Tyrrell Racing: Formula 1 тарихы мен мұрасы

Кіріспе

Мотор спорты командасы

Tyrrell Racing Organisation – 1958 жылы жарысқа қатысып, 1970 жылы өз машиналарын құрастыруды бастаған Кен Тиррелл (1924–2001) құрған автожарыс командасы және Formula One конструкторы. Команда өзінің ең үлкен жетістіктерін 1970 жылдардың басында Джеки Стюартпен үш жүргізушілер чемпионатында және бір конструкторлар чемпионатында жеңіс алып, көрсетті. Команда бұрынғыдай сәттілікке ешқашан қол жеткізбеді, бірақ 1970 жылдар мен 1980 жылдардың басында да жарыстарда жеңіске жетіп, 1983 жылғы Детройт Гран-приінде Ford Cosworth DFV қозғалтқышының соңғы жеңісін қамтамасыз етті. 1997 жылы команда British American Tobacco компаниясымен сатып алынды және 1998 жылғы Formula One маусымында Tyrrell атымен соңғы маусымын аяқтады. Tyrrell-дің мұрасы Formula One-да Mercedes AMG F1 командасы ретінде жалғасуда, ол BAR, Honda және Brawn GP арқылы түрлі сатулар мен қайта брендтеулер нәтижесінде Tyrrell-дің тікелей мұрагері болып табылады.

Төменгі формулалар (19581967)

Tyrrell Racing 1958 жылы құрылды, Кен Тиррелл мен жергілікті жұлдыздар үшін Формула 3 машиналарын жарыстырды. Өзі жарыс жүргізуге лайық емес екенін түсінген Кен Тиррелл 1959 жылы жүргізушіліктен бас тартып, отбасылық бизнесі Tyrrell Brothers-тің ағаш қорасын шеберхана ретінде пайдалана отырып, Formula Junior операцияларын бастады. 1960 жылдары Тиррелл төменгі формулаларда жол ашып, Джон Суртис пен Джеки Иккске бір орындық машиналармен дебют жасауға мүмкіндік берді. Команданың ең танымал серіктестігі 1963 жылы қол қойылған Джеки Стюартпен болды. Тиррелл 1965, 1966 және 1967 жылдары BRM Formula Two операцияларын жүргізді, ал Стюарт сол кезде BRM Formula One командасымен келісім шартқа отырған. Содан кейін команда француз компаниясы Matra жасаған F2 машиналарын жарыстыру туралы келісімге келді. Тирреллдің Әлем Чемпионаты Гран-приіне алғашқы қатысуы 1966 жылғы Германия Гран-приінде болды, онда Иккс пен Хуберт Хан үшін F2 спецификациясындағы Matra MS5 машиналарын ұсынды. Хан 9-шы орынды алып, F2 машиналары арасында екінші орынды иеленді. Алайда, Иккс Джон Тейлордың Brabham машинасымен бірінші айналымда соқтығысты, ал Тейлор апаттан алған күйіктерден кейін қайтыс болды. Кейін Tyrrell 1967 жылғы Германия Гран-приіне Ickx үшін F2 машинасымен, бұл жолы Matra MS7 машинасымен қатысты. Ickx үшінші ең жылдам уақытты көрсетіп, біліктілікке өтті, бірақ F2 машиналары жарыстың соңғы қатарынан бастауға міндетті болды. Ол жарыстан шығар алдында 5-ші орынға дейін көтерілді.

1960 жылдар

Эльф пен Фордтың көмегімен Тиррелл 1968 жылы Формула-1-ге көшу арманына қол жеткізді, Matra International командасының команда директоры болып жұмыс істеді. Бұл команда Тирреллдің жеке командасы мен француз автокөлік өндірушісі Matra арасында құрылған бірлескен кәсіпорын еді. Стюарт Tyrrell командасының Matra MS10 көлігімен үш Гран-приде жеңіске жетіп, жеңімпаздыққа үміткер болды. Көліктің ең инновациялық ерекшелігі – авиациядан шабыттанған құрылымдық отын бактерілерін пайдалану болды. Бұл шассидің салмағын шамамен 15 кг-ға жеңілдетіп, бәсекелестерінен мықтырақ етуге мүмкіндік берді. FIA бұл технологияны қауіпсіз деп санамай, 1970 жылдан бастап қолдануға тыйым салды, резеңке қаптардан жасалған бактерді талап етті. 1969 жылғы чемпионатта Matra зауыттық командасы Формула-1-де қатыспауға шешім қабылдады. Олар Кен Тирреллдің "Matra International" командасына күштерін жұмылдырып, құрылымдық отын бактерілері бар жаңа DFV қозғалтқышты машина жасады, бірақ ол тек бір маусымға ғана жарамды болды. Стюарт 1969 жылғы титулді оңай жеңіп алды, MS10-ның кемшіліктерін жойған жаңа Cosworth қозғалтқышты Matra MS80 көлігімен басқарды. Стюарттың жеңісі – француз машинасының алғашқы және Францияда жасалған, сондай-ақ жеке команда қатысқан машинаның жалғыз титулы болды. Бұл британдық команда мен француз конструкторының керемет жетістігі еді, олар екеуі де Формула-1-ге өткен жылы ғана қатысқан болатын.

1970 жылдар

1970 жылғы маусымда Matra-ның Simca-мен бірігуінен кейін Tyrrell-ге Matra, Cosworth орнына өздерінің V12 қозғалтқышын пайдалануды сұрады. Simca американдық Chrysler компаниясының еншісінде болды, ал Chrysler Ford компаниясының қарсыласы еді. Стюарт Matra V12 қозғалтқышын сынап көрді және оның DFV-ден нашар екенін анықтады. Tyrrell командасының бюджетінің көп бөлігін Ford қамтамасыз еткендіктен, ал маңызды бөлігі француз мемлекеттік мұнай компаниясы Elf-тен түсті, олар Renault компаниясымен Simca серіктесін қолдамау туралы келісімге келген болатын. Сондықтан Кен Тирреллге уақытша шешім ретінде 701 March шассиін сатып алудан басқа амал қалмады, ол өз машинасының құрылысын жасырын түрде жалғастырды. Нәтижесінде, командасының Matra International атауы 1970 жылғы маусымның басында Tyrrell Racing Organisation болып өзгертілді. Tyrrell командасын француздық Elf компаниясы бұрынғысынша демеушілік етті және команда өзінің тарихының көп бөлігінде дәстүрлі француз көк түсін сақтап қалды. Тиррелл мен Стюарт 1970 жыл бойына March Ford машиналарын пайдаланып, әртүрлі нәтижелерге қол жеткізді, ал Дерек Гарднер Суррейдегі Окхэмдегі шеберханасында Tyrrell Grand Prix машинасының бірінші прототипін жасады. 1968 жылдан 1969 жылға дейін Matra International, ал 1970 жылы Tyrrell Racing Organisation атауымен жарысқан Кен Тирреллдің жеке командасы Matra MS10, Matra MS80 және March 701 машиналарымен осы кезеңде барлығы 10 жарыста жеңіске жетті, сондай-ақ 1969 жылы Matra MS80 машинасымен бір әлем чемпионатында жеңімпаз атанды, осылайша Формула-1 тарихындағы ең табысты жеке команда атанды. Matra MS80 машинасына ұқсас Tyrrell 001 машинасы 1970 жылғы F1 маусымының соңында Канада Гран-приінде пайда болды, онда Стюарт поул-позицияға ие болды, бұл Tyrrell командасын алғашқы жарыста поул-позицияға қол жеткізген санаулы конструкторлардың бірі етті. Алайда, машина үш жарыстың барысында механикалық ақауларға тап болды. Шамамен бірдей Tyrrell 003 машинасы 1971 жылғы F1 маусымында жүргізушілер мен конструкторлар чемпионатын жеңіп алды, Джеки Стюарт пен Франсуа Северттің күшті өнертабысының арқасында. Стюарттың 1972 жылғы чемпионаттағы мүмкіндігі асқазан жарасының салдарынан жойылды, бірақ ол 1973 жылы толыққанды жағдайға келді. Ол және Северт чемпионатта бірінші және төртінші орындарды иеленді, бірақ Северт маусымның соңғы жарысы – Уоткинс-Глендегі АҚШ Гран-приіне дайындық кезінде қаза тапты. Маусым соңында зейнеткерлікке шығуға ниеттенген Стюарт және Tyrrell командасы бірден жарыстан бас тартты, конструкторлар титулын Lotus командасына табыстады. Маусым соңында Стюарт зейнеткерлікке шығу туралы шешімін жариялады, бұл шешім АҚШ Гран-приінен бұрын қабылданған болатын. Жұлдызды жүргізушісі мен оның талантты француз шәкірті болмаған Tyrrell командасы енді Әлем Чемпионатында күшті қарсыластарға жата алмады. Осыған қарамастан, команда 1970-ші жылдар бойына жеңіске жетіп, Джоди Шектер мен Патрик Депайлермен жарыстарда жеңіске жетті. Олардың ең маңызды жеңістерінің бірі – 1976 жылғы Швеция Гран-приінде Шектердің жеңісі, ол Дерек Гарднер жобалаған ерекше Tyrrell P34 машинасымен 1-2 нәтижеге қол жеткізді. P34 – бұл алты дөңгелекті F1 машинасының бірінші (және жалғыз) табысты үлгісі, ол алдыңғы дөңгелектерді машинаның екі жағында орналасқан екі дөңгелекті жиынтықтармен алмастырды. Goodyear компаниясы машинаға қажетті кішкентай дөңгелектерді жасаудан бас тартқаннан кейін бұл жоба тоқтатылды, өйткені олар Формула-1-дегі басқа дөңгелек өндірушілермен күресумен айналысты. Кен Тиррелл командасын басқаруға көп ақша жұмсады, бірақ 1979 жылдың жазында ол, ақыры демеуші тапты: итальяндық Candy тұрмыстық техника өндірушілер тобы 009 машинасының құрылысына қаржы бөлді, оны Жариер мен Пирони басқарды.

For the 1970 season following Matra's merger with Simca, Tyrrell were asked by Matra to use their V12 rather than the Cosworth. Simca was a subsidiary of the American company Chrysler, a rival of Ford. Stewart tested the Matra V12 and found it inferior to the DFV. As a large part of the Tyrrell budget was provided by Ford, and another significant element came from French state owned petroleum company Elf, which had an agreement with Renault that precluded supporting a Simca partner, Ken Tyrrell had little alternative but to buy a March 701 chassis as interim solution while developing his own car in secret. As a result, the name of his team Matra International was officially changed to Tyrrell Racing Organisation at the beginning of the 1970 season. Tyrrell was still sponsored by French fuel company Elf, and Tyrrell would retain the traditional French blue racing colours for most of the rest of its existence. Tyrrell and Stewart ran the March Fords throughout 1970 with mixed success, while Derek Gardner worked on the first in house Tyrrell Grand Prix car at the woodshed in Ockham, Surrey. The privateer team owned by Ken Tyrrell, which competed under the name Matra International from F1 season of 1968 to F1 season of 1969 and under the name Tyrrell Racing Organisation in F1 season of 1970, won 10 races in total during this period with the Matra MS10, Matra MS80 and March 701 cars as well as one World Drivers' Championship (in 1969 with the Matra MS80 car), thus becoming the most successful privateer team in Formula One history. The Tyrrell 001, which bore much resemblance to the Matra MS80, emerged at the end of the F1 season of 1970 season in the Canadian GP where Stewart achieved a pole position, making Tyrrell one of only a few constructors that achieved a pole position at the very first race. However, the car suffered mechanical failures in all of its three race starts. The nearly identical Tyrrell 003 won both Drivers' and Constructors' Championships in F1 season of 1971, with strong driving from Jackie Stewart and François Cevert. Stewart's 1972 challenge was ruined by a stomach ulcer, but he returned to full fitness in 1973. He and Cevert finished first and fourth in the Championship, but Cevert was killed in practice for the final race of the season, the US Grand Prix at Watkins Glen. Stewart, who was to retire at the end of the season, and Tyrrell immediately stood down, effectively handing the Constructors' title to Lotus. At the end of the season Stewart made public his decision to retire, a decision that was already made before the US Grand Prix. Without their star driver or his skilled French protégé aboard, Tyrrell were never serious World Championship contenders again. Despite this, the team remained a force throughout the 1970s, winning races with Jody Scheckter and Patrick Depailler. Most notable of these was Scheckter's triumph at the 1976 Swedish Grand Prix, giving Tyrrell a 1–2 finish driving the distinctive Derek Gardner designed Tyrrell P34 car. The P34 was the first (and only) successful six wheeler F1 car, which replaced the conventional front wheels with smaller wheels mounted in banks of two on either side of the car. The design was abandoned after Goodyear refused to develop the small tyres needed for the car as they were too busy fighting the other tyre manufacturers in Formula One. Ken Tyrrell had been spending a lot of his own money running his team, but in the summer of 1979 he finally found a sponsor: Italian appliance manufacturing group Candy put up the money to run the 009, fielded by Jarier and Pironi.

1980 жылдар

1977 жылы Гран-при жарыстарында турбо дәуірі басталды, ол 1980 жылдардың ортасына қарай атмосфералық қозғалтқыштармен жабдықталған автомобильдерді қолданыстан шығарып жіберді. Тиісті қаржыландыру болмағандықтан, Tyrrell командасы барлық басқа командалар турбоқозғалтқыштарға көшкеннен кейін Cosworth DFV қозғалтқышымен жарысқа шыққан соңғы команда болды. FISA-FOCA соғысының қақпасында Кен Тиррелл турбоқозғалтқыштардың 1971 жылы тыйым салынған турбинаның түрі екенін қатыстыра айтты, бірақ FIA төрешілері бұл наразылықты қабылдамады. Бұл Tyrrell үшін екі онжылдыққа созылған күрес басталды, себебі команда көбінесе демеушілік таппағандықтан қаржы тапшылығына тап болды. Осыдан кейін, классикалық Cosworth Ford DFV қозғалтқышының соңғы жеңісін Мишель Альборето 1983 жылғы Детройт Гран-присінде Tyrrell машинасы (Tyrrell 011) басқарды. Бұл сонымен қатар Tyrrell үшін соңғы Гран-при жеңісі болды.

1990 жылдар

Tyrrell 1980 және 1990 жылдары күресін жалғастырды – 1984 жылғы даудан кейін команда қаржылық мүмкіндіктерінен асып түсіп, тұрақты түрде жақсы нәтижелер көрсетті, тіпті Renault сол жылы жарыстан шыққаннан кейін 1987 жылы табиғи сорушы конструкторлар үшін Колин Чапман куәлігін жеңіп алды. 1990 жылдардың басында сәттілік қысқа ғана қайта жанданды. Харви Постлтвейттің революциялық анедральды жоғары мұрынды Tyrrell 019 машинасы және Жан Алесидің 1990 жылғы толық дебюттік маусымы командаға Феникс пен Монакода екі екінші орын сыйлады – Алеси Феникс жарысының 30 айналымын жетекшілік етті. Француз-сицилиялық келесі жылы Феррариге өтті, бірақ 1991 жылы Honda қозғалтқыштары мен Braun демеушілігінің арқасында Стефано Модена Монакода Сеннамен бірге алдыңғы қатардан старт алып, 1991 жылғы Канада Гран-приінде екінші орынды жеңіп алды. Дегенмен, команда бірте-бірте орта топтан қалып қойды. Tyrrell үшін соңғы F1 ұпайларын 1997 жылғы Монако Гран-приінде Мика Сало енгізді. Соңында, нашар нәтижелер мен денсаулығының нашарлауына байланысты Кен 1997 жылғы маусымнан кейін командасын Крейг Поллокқа сатты, ол сол кезде өзінің қаржыландыруымен және демеуші серіктесі Британдық Америка темекісімен Британдық Америка жарыстарын құрып жатқан еді. Кен сатудан кейін, 1998 жылғы маусым басталғанға дейін Поллоктың спонсорлық ақша үшін Жос Верстаппеннің орнына Рикардо Россетті таңдауына келіспеушілік туындағаннан кейін команданы тастап кетті. Tyrrell үшін соңғы жарыс 1998 жылғы Жапон Гран-приі болды, онда Россет біліктілікке өте алмады, ал командаласы Тора Такаги 28-ші айналымда Эстебан Туэроның Minardi машинасымен соқтығысып, жарыстан шықты.

Мұра

2009 жылы екі мәрте чемпион атанған Brawn GP командасы және қазіргі Mercedes командасы, алдыңғылары Honda Racing F1 және BAR арқылы Tyrrell командасының тікелей ұрпақтары деп санауға болады. BAR Tyrrell F1 командасын және оның қатысу құқығын сатып алғанмен, басқа зауыт, шасси құрастырушы және қозғалтқышты пайдаланды. Ал Tyrrell командасының көптеген машиналары мен жабдықтары кейін Minardi F1 командасының иесі болған Пол Стоддартқа сатылды. Команда басшысы Росс Браун 2009 жылғы маусымда бәсекеге түсу үшін Honda F1 командасын сатып алғанда, жаңа командаға қандай ат қою керектігін шешкен кезде Tyrrell атауын қайта жаңғырту мүмкіндігі қысқаша қарастырылды. 2024 жылғы Майами Гран-при мәліметтері бойынша, Tyrrell командасынан тараған командалар 125 Гран-при, 8 Жүргізушілер чемпионаты (оның біреуі 2009 жылы Brawn, ал қалғаны 2014 жылдан 2020 жылға дейін Mercedes) және 9 Конструкторлар чемпионаты (оның біреуі 2009 жылы Brawn, ал қалғаны 2014 жылдан 2021 жылға дейін Mercedes) жеңіп алды. Minardi 2 орындық F1 машиналары 1998 жылғы Tyrrell 026 дизайнының өзгертілген нұсқалары болып табылады, ең айқын айырмашылығы – машинаның ерекше пішінді мұрны. Бұл машиналар бүгінгі күнге дейін көрсету мақсатымен жүргізіліп келеді, соңғы рет Yas Marina F1 трассасының ашылуында демонстрациялық машина ретінде пайдаланылды. Кен Тиррелл 2001 жылдың 25 тамызында 77 жасында қатерлі ісіктен қайтыс болды.