Кіріспе

Померанияның тарихи аймағы – ортағасырлық мемлекет.

Померелия, сондай-ақ Шығыс Помераниясы, Висла Помераниясы және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Польша Помераниясы деп те аталатын, Польшаның солтүстігіндегі Балтық теңізінің оңтүстік жағалауында орналасқан Померанияның тарихи аймағы. Гданьск Помераниясы Померелиямен көбінесе бірдей, бірақ Челмно және Михалов аймақтарын қамтымайтындықтан сәл тар. Аймақтың ең ірі және маңызды қаласы – Гданьск. 1999 жылдан бері бұл аймақ Померания облысының негізгі бөлігін құрап келеді.

Шолу

Померелия Польшаның солтүстігінде, Висла өзенінің батысында және Лёба өзенінің шығысында, көбінесе Померания воеводтығында орналасқан. Оның оңтүстік бөлігі Куявия-Померания воеводтығында, ал шағын бөліктері Батыс Померания воеводтығында жатыр. Дәстүрлі түрде Померелия Кашубия, Коцеве, Тухола орманы және Хелмно жеріне (оның ішінде Михалов жері, кейде Лубава жерімен бірге) бөлінеді. Лауенбург және Бютов жерін поляк тарихнамасы Кашубияның (демек, Гданьск Помераниясы мен Померелияның) құрамына жатқызады, ал неміс тарихнамасы оны Алқыс Помераниясының бөлігі деп есептейді. Померелияда этникалық кашубтар, коцевиандар, боровиандар және хелминиандар қоныстанған.

Атауы

Польша тілінде бұл аймақ ерте орта ғасырлардан бастап Поморзе ("Померан") деп аталды. 14 ғасырдың басында Тевтон ордені Польшадан аймақты басып алып, оны өздерінің монахтық мемлекетіне қосты, оған аймақтың шығысында орналасқан тарихи Пруссия да кірді. Тевтон үкімдігінің нәтижесінде, неміс терминологиясында Пруссия атауы Висла/Шығыс Померания сияқты поляк жерлеріне де қолданыла бастады, бірақ онда Балтық пруссиялықтары емес, славян поляктары тұрды. 1466 жылы аймақ Польшамен қайта біріктірілгеннен кейін екі атау да қолданылды: Померания Померания воеводствосы (Гданьск Помераниясы) мен Хелмно воеводствосы туралы айтылғанда, ал Корольдік Пруссия – кең провинцияның атауы ретінде қолданылды, бірақ оған Мальборк воеводствосы мен Вармия князь-епископтығы да кірді, бұл Пруссияның тарихи аймақтары – Помесания, Погесания және Вармия, провинцияның жалғыз пруссиялық территориялары. Польшаның бөлінісінен кейін аймақ Пруссия Корольдігіне қосылып, жаңадан құрылған Батыс Пруссия провинциясының бір бөлігі болды, ал Пруссия және Германия билігі осы аймаққа қатысты Померания атауын қолданбады. Пруссия Корольдігінен және кейін Германиядан тыс жерлерде, аймақ Польша Помераниясы (Pomorze Polskie) деп аталды, кем дегенде 18 ғасырдан бастап, Польша билігінде болмаған Жакын және Алыс Помераниядан айыру үшін. 19 ғасырдың соңында бұл термин Польшаның сол кездегі неміс Пруссиясының басқаруындағы аймаққа деген талаптарын күшейту үшін қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германиядан қайтарылып алынған территориялардың бөлігі ретінде Жакын және Алыс Померанияның шағын бөлігі де Польшаға берілгендіктен, Польша Помераниясы деген атау қолданыстан шықты.

Ерте тарих

Ертеректе, кейін Померелия деп аталатын аумақта Померель мәдениеті (сондай-ақ Померель бет ыдысы мәдениеті деп те аталады, б.з.д. 650–150 жж.), Оксюве мәдениеті (б.з.д. 150 – б.з. 1 жж., Ругийлер мен Лемовийлердің бір бөлігімен байланысты) және Виельбарк мәдениеті (б.з. 1–450 жж., Венетер, готтар, ругийлер, гепидтермен байланысты) болған. VI ғасырдың ортасында Джордан Висла сағасын Видиварийлердің мекені деп атаған. Померелияға 7 және 8 ғасырларда батыс славян және лехит тайпалары қоныстанды.

Тевтондық орден

Владиславтың билігі кезінде 1308 жылы Бранденбург маркграфтығы аймаққа құқығын талап етті, нәтижесінде Владислав I тағайындаған жергілікті билеуші Тевтон орденінен көмек сұрады. Тевтон ордені Бранденбургтіктерді қуды, бірақ аймақты өздеріне қаратып, 1309 жылы Тевтон мемлекетінің құрамына қосты (Данциг (Гданьск) Тевтон басып алуы және Солдин/Мыслибор келісімі). Осы оқиғаның нәтижесінде Слупск және Славно Померания герцогтығының құрамына енді. Бұл жағдай Польша мен Тевтон ордені арасында Гданьск Помераниясын бақылау үшін ұзаққа созылған дауға себеп болды. Оның нәтижесінде 14 және 15 ғасырларда бірнеше поляк-тевтон соғыстары болды.

Польша Корольдігі мен Польша-Литва одақтастығының тәжі

1440 жылы аймақтың көптеген қалалары жаңадан құрылған тевтондық Пруссия конфедерациясына қосылды. 1454 жылы ұйым Польша королі Казимир IV Ягеллоннан аймақты Польша Корольдігіне қайта қосуды сұрады, король келісіп, Краковта қайта қосу актісіне қол қойды. Соңғы Он үш жылдық соғыстан (1454–1466) кейін, барлық поляк-тевтон соғыстарының ең ұзақ соғысы, Тевтон ордені аймаққа деген барлық талаптарынан бас тартып, оны Польшаның бір бөлігі деп мойындады. Померелия Ұлы Польша провинциясының құрамындағы Корольдік Пруссия провинцияларының бөлігі болған Померан воеводтығына айналдырылды. Лауенбург және Бютов жері (Леборк және Бютов) 1637 жылға дейін Померания герцогтары басқарған Польшаның вассалдық жері болды, содан кейін Польшаға тікелей қосылды. Жаңа заманда Гданьск Польша-Литва одағының ең ірі қаласы болды, және оның экспорттық тауарларының көп бөлігі (әсіресе астық) осы порт арқылы жүзеге асырылды. Гданьск және Жулави Висляне халқы негізінен неміс/голланд тілінде сөйлейтін лютеран немесе кальвинист болды, ал аймақтың көп бөлігі поляк/кашуб католиктерінде қалды. 17 ғасырда Померелия швед әскері тарапынан шабуылға ұшырап, қирады.

Польшаның бөлінісі

Померелия 18-шы ғасырдың соңындағы Польшаның бөліністері кезінде Пруссия Корольдігіне қосылды, Батыс Пруссияның жаңа провинциясының бір бөлігіне айналды, ал 1871 жылы Германияның құрамына кірді. Аймаққа қарсы интенсивті германдандыру саясаты жүргізілді.

Соғыс аралық кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1918 жылы Польша Екінші Польша Республикасы ретінде тәуелсіздігін қайта алды, ал Версаль келісімшарты аймақтың көп бөлігін Веймар Германиясынан Польшаға қайтарды, осылай Померания воеводствосы (1938 жылдан бастап Ұлы Померания) құрылды. Гданьск және Жулауы Данциг еркін қаласы мәртебесін алды. Соғыс аралық кезеңде неміс пропагандасы бұл аймаққа қатысты "Польша дәлізі" терминін пайдаланды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Бұл аймақта 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғысты бастарған Польшаға неміс басқындығының алғашқы шайқасы – Вестерплатте шайқасы, сондай-ақ Хел, Гдыня және Кемпа Оксювскада бірнеше маңызды шайқастар өтті. Кейіннен аймақ нацистік Германиямен оккупацияланып, заңсыз аннексияланды, ал поляк халқы жаппай тұтқындау, түрмеге қамау, құлдық еңбек, балаларды ұрлау, нацистік концлагерлерге депортациялау және геноцид сияқты түрлі қылмыстарға ұшырады, оның ішінде "Интеллигенцияға қарсы операция" (Intelligenzaktion) да болды. Немістер аймақта бірнеше қосалқы лагерьлері бар, соғысқа дейінгі Германия шекарасынан тыс орналасқан алғашқы нацистік концлагері – Штутхоф концлагерін құрды. Аймақта поляктарды жаппай қырғынға ұшыратқан негізгі орындар: Пьясница, Шпегавск, Мнишек, Игиельска аңғары, Лушковко, Скаршевы, Рудский Мост және Група.

Соғыстан кейінгі кезең

1945 жылы Германия соғыста жеңілгеннен кейін, бұрынғы Данциг еркін қаласын қоса алғанда, аймақтың дерлік барлығы Потсдам келісімі бойынша Польшаға қайтарылды, тек Висла шығанағының шағын бөлігі, Нармельн (Польски) ауылы маңындағы аймақ ғана Кеңес Одағына қосылды. Volksdeutscher Selbstschutz ұйымының көптеген мүшелерін де қамтитын, оның жасаған зұлпымдарына қатысқан жергілікті неміс азшылық халқы Потсдам келісіміне сәйкес Германияға қашып кетті немесе қуылды.

Қазіргі заманғы

Тарихи Померелия қазіргі уақытта Померан воеводтығының көп бөлігін құрайды, бірақ оның оңтүстік бөлігі Куявия-Померания воеводтығының құрамына кіреді, ал шағын батыс бөлігі (Бялы Бор коммунасы) Батыс Померания воеводтығында орналасқан.