тауларының Аймара халқының тілі. Бұл – бір миллионнан астам сөйлейтін туып өскен американ тілдерінің санатындағы тілдердің бірі. Аймара тілі, испан және кечуа тілдерімен бірге Боливия мен Перуде мемлекеттік тіл мәртебесіне ие. Ол сонымен қатар Чилидің солтүстігіндегі бірқатар қауымдастықтарда аз дәрежеде қолданылады, онда ол мойындалған азшылық тілі болып табылады. Кейбір тіл білімі мамандары Аймара тілінің одан кең таралған көршісі – кечуа тілімен туыс екенін айтады. Дегенмен, бұл пікір даулы. Шындығында, олардың арасында дыбысталу жүйесі сияқты ұқсастықтар бар, бірақ қазіргі тіл білімі мамандарының көпшілігі осы ұқсастықтарды ортақ тілден пайда болған табиғи генеалогиялық өзгерістерге қарағанда, ұзақ бірге өмір сүру нәтижесінде пайда болған аймақтық ерекшеліктер деп санайды. Аймара тілі – жалғастырмалы және белгілі бір деңгейде жинама тіл. Онда сөздердің реті – бастауыш-толықтырылым-жалғау болып келеді. Ол үш мәнді логикалық жүйеге негізделген. Аймара тілі әдетте латын әліпбиімен жазылады.

Этимология

"Аймара" этнонимі қазіргі Апуримак аймағының кьючуа тілінде сөйлейтін бөлігінің оңтүстігін мекендеген белгілі бір топтың атынан туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, "аймара" сөзін осы халықты атау үшін қолдану 1567 жылдан бері қалыпты жағдайға айналды, бұл Гарси Диес де Сан-Мигельдің Чукуито провинциясын тексеру туралы баяндамасынан (1567, 14; Лафайе, 1964) көрінеді. Ол бұл құжатта халықты "аймаралар" деп атайды. Сол кезде бұл тіл "Колла" деп аталды. Колланың жаулау кезінде аймара ұлтының аты болғаны, ал кейіннен инка империясының оңтүстік бөлігі – Колласую болғаны есептеледі. Алайда, Серрон Паломино бұл пікірге қарсы шығып, коллалардың шын мәнінде пукина тілінде сөйлегенін және бірінші және үшінші ғасырларда Тиуанакудың билеушілері болғанын мәлімдейді (2008:246). Бұл гипотеза пукина билеген, тілдік тұрғыдан алуан түрлі аймақтың оңтүстік бөлігінде аймара тілдерін қабылдағанын болжайды. Қалай болғанда да, "аймара" сөзін тілге қатысты қолдану алғаш рет Потоси мен Кускодағы заңгер, судья және салық жинаушы Поло де Ондегардоның еңбектерінде кездескен болуы мүмкін. Бұл адам, кейіннен вице-король Толедоға жергілікті халықты келесі 200 жыл бойы басқаруға мүмкіндік беретін жүйені құруға көмектескен, 1559 жылы "Инкалардың тегі және олардың жаулап алу жолдары туралы" баяндама жазды, онда ол инка империясы тұсындағы аймаралардың жер және салық мәселелерін талқылады. "Аймара" сөзі аймара халқының тілі ретінде кеңінен қолданысқа енгенге бір ғасырдан астам уақыт өтті (Бриггс, 1976:14). Осы аралықта аймара тілі "колла тілі" деп аталды. Аймара тарихының ең толық баяндамасы Серрон Паломиноның еңбегінде келтірілген, ол этноним "аймараның" глотонимнен шыққандығын және, мүмкін, кьючуа тіліндегі "айма рай" топонимінен, яғни "ортақ меншік жері" деген мағынаны білдіретінін көрсетеді. Бұл терминнің толық тарихы оның "Voces del Ande" (2008:19–32) және "Lingüística Aimara" кітаптарында жақсы сипатталған. "Аймара" сөзінің аймара тіліндегі "жая" (ескі) және "мара" (жыл, уақыт) сөздерінен шыққандығы туралы ұсыныс, көбінесе қате халықтық этимология болып табылады.

Жіктеу

Көптеген адамдар аймара тілінің Тиуанакуда сөйленген тілден тарағанын жиі болжайды, себебі ол бүгінде сол аймақтың туған тілі. Дегенмен, бұл әлдеқайда күмәнді, және көптеген мамандар қазір аймара тілінің Тиуанаку аймағына салыстырмалы түрде жақында ғана кеңейгенін, ал одан бұрын Перудің орталық бөлігінде пайда болғанын ұсынады. Аймара тіліндегі жер-су атаулары Перудің солтүстігі мен орталығында кездеседі. Шындығында, (Альтиплано) аймара тілі – кеңінен таралған тіл отбасының екі қолданыстағы мүшесінің бірі, ал екіншісі – жақару тілі. Бұл отбасы Флорида университетінің лингвистика бағдарламасындағы Люси Бриггс (еркін сөйлейтін) және Марта Хардман де Баутистаның зерттеулері арқасында анықталды. Жақару [jaqi aru = адам тілі] және кауки қауымдастықтары Лима департаментіндегі Яуйос аңғарындағы Тупе ауданында орналасқан, Перудің орталық бөлігі. Бұл кең тіл отбасының терминологиясы әлі толыққанды қалыптаспаған. Хардман "Жақи" ("адам") деген атауды ұсынды, ал басқа да беделді перуан тілшілері осы тіл отбасына балама атауларды ұсынды. Альфредо Тореро "Ару" ("сөз") терминін пайдаланады, ал Родольфо Серрон Паломино бүкіл отбасы үшін "аймара" терминін қолдануды ұсынды, оны екі тармаққа бөлуге болады: Оңтүстік (немесе Альтиплано) аймара және Орталық аймара (жақару және кауки). Осы үш ұсыныстың әрқайсысының Анд лингвистикасында өз жақтастары бар. Ағылшын тілінде кейбір тілшілер отбасы үшін "аймаран тілдері" терминін қолданып, "аймара" сөзін Альтиплано тармағы үшін сақтайды.

Диалектілері

Аймара тілінде белгілі бір деңгейде аймақтық айырмашылықтар бар, бірақ барлық диалектілер бір-бірін түсіне алады. Тілді зерттеулердің көп бөлігі Титикака көлінің оңтүстік Перу жағалауында немесе Ла-Пас маңында сөйленетін аймара тіліне қатысты болды. Люси Терина Бриггс екі аймақты да Боливияның Ла-Пас және Перудің Пуно облыстарын қамтитын Солтүстік аймара диалектісінің құрамына жатқызады. Оңтүстік аймара диалектісі Чилидің солтүстігіндегі Икике провинциясының шығыс жартысында және Боливияның Оруро облысының көп бөлігінде қолданылады. Ол сонымен қатар солтүстік Потоси және оңтүстік-батыс Кочабамбада да кездеседі, бірақ бұл аймақтарда кечуа тілі оны біртіндеп ығыстырып шығаруда. Аралық аймара диалектісі Солтүстік және Оңтүстік аймара тілдерінің диалектілік ерекшеліктерін бөліседі және Перудің оңтүстігіндегі Такна және Мокегуа облыстарының шығыс жартысында, сондай-ақ Чилидің солтүстік-шығыс бөлігінде таралған.

Географиялық таралуы

Боливияда шамамен екі миллион, Перуде жарты миллион, ал Чилиде бірнеше мың адам аймара тілінде сөйлейді. XVI ғасырда испандықтар басып алған кезде аймара тілі қазіргіге қарағанда әлдеқайда кеңірек аумақта, оның ішінде Кусконың оңтүстігіндегі Перу таулы аймақтарының көп бөлігінде басым тіл болған. Ғасырлар бойы аймара тілі испан және кечуа тілдеріне біртіндеп жол берді; Перу мен Боливияның көптеген қауымдары бұрын аймара тілінде сөйлесе, қазір кечуа тілінде сөйлейді.

Әуелі дауыстылар

Аймара тілінде үш фонемиялық дауысты қасиет бар, олар тілдің көпшілігінде ұзақ немесе қысқа болып келеді (яғни). Ұзын дауыстылар жазуда диарезиспен көрсетіледі: ä, ï, ü. Жоғары дауыстылар /i u/ көмекей дауыссыздарына /q qʰ qʼ χ/ жақын болғанда орташа биік [e o] болып келеді. Үш дауысты дыбыс [ə, ɪ, ʊ] ретінде естіледі, егер олар әсер етілмеген позицияда болса. Аймара тілінде дауыстылардың жойылуы жиі кездеседі. Дауыстылардың жойылуы әдетте үш фактордың біріне байланысты болады: (i) фонотактикалық, (ii) синтаксистік және (iii) морфофонемиялық. Фонотактикалық дауысты жою, сөз құрамында немесе жұрнақ қосылғанда екі дауыстының бірге келуі кезінде үзіліс азайту түрінде болады. Мұндай жағдайда бір дауысты жойылады. (i) Егер екі дауыстының бірі болса, екінші дауыстылар оған ұқсас болады, (ii) егер дауыстылар және болса, /a/ ұқсас болады. (iii) Егер тізбек екі бірдей дауыстыдан тұрса, біреуі жойылады. Дауыстының жойылуы синтаксистік тұрғыдан шартталған болуы мүмкін. Мысалы, атаулы күрдес сөздерде және есімдік фразаларда, модификатор + ядролық NP-де үш немесе одан көп дауыстысы бар барлық атаулық/номминалды модификаторлар соңғы дауыстыларын жоғалтады. Морфемиялық дауысты жою ең көп таралған түр. Кейбір жұрнақтар түбірдегі алдыңғы дауыстымен бірге кездеспейді, ал басқалары белгілі бір жағдайда өз дауыстыларын жоғалтады. Морфофонологиялық дауысты жою үлгілері, әр түрлі жұрнақтарға әсер еткен тарихи өзгерістерден туындайды, сондықтан анық үлгілер пайда болмайды.

Стресс

Көбінесе, басым соңғы буыннан екінші буынға түседі, бірақ ұзын дауыстылар оны өзгерте алады. Сөздің соңғы дауыстысы сөз тіркесінің соңында ғана айтылса да, басым өзгеріссіз қалады.

Сызық құрылымы

Тамырлардың басым көпшілігі екі буынды, ал көбінесе жұрнақтар бір буынды болады. Тамырлар (C)V(C)CV үлгісіне сәйкес келеді, оның ішінде CVCV үлгісі ең көп кездеседі. Көптеген жұрнақтар CV түрінде, бірақ кейбір ерекшеліктері бар: CVCV, CCV, CCVCV және тіпті VCV да болуы мүмкін, бірақ олар сирек. Бұл тілдің негізінен жұрнақтармен құралатын агглютинативті табиғаты, дауыстыларды түсіру және фонетикалық шартталған шектеулерден туындаған морфофонологиялық өзгерістер морфема, буын және фонетикалық сөз/сөз тіркесі деңгейінде жұмыс істейтін қызықты беткі құрылымдарды қалыптастырады. Байқалған фонетикалық/морфофонологиялық процестерге буынның қысқаруы, эпентез, жоғалу және қайталау жатады.

Орфографиялық

Испан миссионерлерінің күш-жігерінен бастап, аймара тілі үшін жазу жүйесін құруға көптеген әрекеттер жасалды. Колониялық дереккөздерде испан тілінің ықпалымен жасалған әртүрлі жазу жүйелері қолданылды, олардың ең көп тарағаны – Бертонио әліпбиі. Алғашқы грамматикалардың көпшілігі бірегей әліпбилерді, сондай-ақ Миддендорфтың 1891 жылғы «Аймара тілі» әліпбиін қолданды. Аймара тілі үшін алғаш ресми қабылданған әліпби – Ғылыми әліпби. Оның тамыры 1931 жылға дейін барып жетеді, бірақ ол 1954 жылы III Америкалық үндістер конгресінде (Congreso Indigenista Interamericano de la Paz) бекітілді. No 1593 (Deza Galindo 1989, 17) шешімімен ресімделді. Бұл әліпбидің алғашқы ресми тіркелмесі болды, бірақ 1914 жылы Сиско Чукиванка Аюло мен Джулиан Паласиос Риос кечуа және аймара тілдері үшін бір әліпби жасауға жасалған көптеген әрекеттердің біріншісі болуы мүмкін – 37 графемадан тұратын Syentifiko Qheshwa Aymara Alfabeto. Одан кейін де бірнеше әрекеттер жасалды, олардың табысы әртүрлі болды. Кейбір орфографиялық әрекеттер одан да кеңейді: 1944 жылы Пунодағы Аймара және кечуа тілдері академиясы (Academia de las Lenguas Aymara y Quechua) құрған 40 әріптен тұратын (испан тілі үшін қажетті дыбысталы тоқтаулар да бар) Alfabeto Funcional Trilingüe әліпбиін Хуан Франсиско Деза Галиндо өзінің «Аймара – испан тілі / Испан тілі – Аймара» сөздігінде қолданды. Бұл әліпбиде бес дауыссыз әріп (a, e, i, o, u) бар, тыныс алу дауысы «h» әрпімен, ал жоғарғы тілмен жасалатын дауыстар «'» әрпімен белгіленеді. Ең ерекше ерекшелігі – увулярлық /χ/ дыбысының «jh» әрпімен берілуі. Екінші увулярлық дыбыс /q/ «q» әрпімен белгіленеді, бірақ транскрипция ережелері бойынша одан кейін келетін дауыссыз әріптер «a, e, o» (емес «i, u») болуы керек, бұл увулярлық дыбыстың төмендеуін ескеру және көп тілді орфографияны жеңілдету үшін жасалған. Comisión de Alfabetización y Literatura Aymara (CALA) жасаған әліпби 1968 жылы Боливияда ресми түрде мойындалды (1954 жылғы Ғылыми әліпбимен бірге қолданылды). Бұл әліпбиді протестант миссионерлері қолданғаннан басқа, Мормон кітабын аудару үшін де пайдаланылды. Сол 1968 жылы Диос Япита Аймара тілі және мәдениет институтында (ILCA) Аймара әліпбиіне қатысты өз ұсынысын жасады. Шамамен 15 жылдан кейін Servicio Nacional de Alfabetización y Educación Popular (SENALEP) аймара және кечуа тілдерін жазуға болатын жүйені құру үшін бұл әліпбилерді біріктіруге тырысты, нәтижесінде Alfabeto Unificado пайда болды. Бұл әліпби 1984 жылдың 9 мамырындағы Боливияның 20227 нөміріндегі жарлығымен және 1985 жылдың 18 қарашасындағы Перудің 1218ED нөміріндегі Министрлік қаулысымен бекітілді. Онда 3 дауыссыз әріп, 26 ырғақ және дауыссыз әріптердің ұзақтығын белгілеу үшін диакритикалық белгілер бар. Орфография алдыңғы бөлімдегі фонологиялық кестеде көрсетілген, бұрыштық жақшалар көрсетілмеген жағдайда бірдей. 2015 жылы корей жазуы Хангыльді пайдалана отырып, аймара тілі үшін толық жазу жүйесі жасалды.

Морфология

Аймара тілі – жоғары агглютинативті, негізінен жұрнақтармен түзілетін тіл. Барлық жұрнақтар атаулық, етістік, өзгертулік және лексикалық категорияға жатқызылмағандарға (мысалы, түбірге сырттан қосылатын сөз деңгейіндегі жұрнақтар мен сөз тіркесінің соңғы жұрнақтары) бөлінеді.