Кіріспе

Б.з.д. 2-ғасырдан 494 жылы біздің заманымызға дейін Солтүстік-Шығыс Қытайдағы Буё немесе Пуё (хангул=부여; ; ), сондай-ақ Фую деп те аталатын ежелгі патшалық, қазіргі Қытайдың солтүстік-шығысындағы Солтүстік Маньчжурияда орналасқан. Бұл мемлекет қазіргі корейлердің ата-бабасы саналатын йемаек тайпасымен байланысты болған. Буё Корей патшалықтары Гогурё және Бэкженің маңызды алдыңғысы саналады. Кейінгі Хан кітабында айтылғандай, Буё бастапқыда Кейінгі Батыс Ханның төрт қолбасшылығының бірі – Сюанту қолбасшылығының құрамына кірген. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының ортасында Буё Шығыс Хан әулетімен ресми дипломатиялық қатынас орнатты, Сяньбей және Гогурё қауіптеріне тойтарыс беруде бұл империяның маңызды одақтасы болды. Буёның билігі Шығыс Ханның Ляодун қолбасшылығына бағынды. 285 жылы Сяньбей шапқыншылығынан кейін Буё Цзинь әулетінің көмегімен қайта құрылды. Дегенмен, бұл құлдыраудың басталуын білдірді. 346 жылы болған екінші Сяньбей шабуылы мемлекетті толығымен жойды, тек оның негізгі аймағындағы қалдықтары ғана сақталды; олар 494 жылы Гогурёге қосылғанға дейін оның вассалдары ретінде өмір сүрді. Буё халқының ішінде йемаек тайпасы да болды. Пуё тайпаларының сөйлеген тілдерінің жіктелуі бойынша ғылыми консенсус жоқ, аталған теорияларға жапон, амур және макротунгустық тілдердің жеке тармақтары жатады. Үш патшалықтың жазбаларында Буё тілі Гогурё және Йе тілдеріне ұқсас екені, ал Окджео тілі олардан аздап ерекшеленгені айтылады. Кореяның үш патшалығының екеуі – Гогурё және Бэкже – өзін Буёның мұрагері санайды.

Мифтік шығу тегі

Буйео патшалығының мифтік негізін қалаушы – Хе Мо су, Буйеоның Донгмёнгі, яғни «Буйеоның қасиетті патшасы» деген мағынаны білдіреді. Патшалық құрылғаннан кейін, аспан ұлы (Хе Мо су 해모수) сарайын жаңа орнына көшірді және патша деп жарияланды. Джумонг – Хе Мо су мен Юхва ханымның (유화부인) ұлы ретінде суреттеледі, ал Юхва ханым Амнок өзенінің құдайы Хабаек (하백) немесе, басқа түсіндірме бойынша, күн құдайы Хэбак (해밝) қызы болып есептеледі.

Археологиялық алдыңғылары

Буйео мемлекеті Хитуаньшань және Лянкван археологиялық мәдениеттерінің қола дәуіріндегі мемлекеттерінен, түрлі қытай мемлекеттерімен сауда қарым-қатынасының нәтижесінде пайда болды. Әсіресе Ян мемлекеті, б.з.б. III ғасырдың басында Ляодунды басып алғаннан кейін Маньчжурия және Корея түбегіне темір технологиясын жеткізді.

Қытай әулеттерімен қарым-қатынас

Кейінгі Батыс Хань дәуірінде (б.з.д. 202 – б.з.д. 9) Буйо, Ханьның Төрт қолбасшылығының бірі – Сюаньту қолбасшылығымен тығыз байланыс орнатты. Бұл Хань үшін тиімді болды, себебі солтүстік-шығыстағы одақтас, батыс Маньчжурия мен шығыс Моңғолиядағы Сяньбэй және Ляодун аймағындағы Когурё, сондай-ақ солтүстік Корея түбегіндегі қауіптерді шектеуге мүмкіндік берді. Буйо элитасы да осы келісімге ұмтылды, өйткені бұл олардың билігін заңдастырып, Ханьнің беделді сауда тауарларына қол жеткізуді жеңілдетті. Қытайдың солтүстік-шығысындағы жағдайдың ушығуы кезінде Буйо 111 жылы Шығыс Ханьдың бірқатар иеліктеріне шабуыл жасады, бірақ 120 жылы қарым-қатынас жақсартылып, әскери одақ құрылды. Екі жыл өткен соң, Буйо Сюаньту қолбасшылығын қоршаудан босату үшін күш жіберген кезде, оны Гогурёмен бірге жоймау үшін Сюаньту қолбасшылығына әскер жіберді. 167 жылы Буйо Сюаньту қолбасшылығына шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырады. Император Сян (б.з.д. 189 – 220 жж.) Шығыс Ханьды билеген кезде Буйо, Ханьдің Ляодун қолбасшылығының қарауына берілді. 285 жылы Сяньбэй тайпасының Муронг Хуэй басқаратын Муронг тайпасы Буйоға шапқындап кірді, король Уирёні (依慮) өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті және сарайды Окцзёға көшіруге себеп болды. Цзинь әулетімен достық қарым-қатынасын ескере отырып, император Ву король Уираға (依羅) Буйоны қайта жаңғыртуға көмектесті. «Цзичжи Тунцзянь» мен «Цзинь кітабындағы» мәліметтерге сәйкес, Муронгтар Буйоға шабуыл жасап, 4-ші ғасырда Буйоны бірнеше рет көшіруге мәжбүр етті.

Күз

Самгук Сагиде айтылғандай, 504 жылы салық жинаушы Есильбу Буйо алтынының енді салық ретінде алынбайтынын хабарлаған, себебі Буйо Малгалдар мен Сомналар тарапынан қуылғаннан кейін Бэкжеге қосылған. Сонымен қатар, Солтүстік Вэй императоры Сюаньву Буйоның бұрынғы мәртебесін қайтаруын тілегені де көрсетілген. Буйоның қалдықтары қазіргі Харбин аймағында Гогурёның ықпалында болған сияқты. Буйо 457-8 жылдары Солтүстік Вэйге бір рет салық төлеген, бірақ қалған уақытта Гогурёның бақылауында болған көрінеді. 494 жылы Буйоға өркендеп келе жатқан Вуджи (Мохе, 물길 деп те аталады) шабуыл жасады, соның салдарынан Буйо сарайы Гогурёға бағынып, көшіп кетті.

Жольбон Буйо

Көптеген ежелгі тарихи жазбалар "Жолбон Буйо" (졸본부여) деп аталады, бұл, көрінеді, бастапқы Гогурёға немесе оның астанасына сілтеме жасайды. 37 ж.б.д. Джумонг Гогурёның алғашқы патшасы болды. Джумонг Окджео, Донгье және Хаенгин жерлерін жаулап алып, Буйо мен Кочосонның бұрынғы біраз аумағын қайтарып алды. Сол мәтінде Буйо тілінің оңтүстік көршілері Гогурё және Йе тілдеріне ұқсас екендігі, ал Окджео тілі олардан аздап ғана ерекшеленетіні айтылады. Осы мәліметтерге сүйене отырып, Ли Ки Мун бұл төрт тілді Пуё тілдері деп топтастырды, олар оңтүстік Кореядағы Самхан конфедерацияларының хан тілдерімен бір дәуірде болған.

Заң

Буйо мемлекетінде ұры ұрлаған заттың құнының он екі есесін өтеуге міндеттейтін заң болған және заң тұрғысынан көзге көздік жазалау принципі сақталған.

Мұра

1930 жылдары қытай тарихшысы Джин Юфу (金毓黻) Маньчжурия және Солтүстік Корея халқының Буйо, Гогурё және Бэкче патшалықтарынан қазіргі корей ұлтына дейінгі тікелей туыстық байланысын көрсететін модельді жасады. Кейін Солтүстік-Шығыс Қытай тарихшылары осы ықпалды модельді дамытты. Кореяның үш патшалығының екеуі – Гогурё және Бэкче – өзін Буйоның мұрагері деп есептеді. Бэкче патшалығының негізін қалаушы Онджо патшаның Гогурё патшалығының негізін қалаушы Донгмён патшаның ұлы болғаны айтылады. 538 жылы Бэкче ресми түрде атын Намбуео (Оңтүстік Буео, 남부여) деп өзгертті. Горёо да Гогурё және Бэкче арқылы Буйодан тараған деп санайды. Бұл олардың сарайларына бұрынғы патшалықтардың атауларын беруінен көрінеді, олар өз ата-бабалары саналды.