Кіріспе

1 ғасырдың б.з. 23-25 жылдары Хан әулетінің императоры

Гэнши императоры (б.з. 25 жылы қайтыс болды), туған аты Лю Сюань, Ван Манның аз ғана өмір сүрген Синь әулетінің құлауынан кейін қайта жаңғырған Хан әулетінің императоры болды. Ол сондай-ақ әдепті есімімен Шэнгонг және Хуаян патшасы немесе ханзадасы ретінде танымал болды – бұл атақ Шығыс Хан императоры Гуанву оған берген өлімнен кейінгі құрметті атау. Гэнши императоры әлсіз және тиімсіз билеуші ретінде қарастырылды, ол империяның билеуіне рұқсат алғанмен, оны біріктіре алмады. Соңында ол Қызыл қашқандармен құлатылып, жеңіліске ұшырағаннан кейін бірнеше айдан соң өмірден қол жұмды. Тарихшылар дәстүрлі түрде оның императорлық мәртебесіне қатысты әртүрлі көзқарас білдірді: кейде оны Гэнши императоры деп, кейде оның өлімнен кейінгі атағымен Хуаян ханзадасы деп атады. Гэнши императорының билеу кезеңі тарихта Лю Сюаньның жеке есімімен аталған Сюань Хан (玄漢) деп белгілі.

Лю Ян және жаңа император

Гэнши – Батыс Хан әулетінің ерте императоры Цзиннің ұрпағы, Чанша патшасы Лю Майдың туысы. Оның үшінші туысы Лю Ян, қысқа ғұмырлы Син әулетінің Ван Манг билігіне қарсы көтерілістерде көрнекті генерал болды. 22 жылы көптеген көтерілісшілер Лю Яньның қабілетіне қызғанышпен қарады, бірақ олардың көптеген жауынгерлері Лю Яньды құрметтеп, оны жаңадан құрылған Хан әулетінің императоры етіп көруді қалады. Олар сол кезде генерал Гэнши (更始將軍) атағын алған, бірақ әлсіз мінезді деп есептелген Лю Сюаньды тауып, оны император етіп тағайындауды сұрады. Лю Янь бастапқыда бұл қадамға қарсы болды және Лю Сюаньға алдымен «Хан патшасы» атағын беруді ұсынды (Хан әулетінің негізін қалаушы Гаодзу императорды еске түсіре отырып). Басқа көтерілісшілер бас тартты, ал 23 жылдың басында Лю Сюань император деп жарияланды. Лю Ян премьер-министр болды.

Ішкі күрес, Ван Манның жеңілуі және Чанъаньды басып алу

Гэнши императорының режимінде болған алғашқы маңызды жанжал Ван Манның және Син әулетінің құлауына себеп болған Куньян шайқасынан кейін көп ұзамай орын алды. Гэнши императоры Лю Янның қабілетінен қорқып, Лю Янның көптеген жақтастарының Лю Ян император болмағандықтан ашуланғанын жақсы білді. Лю Цзи (劉稷) Гэнши императорын айқын сынады. Император Лю Цзиді тұтқындап, өлім жазасын бергісі келді, бірақ Лю Ян араласуға тырысты. Император Лю Янның араласуын Лю Янды да өлімге кесуге себеп ретінде пайдаланды. Кейін, жасаған ісіне өкініп, Лю Янның інісі Лю Сюді аяп, оған Вусин маркизі атағын берді. Гэнши императоры екі әскер құрды: біріншісі Ван Куан басшылығымен Луоянға, екіншісі Шэнту Цзянь (申屠建) мен Ли Сонг (李松) басшылығымен тікелей Чанъанға бағытталды. Жолдағы халықтың бәрі жиналып, Хан әскеріне қосылып, оларды қарсы алды. Шэнту мен Ли Чанъанның шетіне тез жетті. Жауап ретінде Чанъандағы жастар да көтеріліп, басты император сарайы – Вэйян сарайына шабуыл жасады. Ван сарайдағы шайқаста қаза тапты, оның қызы Хуанхуан ханшайым (бұрынғы Хан император қызы) да қаза тапты. Ван қайтыс болғаннан кейін, көпшілік Ванды өлтіргені үшін еңбегін мойындау үшін таласты, нәтижесінде көптеген сарбаздар қаза тапты. Ванның денесі кесілді, ал басы уақытша Хан астанасы Ванченгке жеткізіліп, қала қабырғасына ілінді.

Билікті біріктіруге ұмтылу

Ван Манның қайтысынан кейін Чэнши императоры астанасын Ванчэн қаласынан Луоянға көшірді. Содан кейін ол бүкіл империяға жарлықтар шығарды, оған бағынып берген Синь дәуірінің жергілікті шенеуніктеріне лауазымдарын сақтап қалуға уәде берді. Ұзақ уақыт өтпей, империяның көбісі номиналды түрде мойынсұнуын көрсетті, тіпті күшті Чимей генералы Фан Чонг (樊崇) да атақтар мен құрметтер алғаннан кейін Луоянға келді. Бірақ бұл саясат тұрақсыз болды, сондықтан жергілікті билеушілер биліктен айырылудан қорқуын бастады. Фан Чонг көп ұзамай астананы тастап, әскерлеріне қайтып келді. Жауап ретінде Чэнши императоры жергілікті билеушілер мен халықты тыныштандыру үшін генералдарымен елдікке жіберді, соның ішінде Сары өзеннің солтүстігіндегі аймақты бағындыру үшін Лю Сюді жіберді. Бірақ көп ұзамай халық Чэнши императорының маңындағы қуатты шенеуніктердің білімсіз және басқаруға қабілетсіз екенін түсінді, бұл императордың үкіметіне деген сенімсіздікке әкелді. 23 жылдың қысында Гэнши императорының үкіметіне күшті қарсыласы туды. Хандандағы Ван Ланг атты жосықшы өзін Лю Цзыю (劉子輿) деп, император Ченгтің ұлы екенін мәлімдеді. Ол анасының император Ченгтің сарайында әнші болғанын, императрица Чжао Фэйян оның туғаннан кейін өлтіруге тырысқанын, бірақ оның орнына басқа бала өлтірілгенін айтты. Бұл қауесет тарағаннан кейін Хандан халқы оның император Ченгтің нағыз ұлы екеніне сенді, ал Сары өзеннің солтүстігіндегі округтер оған император ретінде адалдыққа ант берді. Лю Сю солтүстікке қарай Сичэнге (қазіргі Пекин) қашуға мәжбүр болды. Бірақ кейбір қиындықтардан кейін Лю Сю әлі де Гэнши императорына адал болған солтүстік округтерін біріктіріп, 24 жылы Ханданды қоршап, Ван Лангты өлтірді. Гэнши императоры Лю Сюді Сары өзеннің солтүстік аймағына басшылық етуге тағайындап, оны Сяо патшасы етіп жариялады. Бірақ Лю Сю ағасының өліміне ашуланып, императордың өзіне сенбегенін сезіп, Гэнши императорының билігінен бөлінуді құпия жоспарлады. Ол императорлық тағайындалған басқа генералдардың билігі мен әскерін алу стратегиясын жүзеге асырып, барлық әскерді өзінің қолбасшылығына шоғырландырды. Гэнши императоры астанасын тағы бір рет көшірді, бұл жолы Батыс Хань астанасы Чанъанға. Чанъан халқы бұрыннан-ақ императордың шенеуніктеріне ренжіген еді, олар Ван Манға қарсы көтерілгендерін бағаламады, керісінше оларды сатқын деп санады. Гэнши императоры астанаға оралғаннан кейін жалпы кешірім жариялады, бұл жағдайды біраз уақытқа тыныштандырды. Бұл кезде Чанъанның көп бөлігі сақталған, тек өрттен қираған Вэйян сарайы ғана бұзылған еді. Бірақ Гэнши императорының тартымдылығы көп ұзамай проблема тудырды. Императорлық шенеуніктер ресми жиынға келгенде, мұндай салтанатты шараларды ешқашан көрмеген немесе оқытылмаған император қорқып, ыңғайсызданып көрінді. Кейіннен генералдар оған есеп бергенде, ол: «Бүгін қанша олжа алдыңдар?» - деп сұрады. Мұндай мінез-құлық халықтың оған деген сенімін одан әрі төмендетті. Император үкіметін Чжао Менгке (趙萌) сеніп тапсырды және оның қызын император жұбайы етіп алды. Император жиі ішіп, шенеуніктерді қабылдауға немесе маңызды шешімдер қабылдауға уақыт таппады. Осы уақытта Чжао өкіметін теріс пайдаланды. Сондықтан адал шенеунік Чжаоның қылмыстарын Гэнши императорына ашқанда, император оны өлімге кесті. Басқа да қуатты шенеуніктер де өкіметін теріс пайдаланып, үлкен шатасу мен ашу тудырды. 24 жылдың күзінде Гэнши императоры өзінің генералдары Ли Бао (李寶) мен Ли Чжунды (李忠) қазіргі Сычуаньды басып алуға жіберді, ол жерді жергілікті соғыс әміршісі Гонсун Шу (公孫述) бақылап тұрды, бірақ оның генералдары Гонсуннан жеңіліске ұшырады.

Химей (қызыл қаш) қарсы жеңіліс

24 жылы қыста бір жаман хабар келді. Пуяңда орналасқан Чимей әскерлері шаршап, үйлеріне қайтқысы келді. Олардың басшылары егер олар солай істесе, Чимей әскері шашырап кетеді және қажет болғанда оларды қайта жинау мүмкін болмайды деп ойлады. Сондықтан, олардың бірігіп қалуы үшін, басшылары императорлық астана Чанъанға шабуыл жасайтынын жариялады, әскерді екі топқа бөліп, батысқа бет алды. Лю Сюдің қолында жеткілікті күш болғанымен, ол Гэнши императорын Чимейлердің жоюын күтіп, күтуді жөн көрді. Лю Сю стратегиялық маңызы бар Хэней аймағын (қазіргі Солтүстік Хэнань, Сары өзеннің солтүстігі) өзінің операциялық базасы ретінде пайдаланды. Чимей әскерлері Хуннонгта (弘農, қазіргі Санменсия, Хэнань) кездесіп, император жіберген әскерлерді жеңді. 25 жылы Гэнши императорының әскерлері бұрынғы Батыс Хан императорының тағайындалған мұрагері Рузи (Лю Ин) қаза тапты. Екі қастандықшы – Фан Ванг (方望), жергілікті әскербасы Вэй Сяоның (隗囂) бұрынғы стратегиясы, және Гонг Лин (弓林) бірнеше мың сарбаздан тұратын әскерге басшылық етіп, Лю Инды ұрлап, содан кейін Линьцзинды (臨涇, қазіргі Циньян, Ганьсу) басып алды. Гэнши императоры оларды ұстау үшін премьер-министрі Ли Сунмен (李松) әскер жіберді. Олар көтерілісшілерді талқандап, Лю Инды өлтірді. 25 жылы жазда Лю Сю императормен қарым-қатынасын үзіп, оның және императордың әскерлері Хэней мен Луоян аймақтарын бақылау үшін шайқасты. Лю Сю өзін император деп жариялады (кейін Шығыс Хан әулеті деп аталатын режимді құрды). Оның генералы Дэн Ю Шансиді басып алып, Гэнши императорының күшін одан әрі әлсіретті. Императордың бірнеше генералы тұтқынға түсіп, оны ұрлап, туған жері Наньянға (қазіргі Хэнань) қашуға ниеттенді. Олардың жоспары ашылып, көбісі жазаланды. Бірақ бір генерал, Чжан Ан (張卬) Чанъанның көп бөлігін басып алып, Чимей әскерлері жақындап келгенде императорды қашуға мәжбүр етті. Осы уақытта Чимейлер өздеріне де император керек деп шешті. Олар Чэньян князі Лю Чжанның үш ұрпағын тапты, ол өз княздығындағы халыққа өте танымал болды (одан көптеген Чимей сарбаздары келді) және өлгеннен кейін құдай ретінде құрметтелді. Жеребе тастағаннан кейін Лю Чжанның ең кіші ұрпағы, 15 жасар Лю Пэнцзы (劉盆子) таңдалып, император деп жарияланды. Бірақ жас "императорға" ешқандай билік берілмеді. Ол, керісінше, Чимей әскерінің құрылығы болды. Гэнши императорына адал генералдар ақырында Чжан Анды астанадан қуғынға түсірді, бірақ сол кезде жағдай өте қиын болды. Чжан және оның одақтастары Чимейге беріліп, олармен бірге Чанъанға шабуыл жасады, ол тез құлдырады. Император қашып кетті, оның соңынан аздаған адал ізбасарлары, соның ішінде Дингтао князі Лю Чжи (劉祉) және Ши маркизі Лю Гун (劉恭) (Лю Пэнцзының ағасы) қашып кетті. Олар Гэнши императорының генералы Ян Бэнь (嚴本) тарапынан тұтқынға алынды, ол оларды келіссөздер үшін сақтап қалды. Лю Сю Чанъанның құлдырағанын естігенде, Хуаян князін император деп жариялады және оған зиян келтіргендер қатаң жазаланады, ал оны Шығыс Ханға жеткізгендер сыйланады деп жарлық шығарды. (Бұл, көрінетіндей, Лю Сюдің саяси үгіт-насихаты болды.) Чанъанның құлдырауы туралы жаңалық Луоянға жеткенде, қала Лю Сюге берілді, ол қалаға кіріп, оны өзінің астанасы етті. 25 жылы қыста Ян Бэньде бірнеше ай ұстағаннан кейін, Гэнши императоры өзінің жағдайының беймәлім екенін түсінді және Лю Гуннан берілу шарттарын келіссөздер жүргізуді өтінді. Оған Чанша князі болады деп уәде берілді. Император Пэнцзынің генералы Сэ Лу (謝祿) Янның лагеріне келіп, Гэнши императорын Чанъанға эскорттап, император Пэнцзыге мөрін (Ван Мангтан тартып алынған) табыс етті. Бірақ Чимей генералдары, бұрынғы уәделеріне қарамастан, оны өлімге кесуді қалады. Лиу Гунның соңғы тілегі (өлім жазасы орындалатын жерде өзіне-өзі қол жұмсаумен қорқытқан) ғана Гэнши императорының өмірін сақтап қалды және ол Чанша князі болып жарияланды. Бірақ Гэнши императоры Лю Гунның қорғауында Сэ Лу штабында қалуға мәжбүр болды. Чимей генералдары императордан гөрі елорданы басқаруға одан да нашар болды, өйткені олар өз әскерлерін халықтан тонаудан тоқтатып алмады. Халық Гэнши императорының қайта оралуын аңсады. Чжан Ан және оның одақтастары император билікке оралған жағдайда не болатынын сезініп, Сэ Луны оны өлтіруге көндірді. Лю Гун оның денесін жасырды, ал жылдар өткен соң, Шығыс Хан Чанъан аймағын толық басып алғаннан кейін, Лю Сю Гэнши императорының денесін Бэлинде (霸陵), император Вэньнің қабіріне жақын жерге князьтік құрметпен жерледі.