Кіріспе

Демур – сот ісінде қарсы тараптың ұсынған өтінішіне қарсылық білдіру немесе оны күдік тудыру үшін берілетін жазбаша шағым. "Демур" сөзі "қарсылық білдіру" дегенді білдіреді, ал демур – осы қарсылықты ресми түрде жазбаша білдіретін құжат. Заңгерлер демурта қарсылық білдірушіні, айыпталушының "Содан не?" деп сұраған сияқты жауап беруі деп бейресми түрде түсіндіреді. Әдетте, істе жауапкер шағымға демур білдіреді, бірақ талапкердің жауапқа демур білдіруі де мүмкін. Демур шағымдағы талап немесе жауаптағы қорғаныстың заңдық тұрғыдан жеткіліктілігіне күдік тудырады. Егер шағымдағы талап негізсіз болса немесе қажетті элементтерінің барлығы көрсетілмеген болса, онда дауланған талап немесе тіпті бүкіл шағым демур кезеңінде заңдық тұрғыдан жеткіліксіз деп танылуы мүмкін. Демур әдетте іс басталғанда, талапкер шағымды ұсынғаннан немесе жауапкер шағымға жауап бергеннен кейін беріледі. Тарихи құқық бойынша демур – қылмыстық немесе азаматтық істерде жауапкердің шағымның заңдық тұрғыдан дұрыстығына күдік білдіру құралы болған. Алайда, қазіргі таңда бұл құрал көптеген елдерде, соның ішінде Ұлыбританияда, АҚШ-тың федералды сот жүйесінде және көптеген штаттарында (бірақ Калифорния, Пенсильвания және Вирджиния сияқты кейбір штаттарда қолданылады) қолданылмайды. Қылмыстық істерде демур – заңмен қорғалған процестік құқық ретінде қарастырылған, сондықтан жауапкер "күнәлі емеспін" деп мойындауға немесе басқа да жауап беруге мәжбүрленбестен бұрын, оны тыңдап, шешім қабылдау қажет болған. Демур шағымда айтылған барлық маңызды фактілердің шындығын жоққа шығармайды, жауапкер оларға қарсы дәлелдер келтіре алмайды, тіпті егер бұл фактілердің жалған екені немесе сот процесінде оңай дәлелденуі мүмкін болса да. Яғни, демуртағы мақсат – талап немесе қорғаныс заңдық тұрғыдан жеткіліксіз екенін тексеру, тіпті барлық фактілердің шындығын жоққа шығармаса да. Дәлелдер келтіру ережесінен жалғыз ерекшелік – соттың белгілі бір мәселелерді сотқа хабарлау құқығы. Мысалы, сот Григориан күнтізбесі сияқты жалпыға белгілі және дау тудырмайтын фактілерді немесе заң шығарушы органның ниетін көрсететін жарияланған заңнамалық есептер сияқты қоғамдық деректерді сотқа хабарлай алады.

Азаматтық істер

Айыпталушының шағымға жауап ретінде айыпталушымен шағымдалу жиі кездеседі. Шағымға қарсылық білдіру сот ісін аяқтауға алып келуі мүмкін. Арыз беруші жауапкердің шағымға берген жауабына немесе жауапкердің оң жауап беруіне қарсылық білдіруі мүмкін, бірақ жауапқа қарсылық білдіру сирек кездеседі, себебі бұл нашар стратегиялық қадам болуы мүмкін. Жауапқа қарсылық білдіру сот ісін жеңілдетуі мүмкін, бірақ бұл әдетте сот ісін тоқтатпайды; ол әдетте талапкер өз пайдасына ең алғашқы уақытта шешім шығаруға ниеттенгенде және жауапкердің кейбір оң қорғанысына алдын ала шабуыл жасау қажет болғанда ғана қолданылады. Техникалық тұрғыдан алғанда, қарсылық білдіру – бұл өтініш емес; тарап қарсылық білдіру туралы өтініш бермейді және сотқа қарсылық білдіруге қозғалмайды. Керісінше, бұл – өтініштің ерекше түрі және қарсылық білдіру – тараптың соттан іс-әрекеттің себебін (талапты) немесе шағымның барлығын қабылдамауды ресми түрде сұрауы. Жай тілмен айтқанда, судья қарсылық білдіруді қабылдаса, шағымданушы тараптың мәлімдеген фактілері бойынша заң талапты мойындамайды деген сөз. Егер судья қарсылық білдіруге қарсы шешім қабылдаса, сот талапты немесе істі қарауға рұқсат береді. Заң тұрғысынан алғанда, қарсылық білдіруші тарап шағым немесе қарсы талап заңды түрде жарамды талапқа жатпайтынын, тіпті шағымда немесе қарсы талапта келтірілген фактілер шындық деп танылса да, мәлімдейді. Әдетте, қарсылық білдіруші шағымға талаптың қажетті элементтерінің жетіспеушілігі туралы шағымдануы мүмкін. Бұл элементтер әдетте талапкердің маңызды элементті немесе оны жеткілікті түрде растайтын фактілерді ұсынбағанын көрсету арқылы шабуылға алынады (мысалы, жауапкерден талапкерге міндеттілік тудыратын фактілер). Тағы бір тәсіл – іс-әрекеттің барлық себебін мемлекеттік саясатқа қайшы ретінде жою немесе тыйым салу (мысалы, көптеген юрисдикцияларда «өмір сүруге құқық жоқ» мемлекеттік саясатқа қайшы). Қарсылық білдірулерді судья, емес алқабилер шешеді. Судья оны қабылдап, қарсылық білдірушіге рұқсат береді немесе оны жоққа шығарып, қарсылық білдірушіге тыйым салады. Егер қарсылық білдіру қабылданбаса, жауапкерге белгілі бір мерзім ішінде жауап беруді бұйырады, әйтпесе сот шешімі шығарылады. Жауап берілгеннен кейін, іс «даулы» деп есептеледі (себебі қазір шағым мен жауап бар, олар тараптардың тиісті талаптарымен бір-біріне қарсы келеді), және іс анықтау кезеңіне өтеді. Басқаша айтқанда, судья қарсылық білдіруді қабылдауымен немесе қабылдамауымен шеше алады. Қабылдау дегеніміз, талапкер бұрынғы шағымның кемшіліктерін жою үшін тағы бір шағым бере алмайды. Егер қарсылық білдіруге шағымды түзетуге рұқсат берілсе, талапкер түзетілген және/немесе өзгертілген шағымды беру арқылы қателерді түзете алады. Қарсылық білдірулер судья талапкер шағымды қайта жазу немесе түзету арқылы түзетуге мүмкін емес деп шешкен кезде қолданылады. Шағымдағы ақаудың ауырлығына байланысты, сот бірінші қарсылық білдіруде (өте сирек) немесе талапкерге үшінші немесе төртінші өзгертілген шағымға қарсылық білдіруді қолдамас бұрын үш немесе төрт рет әрекет етуге рұқсат беруі мүмкін.

Қылмыстық істер

Қылмыстық істерде айыптаманың немесе осыған ұқсас басқа да айыптау құжатының заңдық негізділігіне шабуыл жасау үшін кейбір жағдайларда демерер қолданылуы мүмкін. Дәстүр бойынша, егер айыпталушы айыптамадағы барлық мәлімдемелерді мойындағаннан кейін де қандай да бір қылмыста кінәлі емес болса, онда жалпы демерер қабылданып, айыптама тоқтатылады. Арнайы демерер – айыптаманың мазмұнына емес, формасына шабуыл жасау: егер айыпталушы айыптаманың "бетінде" қандай да бір кемшілікті дұрыс көрсетсе, онда айыптаулар тоқтатылуы мүмкін, бірақ көбінесе айыптама қайта жазылып (өзгертіліп), үлкен қазылар алқасына немесе басқа айыптау органына қайта ұсынылуы мүмкін. Арнайы демерердің мақсаттарына жетудің әртүрлі жолдары болғанымен, айыптаманың негізділігіне шабуыл жасаудың балама әдісі – сотқа дейін айыптаушы тараптың ісіне шабуыл жасау болып табылады және әдетте бұл босату туралы өтініш арқылы жасалады.

Англия мен Уэльс

Азаматтық құқықта бұрынғыдай шағымдану рәсімі Англия мен Уэльстің қазіргі заңнамасында қолданылмайды. Дегенмен, негізсіз талаптарды жылдам қарау және жою үшін екі ұқсас процедура қолданылуы мүмкін. Біріншіден, қарсылық білдірген тарап пайдасына қысқаша сот шешімі шығару туралы хабарламамен өтініш беруге болады. Екіншіден, сот талап арыздың мәліметтерін жоюға құқылы. Бірақ, негізсіз талапты қабылдамау үшін осы екі процедураның арасындағы айырмашылық мынада: талап арыздың мәліметтері жойылған жағдайда, талапкерге әдетте төрт апта ішінде түзетілген талап арызды ұсыну мүмкіндігі беріледі, ал қысқаша сот шешімі түпкілікті болып табылады, бірақ оған шағымдануға болады. Қылмыстық құқықта шағымдану рәсімі қолданылмайды, бірақ ресми түрде жойылған жоқ. Оның орнына, қазіргі заманғы айыптаманы жою туралы өтініш қолданылады, бұл әдетте судьяға айыптаманы күшсіз деп тану және істі тоқтату туралы ауызша өтініш болып табылады. (Шағымдану өтініші жазбаша түрінде берілетін).

Федералды соттар

АҚШ округтік соттарының азаматтық істерінде демуререльді күшін жою туралы ереже 7(c) Федералды азаматтық іс жүргізу ережесінде ("FRCP", сондай-ақ "Федералды ережелер") 1938 жылғы 16 қыркүйекте күшіне енген кезде нақты жойылды. Демуререль 12-баптың (b)(6) тармақшасында қарастырылған, талап қоюға негіз болатын мәселенің айқындалмауына байланысты істі қараудан бас тарту туралы өтінішпен алмастырылды. Америкалық заңгерлер талап арыздары тек екі тарап та өз ұстанымдарын толыққанды білдіргеннен кейін және іс қарауға түскен соң, сотта белсенді талқыланатын мәселелерді ғана қамтуы керек екенін түсінгеннен кейін демуререль жойылды. Демуререль техникалық түрде істегі мәселені де анықтаса да, оны талап арызы ретінде қараудың ақылға сыймайтындығы анықталды, себебі ол мазмұны бойынша (талап арызға қарсы шабуыл) дереу тыңдау мен шешімді талап ететін жалғыз құжат болды, ал талап арыз бен жауап тек әр тараптың ұстанымдарын білдіріп, өздігінен тыңдауды қажет етпейтін еді. Осылайша, бұрыннан дайындалып, кестеге енгізіліп, тыңдалып, шешім қабылданатын талап арызға қатысты дискрециялық шабуылды қарар ретінде қарау логикалық болды. Федералды соттардан демуререльді алып тастағаннан кейін, 2002–2007 жылдарғы FRCP қайта қарау кезеңінде Азаматтық ережелер жөніндегі консультативтік комитет 7(c) ережені ескірген деп таныды. Сәйкесінше, ол 2007 жылғы 1 желтоқсанда күшіне енген FRCP нұсқасынан алынып тасталды.

Мемлекеттік соттар

АҚШ штаттарының көпшілігі (шамамен 35-і) Федералдық ережелер үлгісінде азаматтық іс жүргізу ережелерін қабылдады, сондай-ақ демуррді жойып, оның орнына талап бойынша сот шешімі шығаруға негіз болатын мәселелердің жоқтығына байланысты тараптың өтінішін қарауды енгізді. Мысалы, Огайо штатында демуррге тыйым салынған. Дегенмен, АҚШ штаттарының азын қорлайтын сот жүйелерінде жауапкер әлі де демуррді қолдана алады. Демуррлер Калифорния және Вирджиния штаттарының азаматтық сот тәжірибесінде әлі де қолданылады. Калифорнияда демуррді қарағанда, шағымданушы тараптың мәлімдеген фактілердің рас екендігі ескеріледі, бірақ шағым заң бойынша дұрыс еместігіне қатысты дауланады. Егер шағымның нысанына қатысты демурр қабылданса, түзетулер енгізуге кең мүмкіндік беріледі, ал түзетулер енгізуден бас тарту дискрециялық өкілеттіктерді теріс пайдалану болып табылуы мүмкін. Сонымен қатар, Калифорнияда балалар ата-аналарынан алынып, асырап алуға берілген жағдайда, ата-аналар тәуелділік шағымының жеткіліктігіне демурр сипатындағы өтініш арқылы қарсылық білдіре алады, ол демурр сияқты әрекет етеді. Алайда, Калифорнияда басқа отбасылық даулар бойынша демуррге тыйым салынған. Калифорнияда демурр "қабылданды" деп айтылмайды, оның орнына "қолдау көрсетілді" немесе "қабылданбады" деп айтылады. Демуррді қолдау туралы шешім, егер ол түзетулер енгізуге рұқсатсыз істің барлығын шешсе және сот шешіміне әкелсе ғана шағымдануға болады. Пенсильвания штатының сотында шағым берілгеннен кейін, бірақ жауап берілгенге дейін берілген барлық өтініштерді білдіру үшін "алдын ала қарсылық" термині қолданылады; алдын ала қарсылықтар "демурр сипатында" (заңдық жеткіліксіздік себебімен іс-қимыл себептерін жоққа шығару мақсатында) немесе "шабуыл жасау өтініші сипатында" (техникалық ережелерді сақтамағандықтан өтініштің бөліктерін алып тастау мақсатында) және басқа да әртүрлі жолдармен берілуі мүмкін. Дәстүрлі демурр сияқты, алдын ала қарсылықтар да өтініштер ретінде қарастырылады. Демурр сипатындағы алдын ала қарсылықтар Пенсильвания азаматтық іс жүргізу ережелерінің 1028-бабының (а) -4) тармақшасымен реттеледі.