Кіріспе

Бруно Крейский (1911–1990) – австриялық дипломат және канцлер. 22 қаңтар 1911 жылы дүниеге келген, 29 шілде 1990 жылы қайтыс болған. Ол 1959 жылдан 1966 жылға дейін Сыртқы істер министрі, ал 1970 жылдан 1983 жылға дейін канцлер қызметін атқарған австриялық әлеуметтік демократ саясаткері. Канцлерлік өкілеттігінің соңында 72 жасқа толған ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австриядағы ең қарт канцлер болды. Оның 13 жылдық қызметі республикалық Австрия тарихындағы кез келген канцлердің ең ұзақ мерзімі болып табылады. 13 жылдық канцлерлік қызметі, Крейский дәуірі ретінде танылған, оны елдің және Батыс Еуропаның әлеуметтік демократиясының ең маңызды саяси тұлғаларының біріне айналдырды. Осыған қатар, Батыс Германияның социал-демократы Вилли Брандт және Швецияның Олоф Палме де үкімет басшылары болды, ол Социалистік Интернационалда олармен тығыз байланыс орнатты.

Өмір жолы және саяси мансап

Крейски Венаның Маргаретен ауданында дінге бейжай еврей отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Макс (Маркус) Крейски (1876, Клаттау – 1944) және Ирене Крейски, туған тегі Феликс (1884, Тшебич – 1969). Әкесі тоқыма өндіруші болған. 1920-жылдары Австриядағы кедейлік пен зорлық-зомбылық деңгейіне оқшауланған ол 1925 жылы 15 жасында Австрия Социалистік партиясының (SPÖ) жастар қанатына қосылды. 1927 жылы ата-анасының қарсылығына қарамастан, «Жас социалистік жұмысшылар» ұйымына қосылды. 1929 жылы ол Вена университетінде заңгерлік мамандығын Otto Bauer-дің кеңесімен оқуға түсті. Бастапқыда медицинаны оқуды жоспарлаған болатын, бірақ Bauer оған заңгерлік мамандығын ұсынды. Осы кезеңде ол саяси белсенділікке қатысты. 1931 жылы еврей дінінен бас тартып, агностик болды. Оның бір ұлы мен бір қызы болды. 1946 жылдың мамырында Австрияға оралды, бірақ көп ұзамай Стокгольмге қайта оралып, Австрия елшілігіне тағайындалды. 1951 жылы Венаға оралды, онда Федералды президент Теодор Кёрнер оны штаб меңгерушісінің көмекшісі және саяси кеңесшісі етіп тағайындады. 1953 жылы ол Австрия Канцлері кеңсесінің Сыртқы істер департаментінде Мемлекеттік хатшы болып тағайындалды және осы лауазымда 1955 жылғы Австрия мемлекеттік шартын келіссөздер арқылы жасауға қатысты. Бұл шарт Австрияның төрт державаның оккупациясын аяқтады және елдің тәуелсіздігі мен бейтараптығын қалпына келтірді. Крейски 1956 жылғы сайлауда Австрия парламентіне, Ұлттық кеңеске социалист ретінде сайланды. Ол Бруно Питтерман, Феликс Славик және Франц Олахпен бірге Партия атқару комитетіне сайланды, осылайша партияның орталық басшылығының мүшесі болды. 1959 жылғы сайлаудан кейін ол Канцлер Юлиус Раабтың (ÖVP) коалициялық кабинетінде Сыртқы істер министрі болды. Ол Раабтың ізбасарлары Альфонс Горбах (1961–1964) және Йозеф Клаус (1964–1966) кезінде де осы лауазымды сақтап қалды. Ол Еуропалық еркін сауда қауымдастығын құруда жетекші рөл атқарды, Италиямен Оңтүстік Тироль мәселесін шешуге көмектесті және Үшінші әлем елдері үшін «Маршалл жоспары» ұсынды. 1966 жылы Клаус басшылығындағы ÖVP Ұлттық кеңесте абсолютті көпшілікке ие болды. Клаустың парламенттегі қолдауы жалғыз өзі үкімет құруға жеткілікті болды, тіпті ол сайлау кампаниясы кезінде 1945 жылдан бері Австрияны басқарып келген үлкен коалицияны тоқтатуға шақырды. Алайда, Бірінші Республиканы сипаттаған партиялық тартыс әлі де күшті болды, сондықтан ол Крейскиге жаңа коалициялық шарттармен жүгінді. Крейски және басқа социалистік басшылар коалицияны сақтап қалуды қолдады, бірақ партия қатарындағылар ұсынылған шарттарға наразылық білдірді, нәтижесінде келіссөздер тоқтап қалды. Крейски кабинеттен кетті, ал ÖVP Екінші Республиканың алғашқы бір партиялық үкіметін құрды. Алайда, социалистер толығымен биліктен шеттетілген жоқ, оларға барлық маңызды шешімдер бойынша бейресми түрде кеңес берілді. 1967 жылдың ақпанында Крейски Социалистік партияның төрағасы болып сайланды. 1970 жылғы наурыз сайлауында социалистер 81 орынға ие болды, көпшілікке екі орын жетпеді. Крейски 1920 жылдан бері Австриядағы алғашқы социалистік канцлер болды және қазіргі Австрия тарихындағы алғашқы таза солшыл үкіметке басшылық етті. Ол сондай-ақ Австрияның алғашқы еврей канцлері болды. Крейски үкіметі сол кездегі ұлттық-либералдық Бостандық партиясымен Ұлттық кеңесті кеңейту және дауыс берудің пропорционалдығын арттыруға бағытталған сайлау реформаларына келісімге келді. Осы реформалар қабылданғаннан кейін ол 1971 жылдың қазан айында жаңа сайлаулар жариялады. Реформалар кіші партияларға пайда әкелуді көздегенімен, социалистер 93 орын алып, үкімет құрды. Олар сонымен қатар халықтың жартысынан астам дауысын жеңіп алды, бұл Австрияның ешбір партиясы еркін сайлауда жеткен емес. Крейски 1975 және 1979 жылғы сайлауларда қайта сайланды, әр жолы Ұлттық кеңесте ыңғайлы көпшілікке ие болды. 1981 жылы Крейски 70 жасқа толды, сол кезде сайлаушылар оның халықаралық мәселелерге берілгендігі мен бейжайлығына наразылық білдірді. 1983 жылғы сайлауда социалистер Ұлттық кеңесте абсолютті көпшілігін жоғалтты. Крейски азшылық үкіметін құрудан бас тартып, орнынан кетті және оның орнына білім министрі Фред Синовацты тағайындады. Оның денсаулығы нашарлап, 1984 жылы жедел бүйрек трансплантациясы жасалды. Соңғы жылдары ол партиясына, оны құрметті төраға етіп тағайындағандарға қарсы ащы сын айтты. 1990 жылдың шілдесінде Венада қайтыс болды.

Саяси көзқарастары мен бағдарламалары

Қызметте болған кезде Крейский және оның жақын одақтасы, Әділет министрі Кристиан Брода консервативті Рим католиктігі дәстүрі бар елде либералды реформа саясатын жүргізді. Ол Австрияның отбасылық құқығын және түрме жүйесін реформалады, сондай-ақ аборт пен гомосексуализмді қылмыстан босатып, заңсыздықтан шығарды. Дегенмен, ол Католик шіркеуі мен Австрия социалистік қозғалысы арасындағы келіспеушілікті азайтуға тырысты және сол кездегі Вена архиепископы Франц Кёнигтен қолдау тапты. Крейский міндетті әскери қызметті тоғыз айдан алты айға дейін қысқартуға уәде берді. Сайланғаннан кейін әскери қызмет сегіз айға дейін (бірден өткерілсе) немесе алты ай плюс сегіз аптаға (екі кезеңге бөлінген жағдайда) қысқартылды. Крейский премьерлік кезінде кең ауқымды прогрессивті реформалар жүргізілді. Басқа реформалардың ішінде, қызметкерлерге берілетін жәрдемақылар ұлғайтылды, жұмыс аптасы 40 сағатқа дейін қысқартылды және әйелдерге теңдік құқығын қамтамасыз ететін заң қабылданды. Крейский үкіметі елдегі словен және хорват азшылықтарына тілдік құқықтар берді. 1974 жылғы мұнай дағдарысынан кейін Крейский Австрияның табиғи отынға тәуелділігін азайту үшін ядролық энергияны дамытуға міндеттенді, бірақ бұл саясат 1978 жылы өткен референдумнан кейін тоқтатылды. Қылмыстық кодекстің орташа реформасы жүргізілді, заңсыз туылған балаларға қатысты кемсітушілік жойылды, некеге тұруға жәрдемақылар енгізілді, ана мен балаға арналған куәлік (туылғанға дейін және кейін күтім мен нәресте денсаулығын сақтау бағдарламасы) құрылды, қылмыстық кодекстің маңызды реформасы жүргізілді және жыныстық теңдік туралы заң қабылданды. Сонымен қатар, төрт апталық жылдық еңкору демалысы енгізілді, омбудсмен институты құрылды, ата-аналық құқық туралы заң қайта қарастырылды, тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң қабылданды және жеке кәсіпкерлердің әлеуметтік қамсыздандыруы енгізілді. 1979 жылы жұмыстан босату және жұмыстан шығару шектеулері енгізілді. 1970 жылы жесірлердің зейнетақысы индекстелді, ал 1972 жылы сау адамдарға тегін медициналық тексерулер ұсынылды, студенттерге міндетті емес медициналық сақтандыру енгізілді. Оқу, ауру және жұмыссыздық кезеңдері зейнетақыға есептелді, ал 1974 жылы отбасылық және туу жәрдемақылары индекстелді. 1973 жылғы арнайы субсидиялар туралы заңмен құрылымдық өзгерістер салдарынан жұмыстан босатылғандарға субсидиялар берілді. 1974 жылғы жалақыны сақтау туралы заңмен жеке кәсіпорындардағы жұмысшылардың ауру кезіндегі жалақысы сақталды. 1976 жылы өндірістік жарақаттарға қатысты сақтандыру жұмысқа байланысты іс-әрекеттерге де қатысты. 1981 жылғы "Түндегі жұмыс/ауыр еңбек" заңы ауыр еңбекпен айналысатындарға профилактикалық медициналық көмек және ерте зейнетке шығуға арналған арнайы зейнетақы берді. 1974 жылы толық науқас ақысы жұмысшылар кәсіподақтарына берілді, ал отбасылық жәрдемақылар мектепке толық тасымалдауды (1971), некеге тұру төлемін (1972), мектеп кітаптарына төлемді (1974) және туғанға төлемді (1976) қамтыды. 1978 жылы балаларға салық жеңілдіктерінен тікелей төлемдерге ауысу нәтижесінде отбасылық жәрдемақылар айтарлықтай өсті. 1973 және 1980 жылдар аралығында денсаулық сақтау және білім беруге жұмсалған шығындар жылына орташа есеппен 13,7% және 12,9% артты. Білім беру саласында оқушы-мұғалім арақатынасы күрт төмендеді және жоғары білім беруді демократияландыру үшін 1975 жылы жаңа университет заңы қабылданды. Крейскийдің басшылығымен білім беру саласы кеңейтілді, нәтижесінде университет білімі алған австриялықтардың саны артты. 1972 жылғы Қылмыс құрбандары туралы заңда 6 айдан астам мерзімге бас бостандығынан айыруға әкеп соғатын қылмыстардан (тікелей немесе жанама) денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу қағидаттары белгіленді. 1974 жылғы қалаларды жаңарту туралы заң тұрғын үйлерді жаңартумен айналысты, ал 1975 жылғы тұрғын үй мүлігі туралы заң үй мен пәтер иелерінің меншік құқықтарын белгіледі. 1975 жылы тұрғын үйге қосымша төлемдер тұрғын үйді жақсарту шығындарын жабуға дейін кеңейтілді. 1974 жылы жұмыстан бұрын және кейін бала тууға тыйым салатын мерзімдер 8 аптаға дейін ұзартылды, ал 1976 жылы ережелер асырап алушы аналарға да қатысты. 1981 жылғы заң зейнетақы жүйелерін отбасылардың ауыртпалықтарын теңестіру жүйесінің өзгеруіне сәйкес келтірді және жесірлер зейнетақысына тең жесірлер зейнетақысын енгізді. 1976 жылы оқушылар мен студенттер үшін жазатайым оқиғалар бойынша сақтандыру енгізілді, ал сол жылы қабылданған заң жақын туыстарының ауруын күтуге мүмкіндік берді. 1979 жылғы банкроттық жалақыны сақтау туралы заңмен банкрот болған фирмаларға қарызды төлеу үшін арнайы қордан төлем жасалды. 1982 жылы жеке кәсіпкер әйелдерге 16 аптаға төленетін декреттік жәрдемақы енгізілді. Крейский халықаралық істерде белгілі рөл атқарды, Солтүстік Корея мен Оңтүстік Корея арасындағы диалогты ынталандырды және Вилли Брандт және Улоф Пальме сияқты ойдас еуропалық көшбасшылармен бірге бейбітшілік пен дамуды ілгерілетті. 1955 жылғы Мемлекеттік шарты Австрияның Еуропалық Одаққа қосылуына кедеріс келтіргенімен, ол еуропалық интеграцияны қолдады. Австрия өзін Шығыс пен Батыс арасындағы көпір ретінде көрсетті, ал Вена АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы Стратегиялық қаруларды шектеу туралы келісімдердің алғашқы кезеңдеріне талмайтын орын болды. Крейский еврей халқының мәселелерін шешу жолы ретінде сионизмді сынады, еврейлер этникалық топ немесе нәсіл емес, діни топ екенін мәлімдеді. Ол тіпті еврей халқының ерекше ұлт ретінде болуы туралы мәлімдемелерді нацистердің еврей нәсілі туралы мәлімдемелерімен теңестірді және мұндай идеялар еврейлердің қос адалдығы туралы сұрақтар тудыратынын айтты. Алайда ол Израильдің болуына қарсы болған жоқ немесе ізраильдік патриотизмнің заңдылығын күмәнданған жоқ, Израильдің Лейборист партиясымен және "Бес Бітім" қозғалысымен достық қарым-қатынас орнатты, бірақ Израильдің оңшылдары мен Ликуд партиясын фашистер деп сынады. Крейский Израиль премьер-министрі Менахем Бегинды террорист деп атады және 1973 жылғы кепілге алу кезінде Израиль премьер-министрі Голда Меирмен қарым-қатынасы шиеленісті болды. Ол бір рет Голда Меирдің өзінен басқа Еуропадағы саясаткердің оны шантаждай алмайтынын айтқан. Ол Мысыр президенті Анвар Садат және Муаммар Каддафи сияқты араб көшбасшыларымен достық қарым-қатынас орнатты, ал 1980 жылы Австрия Палестина Азат Ұйымымен қарым-қатынас орнатты. Ол Израиль мен арабтар арасында делдал ретінде әрекет ету үшін еуропалық еврей социалисті ретіндегі өзінің беделін пайдалануға тырысты. Крейский бұрынғы наци партиясының мүшелеріне және қазіргі оңшыл австриялық саясаткерлерге қатысты кешірімді көзқарасымен ерекшеленді. Мысалы, Крейский оңшыл популист Йорг Хайдерді "көз салуға тұрарлық саяси талант" деп сипаттады. Крейский Австриядағы оңшыл дауыс берушілерді тарту үшін кодталған антисемиттік тіл қолданғаны айтылады. 1967 жылы неонацистік австриялық көшбасшы Норберт Бургер Крейскийдің еврей тегіне қарамастан, оған ешқандай қарсылығы жоқ екенін мәлімдеді, оны жай ғана "неміс" деп сипаттап, оның діни еврей немесе сионист емес екенін айтты. Крейский еврей ретінде жеке өзі ешқашан зиян көрмегенін, тек социалист ретінде ғана зиян шеккенін сезінді. Долфусс режимі кезінде социалистік қызметі үшін түрмеге қамалғанда, оның түрмедегі көптеген тұтқындары нацистер болды, және Крейский оларды өзінің саяси қарсыластары ретінде қабылдады. 1970 жылы сайланғаннан кейін Крейский өзінің "барлық австриялықтардың канцлері" екенін көрсеткісі келді және өз кабинетіне наци өкілдерінен төрт саясаткерді тағайындады. Наци саяхатшысы Симон Визенталь Крейский кабинетінің төрт мүшесі бұрынғы нацистер екенін хабарлағанда, Крейский оларды үкіметтен уақытша шеттетуге бармады, бірақ біреуі өзі кетіп қалды. Крейский әркімнің жастық шағында саяси қателіктер жасауға құқығы бар екенін айтты. Бұл оқиға ащы қақтығыстың бастамасы болды, ол Крейский қайтыс болғанға дейін аяқталған жоқ. 1986 жылы Визенталь Крейскийге қорлау туралы сотқа берді. Үш жылдан кейін сот Крейскийді қорлауда кінәлі деп тапты және оған айыппұл төлеуге міндеттеді. 1976 жылы адам құқығы саласындағы ерекше жетістіктері үшін Бруно Крейский қоры құрылды, бұл Крейскийдің 65 жылдығына орай жасалды. Екі жылда бір рет Бруно Крейский адам құқығы сыйлығы халықаралық тұлғаға табыс етіледі.

Мұра

Бүгінде Крейскийдің канцлерлік қызметі пікір таласы мен сағыныш сезімінен туындаған мәселе. Оның бұрынғы қолдаушыларының көптегені Крейскийді ескі мектептің соңғы социалисті деп есептейді және тұрмыс деңгейі айқын түрде өскен, әлеуметтік мемлекет гүлденген, ал мемлекеттік қаржыландырылатын, тең мүмкіндіктерді қолдайтын бағдарлама арқылы жұмысшы табының балалары мектепте оқуын жалғастырып, жоғары білім алуға ынталандырылған кезеңді құрметпен еске алады. Бұлдың бәрі он жылдық өркендеуге және болашаққа деген сенімге алып келді. Консерваторлар Крейскидің 1979 жылғы сайлау кампаниясы кезінде «халықты жұмыссыз қалдырудың орнына мемлекеттің үлкен қарызға батуын қалаймын» деген атақты сөзін келтіре отырып, тапшылықты қалыптастыру саясатын сынады. Олар Австрияның кейінгі экономикалық қиындықтары үшін Крейскийді жауапты деп санайды. Бұл сынға қарамастан, Крейский өкілеттігінің кезеңінде Австрияны өзгерту үшін көп жұмыс істеді, еңбек жағдайларын жақсартты, тұрмыс деңгейі күрт өсті және әлеуметтік мемлекет кеңейді. Ол, әрине, Австрияның ең табысты социалистік канцлері болып саналады.