Кіріспе

Протестанттық христиандық принциптері

Протестанттық реформацияның бес solae (латынша, sola, сөзбе-сөз "жалғыз"; кейде бес сола деп ағылшын тіліне аударылады) – теологтар мен дін қызметкерлерінің кальвинизм және лютерандық протестантизм тармақтарында, сондай-ақ Пентикостализмнің кейбір тармақтарында ақталу және құтқарылу туралы ілімдердің орталық қағидалары деп санайтын христиандық теологиялық принциптердің негізгі жиынтығы. Әрбір sola осы протестанттық дәстүрлердегі маңызды сенімді білдіреді, бұл католик шіркеуінің теологиялық ілімінен ерекшеленеді, бірақ олар 20 ғасырға дейін теологиялық тұтас бірлік ретінде жинақталған жоқ. Реформаторлар бес solae-ның тек екеуін ғана анық айтқандығы белгілі. Бүгінгі күнге дейін solae-ның қандай принциптерді қамтитыны, олардың саны қанша екені және реформаторлардың сенімдерін дұрыс бейнелеу үшін оларды қалай түсіну керек деген мәселелерде әртүрлі пікірлер бар.

Тарих

Солла 20-ғасырға дейін бес принциптің жиынтығы ретінде жүйелі түрде жазылмаған; алайда, sola gratia және sola fide реформаторлардың өздері бірге қолданған. Мысалы, 1554 жылы Филип Меланктон «sola gratia justificamus et sola fide justificamur» («тек рақыммен ғана ақталамыз және тек сеніммен ғана ақталамыз») деп жазды. 1916 жылы лютеран ғалымы Теодор Энгелдер «Реформацияның үш қағидасы: Sola Scriptura, Sola Gratia, Sola Fides» («тек қана жазба, тек қана рақым, тек қана сенім») деген мақала жариялады. 1958 жылы тарихшы Джеффри Элтон Джон Кальвиннің еңбектерін қорытындылап, оның «үлкен ұран сөздерін» біріктіргенін айтты. Элтон sola fide мен sola gratia-ны бір термин ретінде атады, содан кейін sola scriptura және soli Deo gloria келді. Кейіннен Карл Барттың теологиялық жүйесіне түсініктеме бергенде, Брунер Christus solus-ты solla-лар тізіміне қосты, sola scriptura-ны алып тастады. Қосымша екі solla алғаш рет Иоганн Батист Мецтің 1965 жылғы «Шіркеу және Әлем» еңбегінде айтылды. Бұл принцип кейде Реформацияның формальды қағидасы деп аталады, себебі ол материалдық себептің немесе принциптің көзі және нормасы болып табылады – Иса Мәсіхтің Ізгі хабары, ол sola fide (латын тіліндегі ablative, sōlā fidē, «сенім арқылы ғана» деген мағынада), sola gratia (латын тіліндегі ablative, sōlā grātiā, «тек рақыммен ғана» немесе Құдайдың кеңшілігімен) қабылданады. Сын есім (sola) және зат есім (scriptura) номинативтік емес, ablative жағдайында тұр, себебі Киелі кітап Құдайдан бөлек емес, керісінше, ол Құдайдың құралы, Ол Мәсіхке сену арқылы құтқарылу үшін өзін ашады (solus Christus немесе solo Christo). Бұл доктрина дәстүрді, ақылды немесе тәжірибені шындықтың көзі ретінде жоққа шығармайды. Sola Scriptura басқа да биліктерді жоққа шығармайды, бірақ ар-ұжданды толығымен байланыстыра алатын жалғыз билік – Киелі жазбалар екенін айтады, және доктрина мен теология туралы барлық даулар соңғы салдарында Киелі жазбалармен шешілуі керек.

Sola gratia ("тек рақыммен")

Sola gratia немесе "тек рақым", құтқарылуға жету үшін адамның жасаған ісін толығымен жоққа шығарады. Sola gratia – құтқарылу күнәкар адамның лайықтылығымен емес, тек Құдайдың рақымымен немесе "тегін рақыммен" ғана келеді деген ұғым. Осы ұғымды қолдайтын маңызды аят: «Сенім арқылы рақыммен құтқарылдыңыздар, ол сіздерден емес, Құдайдың сыйы – істер арқылы емес, ешкім мақтанбас үшін». Ефестіктерге 2:8-9.

Протестант арминиандары, мысалы, методистер синергистер болып табылады, бірақ сола грация ұғымын да қабылдай алады, бірақ оны лютерандар мен кальвинистерден өте ерекше түсінеді. Арминиандар Құдайдың тек рақыммен ғана құтқаратынына, ешқандай лайықтылықпен емес, сенеді, бірақ адам "алдын ала рақым" деп аталатын нәрсе арқылы, Киелі Рухтың көмегімен Жақсы Жаңалықты түсінуге және сеніммен жауап беруге қабілетті дейді. Арминиандар мұның тек рақым арқылы құтқарылумен үйлесетініне сенімді, себебі нақты құтқарылудың бәрі рақыммен жүзеге асырылады. Арминиандар адамдар алдын ала рақым арқылы ғана құтқарылуға қабілетті екенін, ал осы рақымның барлығына таратылатынын айтады. Сондықтан арминиандар лютерандық және реформаторлық теологтардың sola gratia тұжырымын толығымен қабылдамайды, бірақ оның түсіндірмесі мүлдем басқаша. Джон Оуэн «Арминианизмді көрсету» кітабында реформаторлық теологияны түсінудің екі ұғым арасындағы кез келген байланысқа сенуін жоққа шығарады және арминианизмді пелагиандықтан тағы бір түрі, яғни жартылай пелагиандық деп сипаттайды.

Бес сола

XVI ғасырдағы реформаторлар осы бес қағиданы әртүрлі кезеңдердегі жазбаларында айтқанмен, олардың барлығы бір жерде жинақталмаған және 20 ғасырға дейін жүйелі түрде біріктірілмеген. Сондай-ақ, құтқарылу тек Мәсіх арқылы ғана мүмкін (сондықтан бұл фраза кейде ablative case-те, solo Christo түрінде беріледі, яғни құтқарылу «тек Мәсіх арқылы» дегенді білдіреді). Католик шіркеуі, дінге жатпағандардың, тіпті крещениеден өтпегендердің де, жарамды крещение рәсімін орындай алатынын, және оны шұғыл жағдайда орындай алатынын қабылдайды. Сондай-ақ, неке рәсіміне қызмет ететін адамдар – неке қиған адамдардың өздері, дін қызметкері емес, ол некенің куәсі ғана, бірақ қазіргі Батыс католик шіркеуінде куәгердің болуы заңмен міндетті. Католик доктринасы бойынша, басқа да қасиетті рәсімдердің жарамды болуы үшін, әсіресе епископ немесе дін қызметкерінің қатысуы қажет. Лютерандық теология, Құдай мен адам арасындағы барлық басқа делдалдарды қабылдамаса да, классикалық лютерандық дәстүрде Әзіре Мәриямның және басқа да үлгілі қасиеттілердің есімін құрметтеу жалғасады. Бұл принцип діни қызметкерлікті, яғни шіркеуде дін қызметкерлерінің қызметі болмаса, қасиетті рәсімдердің орындалмауын жоққа шығарады. Мартин Лютер «крещение алғандардың жалпы діни қызметі» туралы үйретті, ол кейіннен лютерандық және классикалық протестанттық теологияда «барлық сенушілердің діни қызметі» деп өзгертілді, соның салдарынан «қасиетті» (латынша sacerdos) атағын тек дін қызметкерлеріне ғана қолданудан бас тартты. Алайда, бұл принцип Евангелияны жариялау және қасиетті рәсімдерді орындауды тапсырған қасиетті қызмет орнын жоққа шығармайды. Осылайша, Лютер өзінің Кішкентай катехизисінде, күнәсін мойындаған адамға қасиетті кешірім беру үшін «иягердің» рөлі туралы айта алады. Осы катехизистің «Ключтердің қызметі» деп аталатын бөлімі (Лютер жазған емес, бірақ оның келісімімен қосылған) «Мәсіхтің шақырылған қызметшілерін» Заң және Евангелия қызметі арқылы кешірім беру және аруақтан айыру құқығын жүзеге асыратын адамдар ретінде анықтайды. Бұл кешірім беру және аруақтан айыру, лутерандық қасиетті кешірімнің формуласында былай баяндалған: «Сөздің шақырылған және тағайындалған қызметшісі» өкініш білдіргендердің күнәларын кешіреді (Мәсіхтің кешірім сөздерін айтады: «Мен сендердің барлық күнәларыңды кешіремін»), ешқандай тәуба немесе құрбандықсыз және араласушы немесе делдалдық қызмет атқаратын «қасиетті» ретінде емес, «Сөздің шақырылған және тағайындалған қызметшісі ретінде» және «Құдай Иеміз Иса Мәсіхтің атынан және әмірімен». Осы дәстүрде, кешірім жасау арқылы күнәсін мойындаған адамды Құдаймен тікелей, Мәсіхтің кешіріміне деген сенім арқылы татуластырады, бірақ дін қызметкері мен шіркеу арасындағы делдалдық тұлға ретінде емес.

Soli Deo gloria ("Аллаға ғана даңқ")

Соли Део Глория, немесе "Алланың ғана даңқы" деген сөздер, Рим-католик шіркеуінде Исаның анасы Мәриямға, әулиелерге немесе періштелерге көрсетілетін құрметке қарсы тұрады. Soli Deo gloria – барлық даңқ тек Құдайға ғана тиесілі деген ұстаным, себебі құтқарылу тек Оның еркі мен іс-әрекеті арқылы іске асырылады – бұл Исаның айқышқа шегеленгендегі толыққанды құрбандығының сыйы ғана емес, сонымен қатар Киелі Рухтың сенушінің жүрегінде тудырған сол құрбандыққа деген сенім сыйы да. Кейбір реформаторлар адамдардың – тіпті Рим-католик шіркеуі қасиетті деп мойындағандардың, папалардың және шіркеу басшыларының да – оларға көрсетілген даңққа лайық емес деп есептеді; яғни, мұндай адамдарды жақсы амалдары үшін мақтауға болмайды, керісінше, Құдайды мақтау және даңқтау керек.

Қосымша соляри

Соңғы уақытта кейбір ғалымдар тізімге қосымша solae енгізу керек деп ұсынды: Sola ecclesia ("Шіркеу ғана"), Sola caritas ("Тек қайырымдылық махаббаты") және Sola Spiritus ("Тек Рухта"). Спектрдің екінші полюсінде, Имиаславия және Бастапқы католиктік ағымдарынан туындаған кейбір христиандар қазір "Sōlum Nōmen" позициясын қолдайды, яғни қасиетті "Есім ғана" барлыққа жеткілікті, себебі Иса – "барлығын қамтитын жалғыз есім" деген түсінікке сүйенеді.