Кіріспе

Әулие Ананың ұлы мейрамы – Шығыс православие, Орта православие және Шығыс католик шіркеулерінің (Шығыс Сирия шіркеулерін қоспағанда) Ұлы мейрамы. Бұл мейрамда Мариямның, «Тәңірі анасының» («Құдайды әкелуші», сөзбе-сөз мағынасында) «ұйқыға кетуі» (өлімі) және оның жұмаққа көтерілуі тойланады. Успение мейрамы 15 тамызда аталып өтеді, бұл Юлиан күнтізбесін қолданатын шіркеулер үшін 28 тамызға сәйкес келеді. Армян апостол шіркеуі Успение мейрамын белгілі бір күні емес, 15 тамызға ең жақын жексенбіде тойлайды. Батыс шіркеулерінде осы мерекеге сәйкес келетін мейрам – Мариямның көкке көтерілуі, ал Шотландия епископтық шіркеуі дәстүрлі түрде 15 тамызда Әулие Мариямның ұйықтап кетуін тойлайды. Христиан канондық кітаптарында Мариямның өлімі немесе Успениесі туралы жазбалар жоқ. 7- немесе 8-ғасырға жататын автор, Фибский Гипполит, өзінің жартылай сақталған Жаңа өсиет хронологиясында Мариямның Исаның өлімінен кейін 11 жыл өмір сүргенін және 41 жылы қайтыс болғанын жазды. «Ұйқыға кету» терминінің қолданылуы – Мариямның рухани тыныштықта, қиналып-жаншылып өлмегенін білдіреді. Бұл сенімнің Киелі кітапта негізі жоқ, бірақ православиелік қасиетті дәстүрде бекітілген. Кейбір апокрифтік жазбалар осы пікірді қуаттайды, бірақ православие шіркеуі де, басқа христиандар да оларды Киелі кітап деңгейіне қоймайды. Православиелік түсінік Рим-католик ілімімен үйлеседі және Орта ғасырдың соңына дейін Батыс шіркеуінде басым сенім болды, содан кейін Мариямның денесімен жұмаққа көтерілуіне қатысты сәл өзгеше сенім күшейе бастады. 1950 жылы Рим папасы Пий XII осы сенімді католик шіркеуінің догмасы деп жариялады.

Ұйықталу оразасы

Успение алдында екі апталық ораза ұсталады, ол Успение оразасы деп аталады. 1 тамыздан 14 тамызға дейін (қоса алғанда) православие және шығыс католиктері қызыл ет, құс еті, ет өнімдері, сүт өнімдері (жұмыртқа және сүт өнімдері), балық, май және шараптан ораза ұстайды. Ескі немесе Юлиан күнтізбесін ұстанатын шіркеулерде ораза 14 тамыздан 28 тамызға дейін жалғасады. Копт православие шіркеуінде, Эфиопия православие Тевахедо шіркеуінде және Эритрея православие Тевахедо шіркеуінде ораза 7 тамыздан 22 тамызға дейін ұсталады. Успение оразасы – Рождество оразасынан (Адвенттен) немесе Апостолдар оразасынан қатаңрақ, демалыс күндері тек шарап пен майға (бірақ балыққа емес) рұқсат беріледі. Шіркеу жылының басқа оразалары сияқты, ораза кезінде үлкен мейрам болады; осы жағдайда, 6 тамыздағы Преображение (Тәні өзгеру), онда балық, шарап және майға рұқсат етіледі. Кейбір жерлерде Успение оразасы кезіндегі апта ішіндегі қызметтер Ұлы ораза кезіндегі қызметтерге ұқсас (бірақ кейбір өзгерістермен). Көптеген шіркеулер мен монастырлар орыс дәстүрінде кем дегенде Успение оразасының бірінші күні ораза қызметтерін өткізеді. Грек дәстүрінде ораза кезінде Ұлы Параклезис (Тілек тілеу каноны) немесе Кіші Параклезис, сенбі кешінен және Преображение мен Успение алдындағы кештерден басқа, әр кеш сайын тойланады. Успение оразасының бірінші күні – Крест процессиясы (1 тамыз) деп аталатын мейрам күні, сол күні сыртта процессия өткізу және Суды кішірек баталау рәсімін орындау дәстүрге айналған. Шығыс православиесінде бұл күн сондай-ақ қасиетті жеті маккабей – Абимус, Антоний, Гурий, Елазар, Евсебон, Алимус және Марцелл, олардың анасы Соломония және олардың ұстазы Елазардың да күні болып табылады. Сондықтан бұл күнді кейде «Маковей» деп атайды. Сонымен қатар, бұл тамыз айындағы үш «Құтқарушы мейрамының» біріншісі – Барлық Мейірімді Құтқарушы мен Құдай Анасының мейрамы болып саналады.

Мерзім

Православие мен католицизмде, кітаптық тілде өлім көбінесе ұйқыға келу немесе ұйықтау деп аталады (грекше κοίμησις; содан туындаған κοιμητήριον > coemetērium > зират, ұйықтау орны; латынша: dormire, ұйықтау). Бұған жарқын мысал – осы мерекенің атауы; тағы бірі – Құдай ана Мариямның анасы, Әйгерім Аннаның ұйықтауы.

1-5 ғасырлар

Бірінші ғасырдағы христиандық үнсіз болуы мүмкін, бірақ Успение туралы анонимді дәстүрлер үшінші ғасырдың басында және тіпті одан бұрын, Марияның демалу кітабы сияқты тарала бастады. Кейбіреулердің айтуынша, IV-V ғасырдан бұрын христиандар Успение мейрамын қасиетті күн ретінде тойламаған. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, "Домақ" (Жохан Богослов немесе "Псевдо-Жоханға" қатысты) тағы бір анонимді әңгіме, тіпті "Марияның тынығыуы" кітабынан бұрын болуы мүмкін. Тишендорф құрастырған және "Анте-Никейлік әулеттер" деп аталатын кітапта басылып шыққан бұл грек құжатын Тишендорф 4 ғасырдан кешіктірмей жазған. Ертедегі грек дереккөздері тек соңғы көшірмелері болып табылады, ал алғашқы хабарлар мен алғашқы куәгерлерді тек христиандық Палестина арамей және сирия тілдеріне бөлшек аудармалар арқылы табуға болады. Шоумейкер "Псевдо-Жохан" және "Алты кітап" апокрифінде (IV ғасырдың басына таандық) литургиялық элементтерді анықтайды, бұл Успение IV ғасырда кейбір шеңберлерде қасиетті күн болғандығын білдіреді. Сонымен қатар, сурет өнеріндегі ең ерте кездескен Успение бейнесі Испаниядағы Сарагосадағы шіркеудің криптасындағы саркофагта 330 жылы кездеседі. Жазбаша тарихи және археологиялық деректерді есепке алмағанда, негізгі православие ілімінің өте танымал мысалы - шіркеу дәстүрі кең таралған ауызша дәстүрді сақтап қалды. София Фотопулудың айтуынша, "Бізде Құдайдың Анасы Мәсіх көкке көтерілгеннен кейін жерде қанша уақыт болғанын, оның қашан, қайда және қалай қайтыс болғанын көрсететін тарихи деректер жоқ, өйткені Ізгі хабарлар бұл туралы ештеңе айтпайды. Денеге оралу мейрамының негізі шіркеудің елшілердің заманынан келе жатқан қасиетті дәстүрінде, апокрифтік жазбаларда, Құдайдың халқының тұрақты сенімінде және мәсіхшіліктің алғашқы мың жылдығындағы Киелі аталар мен шіркеу ұстаздарының бірауыздан қабылдаған пікірінде жатыр". Дормиция дәстүрі жасырын дереккөздерде ерте расталған болса да, алғашқы бес ғасырда оған Чиркөө аталарының арасында нақты ұстанушы жетіспеді. Саламис Епифаний (310/20–403 ж.ж.) еврей, Финикияда туып, ересекте христиан дініне кірді және Палестинада 20 жылдан астам уақыт бойы монах болып өмір сүрді. 335–340 және 362 жылдары аралығында "Панарион" кітабында "Contra antidicomarianitas" деп жазған. Алайда, ол еш жерде өзінің қасына қасиетті Қамқоршы ананы алып кеткенін айтпаған. Жазбалар жай ғана үндемеді, өйткені таңғажайып таңғажайып, адамдардың ойларын қорқынышқа ұшыратпау үшін. Мен күдіктерім болса да, үнсіз қаламын. Мүмкін, оның өлімі табылмаған сияқты, мен де құдайдың қасиетті және жарылқаған Қызын таптым. Қасиетті қыз қайтыс болып, жерленген болуы мүмкін. Оның ұйқыға кетуі құрметпен, өлімі тазалықпен, тәжі пәктігінде болды. Әлде ол өлімге кесілген болуы мүмкін, өйткені Киелі жазбаларда былай делінген: "Және оның жаны семсермен шағылады". Оның аты шейіт болғандардың арасында және оның қасиетті денесі, ол арқылы әлемге жарық келді, баталар арасында [осылай демалады]. Әлде ол тірі қалған болуы мүмкін бе? Себебі, Құдай қалаған нәрсесін істеуге құдіреті жетеді. Оның ақыры кімге белгілі. Бірақ біз қасиеттілерді тым құрметтеуден аулақ болуымыз керек, олардың Иесін құрметтеуіміз керек. Бұл - адасқандардың адасуы тоқтаған кез. Келесі тарауда Эпифаний Мәриямды үш түрлі адаммен салыстырады, олар үш түрлі жолмен қайтыс болды: Ілияс, көкке көтерілді; Жохан, әдеттегідей қайтыс болды; және Текла, шейіт болды. Бұл оның аяғына қатысты әртүрлі нұсқаларға ашық екенін және оның нақты қай нұсқаны сезінгенін білмейтінін көрсетеді. Мен оны тағы да мақтап айтайын: ол Ілияс пайғамбарға ұқсайды. Ол ана құрсағынан туылғаннан бері пәк таза қыз еді. Ол өлімді көрмей, көкке көтеріліп, Құдайдың қасына апарылды. Ол Жақияға ұқсайды, ол Иеміздің қасында жантайып жатты. Исаның жақсы көретін шәкірті. Ол Киелі Теклаға ұқсайды. Ал Мәриям одан да мәртебелі, өйткені ол Құдайдың рақымымен жарылқаған. Алайда, Епифанийдің замандасы Амвросий, Мариямның (Лука 2.35-тегі) Симеон пайғамбарлығын түсіндіргенде шейіт болған деген пікірді жоққа шығарды, пайғамбарлықты сөзбе-сөз қабылдағандарды сынайды және нұсқалардың санын табиғи өлімге немесе болжауға дейін қысқартты: Жазбаның сөзі де, тарихы да Мариямның осы өмірден өлім жазасына кесіліп өткенін үйретеді, өйткені бұл жан емес, бірақ дене [біреулер болжайды] материалды семсермен теріскелі.

V ғасырдың аяғы мен VII ғасырға дейін

5 ғасырдың соңында қолжазбаларда Успенің тағы да көп дәстүрлері пайда бола бастады. Стивен Шумейкер оларды «Өмір ағашының лақтысы» әңгімелері, «Бетлем» әңгімелері және «Копт» әңгімелері деп сипаттады – бірқатар ерекше жағдайлардан басқа. Құдай анасының Успені мен жерленуі туралы оқиғалар Сардис қалалық Псевдо Мелитоның (5 ғасыр) «Liber de transitu Virginis Mariae» сияқты бірнеше белгілі апокрифтерде жазылған, Псевдо Дионисий Ареопагиттегі қысқаша сілтеме, сондай-ақ Иерусалимнің Псевдо Кирилі мен Псевдо Еводийдің баяндамаларында кездеседі. Осы кезеңде негізгі авторлардың арасында Успені туралы алғашқы баяндамалар пайда болды, атап айтқанда, Серугтың Яқыбы және Александриялық Феодосий. Бұл 5-ші және 6-шы ғасырлардағы Успені туралы баяндамалар әртүрлі діни қауымдардан келгендіктен, олардың барлық мазмұны қабылданбады, тек қана Құдай анамыз Марияның мерейлі түрде тынығатыны және оның жаны ұлы Иса Мәсіхпен жұмақта қабылданатыны туралы негізгі идея ғана қабылданды. Никефор Каллист Зантопулос өзінің «Шіркеу тарихы» еңбегінде император Морис (582–602) 15 тамызда Успені тойлау күнін белгілейтін жарлық шығарғанын жазды. Осыдан кейін «негізгі ағымдағы» Успені туралы әңгімелер көбейе бастады, олардың мазмұны әлі де ішінара бұрынғы, көбінесе авторсыз әңгімелерге негізделген. Иерусалим Патриархы Модест (630–632) осы мерекеде уағыз айтып, Құдай ана Марияның өлімі туралы нақты мәліметтердің жетіспеуіне өкініш білдірді. Трюльяның сөзіне сүйенсек, 7 ғасырдың тағы бір авторы – «Салоникалық Иоанн» «ертедегі уағыздардан алынған мәліметтерге негізделген әңгіме жазды». 550 және 650 жылдар аралығында Ливия епископы Теотекнос да мазмұны ұқсас Успені туралы баяндама жазды. Римде Dormitio Beatae Virginis деп аталатын мейрамды Константинопольден қарыз алып, Папа Сергий I (687–701) орнатып қойды.

Жазба

Кейінгі дәстүрге сәйкес, Мәриям өмірін Елуінші күннен кейін жаңадан пайда болған шіркеуді қолдап, қызмет етумен өткізіп, Иерусалимде апостол Жоханның үйінде тұрғанда, бас періште Ғабірейіл оған өлімінің үш күннен кейін болатынын жеткізді. Әлемге шашыраған апостолдардың барлығы да, Мәриямның қайтыс кезінде керемет түрде оның жанына жеткізілді. Бірақ Томас басқаша болды, ол Үндістанда уағыз айтып жүрген еді. Ол өлімінен үш күн өткен соң, оның қабірінің үстінде бұлтпен пайда болып, денесінің көкке көтерілгенін көрді. Сонда ол: «Уа, киелі Құдай, қайда барасың?» – деп сұрады. Мәриям белбеуін шешіп, оған беріп: «Мынаны қабыл ал, досым», – деді. Сосын ол көзден жоғалды. Томас басқа апостолдарға барып, олардан Мәриямның қабірін көрсетуін өтінді, оған соңғы сәлем беру үшін. Мәриям өзінің тілегі бойынша Гетсимани бағында жерленді. Олар қабірге келгенде, оның денесі жоқ еді, тек тәтті хош иіс қана сезілді. Аян болған, ол Мәсіхтің үш күннен кейін оның денесін көкке көтеріп, жанымен қайта қосылғанын растады. Шығыс православие дінтануы Тәңір анасының (Theotokos) барлық адамдар екінші келгенде бастан кешіретін денелік қайта тірілуден бұрыннан өткенін және басқа да адалдар Соңғы Соттан кейін ғана ие болатын даналық күйде көкте тұрғанын үйретеді.

Байланысты сайттар

Дормиция дәстүрі әртүрлі орындармен байланысты, ең бастысы – Иерусалим, онда Мәриямның қабірі мен Дормиция базиликасы орналасқан, сондай-ақ Ефес, онда Мәриямның үйі сақталған, және Константинополь, онда 5-шы ғасырдан 14-шы ғасырға дейін Құдай анасының белдігі қастерленген.

Ұйқыға түсу мен көкке көтерілу

Шығыс христиандары 15 тамызда (Жулиан күнтізбесін қолданушылар үшін 28 тамыз) Құдай ананың ұйықтауын тойлайды, бұл күн Рим католиктерінің Марияның көкке көтерілу мерекесімен бірдей. "Ұйықтау" және "Көкке көтерілу" – Мәриямның өмірінің соңы және оның дүниеден кетуіне қатысты Шығыс және Батыс дәстүрлерінде қолданылатын әртүрлі атаулар, бірақ нанымдар міндетті түрде толықтай сәйкес емес. Екі түсінік те оның денесімен бірге жұмаққа көтерілгеніне келіседі. Православтардың нақты сенімдері олардың Ұйықтау мерекесінде қолданылатын діни мәтіндерінде айқындалған. Шығыс католиктерінің мерекеге қатысуы, олар православиелік болсын, шығыс православиелік болсын, немесе шығыс православиелік ерекше шіркеулерге жатсын, православиелік әріптестеріне сәйкес келеді.

Византиялық ырым

Ұйықтау мейрамының бір күндік алғы мейрамы және 8 күндік кейінгі мейрамы бар. Бұл мейрам Иса Мәсіх құрметіне өткізілетін үш мейраммен шеңберленеді және ерекшеленеді, олар "тамыздағы Құтқарушының үш мейрамы" деп аталады. Олар: Крест процессиясы (1 тамыз), Тағайып (6 тамыз) және "Қолмен жасалмаған" Мәсіх иконасы (16 тамыз). Кейбір жерлерде Ұйықтау мейрамында хош иісті шөптерді баталау дәстүр болып саналады.

Тәңір анасының жерлеу рәсімі

Кейбір жерлерде "Құдай ананың жерлеу рәсімі" Успенский күні түнгі сергек күту кезінде тойланады. Рәсімнің реті Ұлы және Қасиетті сенбіде Мәсіхтің жерлеу рәсіміне негізделген. Осы жерде Құдай ананың Епитафиосы – оның бейнесі кестеленген, байлықпен безендірілген мата иконасы, сондай-ақ 118-ші псалммен бірге орындалатын, арнайы жазылған аза тұту жырлары қолданылады. Успенскийге арналған Евлогитариа әндері айтылады, олар жыл бойына жексенбі күндері таңғы құлшылықта, сондай-ақ Лазарь сенбісінде және Ұлы және Қасиетті сенбіде орындалатын Қайта тірілу Евлогитариаларын еске түсіреді. Бұл Епитафий бейітке қойылып, Ұлы және Қасиетті сенбіде Мәсіхтің Епитафиосы сияқты процессиямен шығарылады. Бұл дәстүр Иерусалимде басталып, содан Ресейге жетті, онда ол әртүрлі Успенский соборларында, әсіресе Мәскеуде сақталды. Бұл практика орыс православиеліктері арасында баяу тарады, бірақ ол барлық приходтарда, тіпті көптеген соборларда немесе монастырларда стандартты рәсім болып табылмайды. Иерусалимде бұл рәсім Успенский күтуі кезінде орындалады. Кейбір орыс шіркеулері мен монастырларында ол Успенскийден кейінгі үшінші күні өткізіледі.

Маланкара ырысы

Маланкара православиелік сириялық шіркеуі, ол Шығыс православие шіркеуіне жатады, 15 тамыздағы Успение мерекесін үлкен маңызбен тойлайды, себебі сол күн Үндістанның тәуелсіздік күні.

Маронит

Маронит шіркеуінің дәстүрі бойынша, олардың үшінші Анафорасы – Петір елшінің немесе Шаррардың (Адай мен Маридің қасиетті Құрбанасының марониттік редакциясы) бастапқыда Аналық ғибадаттың жаназасына жазылып, сол үшін қолданылған. Бұл дәстүр, әлдебір себеппен, анафораның соңғы нұсқасында он екі абзацтан тұратындығымен байланысты болуы мүмкін, яғни Аналық ғибадаттың жаназасына қатысқан әрбір елшіге бір абзацтан бөлінген.

Византия өнері

Византиялық өнерде және кейінгі православие мектептерінде Тәңір анасының денесі төсек немесе табыт үстінде жатқан күйінде бейнеленеді. Оның артында немесе тілігіп тұрып, Тәңір анасының жанын бейнелейтін кішкентай денені орап тұрған қаппен Христос тұрады. Оның айналасында көбінесе мандорла болады. Апостолдар табытты қоршап тұрады, ал аспанда періштелер, қасиеттілер мен пайғамбарлар бейнеленген болуы мүмкін. Христос апостолдардан биіктеп тұрады, және кейінгі ғасырларда ол апостолдар сияқты жерде тұрмай, аспанда тілігіп тұрғандай көрінеді. Бірақ оның аяқтары әрқашан табыттың артында жасырылады, бұл оның мәнін ашық білдірмейді. Византиялық иконалардағы Тәңір анасының ұйықтауының дәстүрлі бейнелері мен Мысыр шөлдігінің әйгілі әулиесі Ұлы Сисойдың өлімі туралы айтылатын оқиғалардың арасында ұқсастықтар бар. Екеуінде де Христос періштелер мен пайғамбарлармен бірге, жанды көзді қылайтын жарқын нұрмен оралып, өліп бара жатқан қасиетті адамның жанын қабылдау үшін келгені көрсетіледі. Византиялық иконаларда осындай нұрлы бұлтпен оралып тұрған басқа да Христос бейнелері кездеседі, олардың ішінде Тәңірден келген өзгеріс, қайта тірілу және соңғы сот сияқты иконаларда да көрінеді. Кейбір Тәңір анасының ұйықтауы иконаларында ол аспан қақпаларының ашылуы алдында осындай нұрлы аурамен бейнеленген. Бұл шөл әулиелерінің өлімі туралы заманауи әңгімелер, кенеттен жарқын жарықпен бірге, Тәңір анасының иконографиясының дамуына әсер еткенін көрсетеді.

Католик өнері

Дормиция католик өнерінде Қыз Марияның қайтысы ретінде белгілі, бұл орта ғасырдың соңына дейін көбінесе Византия үлгілеріне сүйене отырып, жиі кездесетін тақырып. Бірақ көбінесе Мәсіхсіз, бірақ апостолдар төсектің айналасына жиналған күйде, қайтыстан кейінгі сәт көрсетіледі. Караваджоның 1606 жылы салған "Қыз Марияның қайтысы" бұл тақырыптағы батыстың соңғы танымал суреті болып саналады. Осыдан кейін, Мәриямның Көкке көтерілуі бейнелене бастады, онда Қыз Мария тірі күйінде, жұмаққа қарай көтеріліп бара жатқан болып көрсетіледі.