Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотландтық өнертапқыш (1735–1820)
Scottish inventor (1735 1820)
Джеймс Кир ФРС (20 қыркүйек 1735 – 11 қазан 1820) – шотландтық химик, геолог, өнеркәсіпші және өнертапқыш, сонымен қатар Бірмингем Ай қоғамының маңызды мүшесі болған.
James Keir FRS (20 September 1735 – 11 October 1820) was a Scottish chemist, geologist, industrialist, and inventor, and an important member of the Lunar Society of Birmingham.
Өмір және жұмыс
Кир 1735 жылы Шотландияның Стирлингшир округінде Магдалина Линдтің (Джеймс Линдтің әпкесі) және Джон Кирдің 18-ші баласы болып дүниеге келді. Ол Эдинбургтағы Корольдік жоғары мектепте оқыды және Эдинбург университетінде медицинаны оқыды, онда Эразм Дарвинмен танысып, берік достық қарым-қатынас орнатты. 22 жасында Кир әскерге қосылып, 61-ші полк (қазіргі Глостершир полкі) құрамына кірді. Жеті жылдық соғыс кезінде ол өзінің полкімен Батыс Үндістанда дислокацияланды. 1759 жылдың 31 наурызында лейтенант, 1766 жылдың 16 мамырында капитан лейтенант, ал сол жылдың 23 маусымында капитан болды. 1768 жылдың көктемінде ол өзінің офицер әріптестерінен зерттеулеріне көбірек қолдау күткендіктен қызметтен кетті. Дегенмен, ол 69-шы жаяу әскер полкінің капитаны болған Александр Блэрмен жақын достық қарым-қатынас жасады. Әскерде қызмет еткен кезінде Кир соғыс өнері туралы трактат жазды, ол баспагерлерде кездейсоқ өртенді, сондай-ақ Гранби графына комиссия сатуды қолдаған памфлет жазды. Сол кезде ол таңғы сағат төртте тұрып, классикалық және әскери авторларды оқып, Полибийдің көптеген тарауларын аударды. Кир ақырында Стаффордширдің Вест-Бромвич қаласындағы Хилл-Топқа қоныстанды және өзін химия мен геологияға арнады. 1772 жылы Кир басқалармен бірге Стоурбридждің жанындағы Амблкоттегі ұзақ жылдардан бері жұмыс істеп тұрған шыны зауытын жалға алды және оны басқарды. Серіктестеріне Самуэль Скей (Бьюдлидің жанында витриол өндірген) және Джон Тейлор (Бирмингемдегі жетекші өндіруші) кірді. Сол жерде Кир химиялық тәжірибелерін жалғастырды, әсіресе сілтілердің қасиеттерін зерттеді. Оның "Шыныда байқалатын кристалдану туралы" мақаласын оның досы Джордж Фордайс Корольдік қоғамға жіберді және ол 1776 жылы Қоғамның философиялық еңбектерінде жарияланды. Сол жылдың басында Кир Маккердің "Dictionnaire de Chymie" сөздігін аударды, оған қосымшалар мен түсіндірмелер енгізді. 1777 жылы ол "Эластикалық сұйықтықтар мен газдардың түрлері туралы" трактатын шығарды (жаңа басылымы, 1779). Кир Мэтью Болтонмен дос болып, 1768 жылдың күзінде ол Болтонның үйінде Джеймс Уаттпен алғаш рет кездесті. 1778 жылы Кир шыны бизнесін тастап, Болтон мен Уатттың болмауы кезінде, олардың Бирмингемнің Хэндсуорт жанындағы Сохо инженерлік зауытының толық жауапкершілігін өз мойнына алды. Алайда, ол қаржылық тәуекелге байланысты серіктестік ұсынысынан бас тартты және фирмамен байланысын хат көшіру машинасы бөлімімен шектеді. 1779 жылы ол мыс, мырыш және темір қоспасын ойлап тапты және патент алды. Бұл қоспа кейіннен Мунц металлы деп аталды. 1780 жылы Кир Александр Блэрмен (содан кейін армиядан зейнеткерлікке шыққан) бірге Дудлидің жанындағы Типтон қаласында натрий және калий сульфаттарынан сілті өндіру үшін химиялық зауыт құрды, кейіннен ол сабын фабрикасын қосты. Қалпына келтіру әдісі Кирдің жаңалықтарының нәтижесінде жүзеге асты. Жақын маңдағы жол Мыс фабрикасы жолы деп аталды, бірақ қазір ол Фабрика жолы деп аталады. 1780 жылы Джозеф Пристли Бирмингемге келгенде, ол Кирден тиімді көмекші тапты, ол көмірқышқыл газы мен атмосфералық ауаның айырмашылығын анықтаған еді. Кир Пристлимен газдардың қасиеттерін зерттеуде тығыз жұмыс істеді. 1787 жылдың 3 мамырында Кир Корольдік қоғамға "Витриол қышқылының қатуына қатысты тәжірибелер" туралы хабарлады, ал 1788 жылдың 1 мамырында "Қышқылдық қағидасы, судың ыдырауы және флогистон" туралы ескертулер жасады. "Фоссильді сілті" тақырыбындағы тағы бір мақала 1788 жылы "Өнер қоғамының еңбектерінде" жарияланды. Кир 1789 жылы "Химия сөздігінің" бірінші бөлігін жариялады. Ол флогистон теориясының әлсіздігіне көз жеткізгеннен кейін оны тоқтатты. 1790 жылдың 20 мамырында Кир Корольдік қоғамға "Күкірттердегі металдардың еруі және олардың жауын-шашынына қатысты тәжірибелер мен байқаулар, металдарды бөлудің кейбір техникалық операцияларында пайдалы жаңа қосылған қышқыл менструум туралы есеп" туралы хабарлады. Бұл мақалада электропластика процесін ашуға ықпал еткен ұсыныстар бар. Оны сол жылы Аугустин Готфрид Людвиг Лентин неміс тіліне аударды Versuche und Beobachtungen über die Auflösung der Metalle in Säuren.
Keir was born in Stirlingshire, Scotland, in 1735 as the 18th child of Magdaline Lind (aunt of James Lind) and John Keir. He attended the Royal High School, Edinburgh, and studied medicine at the University of Edinburgh where he met and formed a lasting friendship with Erasmus Darwin. At the age of 22, Keir joined the army and was commissioned into the 61st Regiment (now the Gloucestershire Regiment). During the seven years' war he was stationed with his regiment in the West Indies. He became lieutenant on, 31 March 1759, captain lieutenant on 16 May 1766, and captain on 23 June of the same year. In the spring of 1768 he resigned his commission, being disappointed at not meeting with more sympathy in his studies from his brother officers. He found, however, one congenial friend in Alexander Blair, afterwards a captain in the 69th regiment of foot. While in the army Keir wrote a treatise on the art of war, which was accidentally burnt at his publishers, and a pamphlet addressed to the Marquis of Granby in favour of the sale of commissions. At this same period he used to rise at four o'clock in the morning to read the classics and military writers, and he translated many chapters of Polybius. Keir ultimately settled at Hill Top, West Bromwich, Staffordshire, and devoted himself to chemistry and geology. In 1772, with others, Keir leased a long established glassworks at Amblecote near Stourbridge, which he managed. Partners included Samuel Skey (who manufactured vitriol near Bewdley) and John Taylor (a leading Birmingham manufacturer). While there, Keir continued his chemical experiments, particularly into the properties of alkalis. A paper by him "On the Crystallisations observed on Glass" was communicated to the Royal Society by his friend George Fordyce and printed in the Society's Philosophical Transactions in 1776. Early in the same year Keir completed his translation of Macquer's Dictionnaire de Chymie, with additions and notes, published at London in two quarto volumes. In 1777 he issued a Treatise on the Different kinds of Elastic Fluids or Gases (new edition, 1779). Keir had become friends with Matthew Boulton, and in the autumn of 1768 he first met James Watt at Boulton's house. In 1778 Keir gave up his glass business to undertake, in the absence of Boulton and Watt, the sole charge of their engineering works at Soho, Birmingham near Handsworth. He declined, however, the offer of a partnership on account of the financial risk, and limited his connection with the firm to the letter copying machine department. In 1779 he invented and took out a patent for an alloy of copper, zinc, and iron, which could be forged hot or cold. It has been said to be almost identical with what later became known as Muntz metal. In 1780 Keir, in conjunction with Alexander Blair (then retired from the army), established a chemical works at Tipton, near Dudley, for the manufacture of alkali from the sodium and potassium sulphates, to which he afterwards added a soap manufactory. The method of extraction proceeded on a discovery of Keir's. A nearby road was called Soap Factory Road, though it is now called Factory Road. When Joseph Priestley came to Birmingham in 1780, he found an able assistant in Keir, who had discovered the distinction between carbon dioxide gas and atmospheric air. Keir worked closely with Priestley to investigate the properties of gases. On 3 May 1787 Keir communicated to the Royal Society some "Experiments on the Congelation of the Vitriolic Acid", and on 1 May 1788 "Remarks on the Principle of Acidity, Decomposition of Water, and Phlogiston". Another paper, on "Fossil Alkali", appeared in 1788 in the "Transactions of the Society of Arts". Keir published the first part of his "Dictionary of Chemistry" in 1789. He discontinued it upon becoming convinced of the weakness of his theory of phlogiston. On 20 May 1790, Keir communicated to the Royal Society "Experiments and Observations on the Dissolution of Metals in Acids, and their Precipitations, with an Account of a new compound Acid Menstruum, useful in some technical operations of parting metals". This paper contains suggestions which may have contributed to the discovery of the electro plate process. It was translated into German later the same year by Augustin Gottfried Ludwig Lentin as Versuche und Beobachtungen über die Auflösung der Metalle in Säuren
1794 жылы Кир мен Блэр Дудли мен Типтон шекарасындағы Тивидейл аймағында жер сатып алып, онда Тивидейл көмір шахтасын құрды. Кир Стаффордширдің минералогиясын зерттеді және 1798 жылы Степбинг Шоудың "Стаффордшир тарихы" үшін ол туралы мақала жазды. Сонымен қатар, ол Шоуға Стаффордшир өндірісі туралы ақпарат берді. Сэр Хамфри Дэви 1800 жылы Бирмингемде Грегори Уаттке барған кезде Кирмен танысты. 1811 жылдың ақпан айында Кир Геологиялық қоғамға "Тивидейл көмір шахтасында шұңқыр қазу кезіндегі қабаттар туралы есеп" жіберді және оған бірнеше үлгілер қоса берді. 1807 жылдың 19 желтоқсанында Кир Блэрмен Хилтон Паркте болған кезде, оның Вест-Бромвичтегі үйі өртенді, бірақ оның көптеген кітаптары мен қағаздары сақталды. Біраз уақыт ол маңайдағы шағын шаруашылықта тұрды. Кир 1820 жылдың 11 қазанында Вест-Бромвичте қайтыс болды және Чарлемонттағы Әулиелер шіркеуіне жерленді. 1770 жылы Сусанна Харвиге (1747–1802) үйленгеннен кейін ол Амелия (1780–1857) атты жалғыз баласы болды, ол 1801 жылы Женевалық Джон Льюис Мойлиетке, кейіннен Абберлиге, содан кейін Бирмингемдегі саудагер мен банкирге үйленді.
About 1794, Keir and Blair purchased land in the Tividale area, on the borders of Dudley and Tipton, on which they established the Tividale colliery. Keir studied the mineralogy of Staffordshire, and in 1798 wrote an article on it for Stebbing Shaw's History of Staffordshire. He also gave Shaw information on Staffordshire manufacturing. Sir Humphry Davy, while visiting Gregory Watt at Birmingham in 1800, was introduced to Keir. In February 1811 Keir forwarded to the Geological Society "An Account of the Strata in sinking a Pit in Tividale Colliery", accompanied by a number of specimens. On 19 December 1807, while Keir was staying with Blair at Hilton Park, his house at West Bromwich was burnt, though most of his books and papers were saved. For a time he lived at a small farmhouse in the neighbourhood. Keir died at West Bromwich on 11 October 1820, and was buried at All Saints Church, Charlemont. By his marriage in 1770 to Susanna Harvey (1747–1802) he had an only child, Amelia (1780–1857), who in 1801 married John Lewis Moilliet of Geneva and later Abberley, afterwards merchant and banker of Birmingham.
Ғылыми емес жазбалардың таңдауы
1791 жылы Кир жесір әйелдің арнайы тілегімен "Сандфорд және Мертон" кітабының авторы, оның досы Томас Дейдің естеліктерін жазды. Сол жылы 14 шілдеде өткен қоғамдық кеште Кирдің француз төңкерісіне деген көзқарасын білдіргені оны қатты сынға ұшыратты. Ол өзін және Пристлиді "Өрт сөндіруші жасаушы", "Т. Соберсайдс" және "Жоғары шіркеу саясаты" сияқты әртүрлі памфлеттерде қорғады. 1793 жылы Кир "Ұлттардың соғысқа дайын мінезі" атты памфлет жариялады, онда француздардың ұлттық қорғанысқа қажеттілік сезімсіз бейбітшілікке ұмтылуы екіталай екенін айтты. Он жыл өткен соң, ол француз әскерлерінің Ұлыбританияға басып кіруі, қорғану жолдары және ұлттық шақырудың тиімді қолданылуы туралы ойларын жазды (1803). Кир, поэзия жазу арқылы көңіл көтеретін, Дарвинге Ботаникалық бақтың екінші бөлігіне көптеген ұсыныстар жасады (кейін қабылданған). Оның хат алмасуының ең құнды бөлігі 1845 жылғы 25 желтоқсанда қызының Уорстерширдегі Абберли Холл резиденциясында болған өрт кезінде жойылды. 1859 жылы оның өмірінің очеркімен бірге сақталған материалдардан таңдамалысы жеке таралым үшін басылды.
In 1791 Keir wrote, at the special desire of the widow, a memoir of his friend Thomas Day, author of "Sandford and Merton". During the same year Keir's avowal of sympathy with the French revolution at a public dinner on 14 July exposed him to much virulent abuse. He defended himself and Priestley in various pamphlets, such as the "Extinguisher Maker", "T. Sobersides", and "High Church Politics". In 1793 Keir published a pamphlet entitled 'The Martial Character of Nations,' arguing that the French were not likely to become so pacific as to make national defence less necessary. Ten years later he wrote Reflections on the Invasion of Great Britain by the French Armies; on the Mode of Defence; and on the useful application of the National Levies (1803). Keir, who frequently amused himself by writing poetry, suggested to Darwin many improvements (afterwards adopted) for the second part of the Botanic Garden. The most valuable portion of his correspondence was destroyed by the fire at his daughter's residence, Abberley Hall, Worcestershire, on 25 December 1845. A selection from what was saved, with a sketch of his life, was printed for private circulation in 1859.
Құрмет белгілері мен ескерткіштер
Кейр 1785 жылдың 8 желтоқсанында Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Кейр Бірмингемдегі Ай қоғамының мүшелері есінде сақталады.
Keir was elected a Fellow of the Royal Society of London on 8 December 1785. Keir is remembered by the Lunar Society Moonstones in Birmingham.