Кіріспе
Хетт тілі (/ "Неша тілі", немесе / "Неша халқының тілі"), Несит (Nešite / Нешит, Nessite) деп те аталады, Хетттердің (Қола дәуіріндегі Анатолия халқы) сөйлеген, қазір жойылған үнді-еуропалық тіл. Бұл тілдің жазбалары б.з.б. 17 ғасырдан (Анитта мәтіні) бастап 13 ғасырға дейін сақталған. Б.з.б. 20 ғасырдан бастап Ежелгі Ассирия контекстінде Хетт сөздері мен көптеген жеке есімдер кездеседі, бұл үнді-еуропалық тілдердің ең ерте жазбаларының бірі саналады. Кейінгі Қола дәуірінде Хетт тілі өзінің жақын туысы Лувия тіліне қарағанда ықпалын жоғалта бастады. Б.з.б. 13 ғасырда Хетт астанасы Хаттусада Лувия тілі ең көп қолданылған тіл болды. Хетт Жаңа Мемлекетінің құлауынан кейін, Қола дәуірінің соңындағы жалпы құлдырау кезінде, Лувия тілі ерте Темір дәуірінде Оңтүстік-Батыс Анатолия және Солтүстік Сириядағы Сиро-Хетт мемлекеттерінің басты тілі ретінде пайда болды.
Hittite ( / "the language of Neša", or / "the language of the people of Neša"), also known as Nesite (Nešite/Neshite, Nessite), is an extinct Indo European language that was spoken by the Hittites, a people of Bronze Age Anatolia who created an empire centred on Hattusa, as well as parts of the northern Levant and Upper Mesopotamia. The language, now long extinct, is attested in cuneiform, in records dating from the 17th (Anitta text) to the 13th centuries BC, with isolated Hittite loanwords and numerous personal names appearing in an Old Assyrian context from as early as the 20th century BC, making it the earliest attested use of the Indo European languages. By the Late Bronze Age, Hittite had started losing ground to its close relative Luwian. It appears that in the 13th century BC, Luwian was the most widely spoken language in the Hittite capital, Hattusa. After the collapse of the Hittite New Kingdom during the more general Late Bronze Age collapse, Luwian emerged in the Early Iron Age as the main language of the so called Syro Hittite states, in southwestern Anatolia and northern Syria.
Атауы
Хетт тілі – Хетт (Хатти) патшалығын Киелі кітаптағы хетттермен (Хиттим) сәйкестендіруге негізделген қазіргі заманғы ғылыми атау, бірақ бұл атаудың дұрыс қолданылмаған болуы мүмкін: «Хетт» термині хетттерге дейін болған жергілікті халықтарды білдіреді, олар үнді-еуропалық емес хетт тілінде сөйлеген. Хетттердің жерлерінен табылған көптілді мәтіндерде хетт тілінде жазылған бөлімдердің алдында «Нешаның (Канештің) тілінде» деген мағынаны білдіретін «несили» (немесе «насили», «нисили») деген сөз қолданылады. Бір жағдайда «Канеш халқының тілінде» дегенді білдіретін «Канисумнили» деген жазу кездеседі. Хетт жаңа патшалығында көптеген түрлі этникалық және тілдік топтар болғанмен, хетт тілі көптеген әлемдік жазба мәтіндерде қолданылған. Терминнің орындылығына қатысты түрлі пікірталастар болғанына қарамастан, хетт атауы конвенция және Киелі кітаптағы хетттермен байланыстың күшіне байланысты ең қазіргі термин болып табылады. «Несили» деген эндонимдік термин және оның ағылшын тіліндегі нұсқалары (Несит, Нессит, Нешит) кеңінен таралған жоқ.
Шифрлау
Хетті тілінің туыстығы туралы алғашқы маңызды тұжырымды 1902 жылы Йорген Александр Кнудтзон жасады, ол Мысыр патшасы мен хетт билеушісі арасындағы екі хатқа арналған кітабында жариялады. Бұл хаттар Мысырдағы Эль-Амарнада табылған еді. Кнудтзон хетті тілінің морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, оның үнді-еуропалық тілдер тобына жататындығын айтты. Оның екі тілді мәтіндері болмаса да, сол кездегі дипломатиялық хат алмасудың қалыптасқан үлгілеріне байланысты, екі хаттың мазмұнын ішінара түсіндіре алды. Оның тұжырымы кеңінен қабылданбады, себебі хетті және үнді-еуропалық тілдердегі морфологиялық ұқсастықтар үнді-еуропалық тілдер тобына жатпайтын тілдерде де кездеседі. Сонымен қатар, хаттардың интерпретациясы да жеткілікті дәлелді деп есептелмеді. Хьюго Винклер Хетт мемлекетінің астанасы Хаттузаның бұрынғы орнында, қазіргі Түркияның Богазкёй ауылында, танымал аккад клинописьінде, бірақ белгісіз тілде жазылған көптеген тақташаларды тапқанда Кнудтзонның дұрыс екені нақты дәлелденді. Осы мол материалды зерттеген Бедрих Хрозны тілді талдауға сәттілік танытты. Ол 1915 жылы жарық көрген мақаласында (Hrozný 1915) тілдің үнді-еуропалық екендігін дәлелдеді, одан кейін 1917 жылы тілдің грамматикасы жарық көрді (Hrozný 1917). Хрознидің хетті тілінің үнді-еуропалық туыстығы туралы тұжырымы, толыққанды негізделмегенімен, өте прогрессивті болды. Ол морфологияның ерекше ерекшеліктеріндегі айқын ұқсастықтарға назар аударды, мұндай ұқсастықтар кездейсоқ немесе тілдік қарыз алу арқылы туындауы екіталай. Оларға кейбір есімдердегі (гетероклитика) r/n ауысуы және вокальдық аблаут жатты, мысалы, «су» сөзінің номинатив жекеше түрі wadar және генетив жекеше түрі wedenas арасындағы өзгеріс. Ол сонымен қатар, дыбыстық сәйкестіктердің жүйелі тізімін ұсынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан туындаған қысқа ғана кешігуден кейін, Хрознидің шифрлауы, алғашқы грамматикалық талдауы және хетті тілінің үнді-еуропалық туыстығын көрсетуі тез қабылданды және Эдгар Х. Стуртевант сияқты замандас ғалымдар тарапынан одан әрі расталды. Ол хетті тілінің ғылыми тұрғыдан қабылданған алғашқы грамматикасын, хрестоматиясын және сөздігін жазды. Қазіргі уақытта хетті тілінің ең жаңа грамматикасы Hoffner and Melchert (2008) еңбегі болып табылады.
Жіктеу
Хетт тілі Анатолия тілдерінің бірі болып табылады және хетт патшалары орнатып қойған клинопись жазулы тақташалар мен жазулардан белгілі. Бұрын "Хетт иероглифтері" деп аталатын жазу қазір "Иероглифтік лувий" деп аталады. Анатолия тармағына сондай-ақ клинописьтік лувий, иероглифтік лувий, палай, ликий, миллий, лидий, карий, пизидий, сидетик және изаур тілдері жатады. Басқа көптеген үнді-еуропа тілдерінен айырмашылығы, хетт тілі грамматикалық жағынан еркек және әйел жыныстарын ажыратпайды, сонымен қатар оған шартты рай және тілектес райлар, сондай-ақ аспектілер тән емес. Осы айырмашылықтарды түсіндіру үшін әртүрлі гипотезалар жасалды. Кейбір тіл білімі мамандары, әсіресе Эдгар Х. Стюртевант және Уоррен Коугилл, хетт тілін туынды тіл ретінде емес, прото-үнді-еуропа тілінің бауырлас тілі ретінде жіктеуге болатынын айтты. Олардың үнді-хетт гипотезасы бойынша, ата-ана тілі (үнді-хетт) хетт тілінде де жоқ ерекшеліктерге ие болған, ал прото-үнді-еуропа тілі оларды кейіннен дамытқан. Дегенмен, басқа тіл білімі мамандары швунд ("жоғалу") гипотезасын ұсынады, онда хетт тілі (немесе анатолия тілі) прото-үнді-еуропа тілінен толыққанды ерекшеліктерімен шыққан, бірақ бұл ерекшеліктер хетт тілінде қарапайымдатылған. Крейг Мелхерттің сөзіне сәйкес, қазіргі тенденция (2012 жылға қарай) прото-үнді-еуропа тілінің эволюциялануын және анатолия тілінің "тарихи алдындағы сөйлеушілерінің" "прото-үнді-еуропа тілінің қалған қауымдастығынан оқшауланып, кейбір ортақ жаңалықтарды бөліспеу үшін" болды деп есептеу болып табылады. Хетт және басқа анатолия тілдері прото-үнді-еуропа тілінен ерте кезеңде бөлініп шықты. Осылайша хетт тілінде басқа үнді-еуропа тілдерінде жоғалған архаизмдер сақталған. Хетт тілінде көптеген қарыз сөздер бар, әсіресе үнді-еуропалық емес хурит және хатт тілдерінен алынған діни терминология. Соңғысы – хатттардың тілі, олар Хетті жерін хеттілер басып алғанға дейін сол жердің түпкі тұрғындары болған. Хаттусадан табылған қасиетті және сиқырлы мәтіндер басқа жазбалардың қалыпты жағдайына келгеннен кейін де хатт, хурит және лувий тілдерінде жазылған.
Тарих
Хетт тілі дәстүрлі түрде Ежелгі хетт (OH), Орта хетт (MH) және Жаңа хетт немесе Нео хетт (NH, "Нео хетт" аталымын кейінгі кезеңді көрсету үшін қолданумен шатастырмау керек, себебі ол хетт тілінен кейінгі кезеңді білдіреді), хетт тарихының Ежелгі, Орта және Жаңа патшалықтарына сәйкес келеді (соответственно 1750–1500 ж.б.д., 1500–1430 ж.б.д. және 1430–1180 ж.б.д.). Бұл кезеңдер лингвистикалық және палеографиялық тұрғыдан ажыратылады. Хеттолог Альвин Клоекхорст (2019) хетт тілінің екі диалектілік түрін бөліп көрсетеді: біреуін ол "Каниш хетті" деп, ал екіншісін "Хаттуша хетті" (немесе нағыз хетт тілі) деп атайды. Біріншісі Каниш/Неша (Кюльтепе) қалаларынан табылған саз тақташаларда кездеседі және Хаттушадан табылғандардан ертерек датирленген.
Фоналогия
Хетт тілінің фонетикалық құрылымын анықтаудағы буын жазуының шектеулері салыстырмалы этимология және хетт жазу ережелерін зерттеу арқылы көбінесе еңсерілді. Осыған сәйкес, ғалымдар хетт тілінде келесі дыбыстар болған деген тұжырым жасады:
Плозивтер
Хетт тілінде екі дауыссыз тізімі болды, біреуі түпнұсқа жазуда әрқашан екі еселенген күйде жазылса, екіншісі әрқашан қарапайым болды. Клинописьте, сызықтық дыбыстардан басқа барлық дауыссыз дыбыстар екі еселенуі мүмкін. Плазивтердің екі еселенген тізімі прото-индоевропа тілінен келген дауыссыз тоқталымдардан шыққандығы, ал қарапайым плазивтер дауысты және дауысты аспирациялық тоқталымдардан пайда болғандығы бұрыннан белгілі, бұл көбінесе Стуртевант заңы деп аталады. Стуртевант заңының типологиялық маңызын ескере отырып, екі тізім арасындағы айырмашылық көбінесе дауыстықпен байланысты қарастырылады. Дегенмен, ғалымдар арасында бұл мәселеде бірлік жоқ, себебі кейбіреулер тізімдерді ұзындығы бойынша ерекшеленгендей қарастырады, бұл клинопись орфографиясының тікелей түсіндіруімен сәйкес келеді. Ұзындығы бойынша айырмашылықты жақтаушылар әдетте хеттіктер клинопись жазуын алған аккад тілінде дауыстық болғанын, бірақ хеттік жазушылар дауысты және дауыссыз белгілерді алмастыра қолданғанын атап көрсетеді. Алвин Клоекхорст ассимиляциялық дауыстықтың болмауы да ұзындығы бойынша айырмашылықты дәлелдейді деп санайды. Ол "e ku ud du – [ɛ́kʷːtu]" сөзінде дауыс ассимиляциясының байқалмайтынын көрсетеді. Алайда, егер айырмашылық дауыстық болса, тоқталымдар арасында сәйкестік болуы керек, өйткені велярлық және альвеолярлық плазивтердің іргелес екені белгілі, себебі бұл сөздің "u" әрпі дауысты емес, лабиализацияны көрсетеді.
Ларенгельділер
Хетт тілінде басқа үнді-еуропа тілдерінен жоғалған өте ерте заманғы ерекшеліктер сақталған. Мысалы, хетт тілі үш ларингалдың екеуін сақтап қалған (сөз басында). Бұл дыбыстарды 1879 жылы Фердинанд де Соссюр басқа үнді-еуропа тілдеріндегі дауысты дыбыстардың сапасына сүйене отырып болжаған, бірақ хетт тілінің табылуына дейін ешбір куәландырылған үнді-еуропа тілінде жеке дыбыс ретінде сақталмаған. Хетт тілінде бұл фонема ḫ арқылы жазылады. Осы тұрғыдан алғанда, хетт тілі басқа белгілі үнді-еуропа тілдерінен ерекшеленеді, сондықтан хетт тілінде ларингалдардың табылуы Соссюрдің гипотезасын керемет растады. Ларингалдардың сақталуы және хетт тілінің басқа ерте үнді-еуропа тілдерімен ортақ грамматикалық ерекшеліктері бар екенін көрсететін дәлелдің болмауы кейбір филологтарды анатолия тілдерінің прото-үнді-еуропа тілінің қалған бөлігінен прото-тілдің басқа тармақтарынан әлдеқайда ертерек бөлініп шыққандығына сендірді. Толығырақ мәліметтер үшін жоғарыдағы #Классификация бөлімін қараңыз.
Морфология
Хетті тілі ең ерте куәландырылған үнді-еуропалық тіл, бірақ Веда, классикалық латын, ежелгі грек, көне парсы және көне авеста сияқты басқа ерте куәландырылған үнді-еуропалық тілдерде кездесетін бірнеше грамматикалық белгілер оған тән емес. Атап айтқанда, хетті тілінде еркек және әйел жынысын білдіретін жүйе болмаған. Оның орнына, ол көнерек тірі-тірі емес қарама-қарсылығына негізделген қарапайым зат есімдер классы жүйесіне ие болған.
Іс-әрекеттер
Сөздік морфология ежелгі грек және веда тілдері сияқты басқа ерте куәландырылған үнді-еуропа тілдеріне қарағанда кем күрделі. Хетт тіліндегі етістіктер екі негізгі жұпталу (mi жұпталу және hi жұпталу), екі дауыс (белсенді және орташа-пассив), екі рай (хабарлау райы және бұйрық райы), екі аспект (жетілген және жетілмеген) және екі уақыт (қазіргі және өткен) бойынша жіктеледі. Етістіктерде екі инфинитив формасы, етістік атау, супин және қатыспалы бар. Роуз (2006) 132 hi етістігін тізімдейді және hi/mi қарама-қарсылықтарын грамматикалық дауыс жүйесінің ("центрипеттік дауыс" пен "центрифугалық дауыс") іздері ретінде қарастырады.
Ми-қосқышты
Ми-жұмбақтасуы санскрит тіліндегі жалпы етістік жұмбақтасу үлгісіне ұқсас, сондай-ақ ежелгі грек тіліндегі ми етістіктері класымен салыстырылуы мүмкін. Төмендегі мысалда "болу" мағынасындағы ēš /aš етістігі қолданылады.
Синтаксисі
Хетт тілі – бас соңғы тіл: оның сөздері зат, толықтауыш, етістік ретімен келеді, бөлінген ергативтік құрылымы бар және синтетикалық тіл болып табылады; предлогтар толықтауыштарынан кейін келеді, сын есімдер мен жаттықтар өзгертетін есімдердің алдында, наректер етістіктердің алдында, ал бағынышты сөйлемдер негізгі сөйлемдердің алдында тұрады. Хетт тілінің синтаксисінде анатолия тілдеріне тән бір ерекшелік бар: көбінесе сөйлемнің немесе тараудың басы сөйлем байланыстыратын бөлшек немесе басқаша айтқанда, алға жылжытылған немесе тақырыптық формадан тұрады, содан кейін белгілі бір ретпен тіркелген клитикалардың "тізбегі" қосылады.
Грамматика
Стуртевант, Эдгар Х. А. (1933, 1951). Хетт тілінің салыстырмалы грамматикасы. Түзетілген басылым. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1951. Алғашқы басылым: 1933 жыл. Стуртевант, Эдгар Х. А. (1940). Индо-хетт тілдерінің көмекей дауыстары. Балтимор: Америка тіл білімі қоғамы.
Мәтіндік редакциялар
Гетце, Альбрехт және Эдгар Х. Стюртевант (1938). Хеттілердің Туннави ритуалы. Нью-Хейвен: Америкалық Шығыстану қоғамы. Стюртевант, Эдгар Х. А. және Джордж Бектель (1935). Хеттілік хрестоматия. Балтимор: Америка Тіл білімі қоғамы.