Кіріспе

Шудра немесе Шудра (санскрит: Śūdra) – ежелгі Үндістандағы индуистік каста және әлеуметтік жүйенің төрт варнасының бірі. Ричард Гомбричтің буддалық мәтіндерді зерттеуіне сәйкес, әсіресе Шри-Ланка буддасы және тамил индусы қоғамындағы касталарға қатысты, сондай-ақ «Вайшья және Шудра терминдері тіпті ежелгі дәуірде де нақты әлеуметтік бірліктерге сәйкес келмеді, бірақ әртүрлі топтар әр терминге кірді. Орта ғасырларда (шамамен 500–1500 жж.) қоғам әлі де төрт сыныптан тұрады делінгенімен, бұл жіктеу маңызды болмаған сияқты». Шудра сөзі Ригведада кездеседі және басқа да индуистік мәтіндерде, мысалы, Манусмрити, Артхашастра, дхармашастралар мен джйотиһшастраларда таба аласыз. Кейбір жағдайларда шудралар патшалардың тәж кигізу рәсіміне қатысқан, ал ертедегі үнді мәтіндеріне сәйкес, аматья – «министрлер» және раджа – «патшалар» болған. Ригведа шамамен б.з.д. 1500–1200 жылдар аралығында жинақталған болса да, Джон Мьюр 1868 жылы төрт варнаны атаған өлеңнің «өзінің сөздігі мен идеяларында заманауилықтың барлық белгілерін» көрсеткенін айтқан. Пурша Сукта өлеңі қазір көбінесе Веда мәтініне кейінірек, мүмкін, мифтік құжат ретінде қосылған деп есептеледі. Стефани В. Джеймисон мен Джоэл Бреретонның пікірінше, «Ригведада күрделі, көп бөлінген және жан-жақты касталық жүйе туралы ешқандай дәлел жоқ», ал «варна жүйесі Ригведада бастамасы ғана болып көрінеді және сол кезде де, кейін де әлеуметтік шындық емес, әлеуметтік идеал болған». Тарихшы Рам Шаран Шарма «Ригведа қоғамы еңбектің әлеуметтік бөлінуіне немесе байлықтың айырмашылығына негізделмеген, ал негізінен туыстық, тайпалық және рулық байланыстарға құрылған» десті. Шарманың сөзіне қарағанда, Ргведада немесе Атхарваведада «даса мен арийлер арасында, немесе шудра мен жоғары варналар арасында тамақ және некеге қатысты шектеулер туралы ешқандай дәлел жоқ». Сонымен қатар, Шарма атап көрсетеді, кейінгі Атхарваведада «Шудра туралы ешқандай мәлімет жоқ, мүмкін, оның варнасы сол кезде болмағандықтан». Ромила Тапардың айтуынша, Веда мәтінінде Шудра және басқа варналар туралы айтылуы олардың пайда болуының бастапқы нүктесі ретінде қарастырылады, ал «қоғамның варналық құрылымында тазалық және ластану ұғымдары орталық орын алған, осыған сәйкес іс-әрекеттер жоспарланған», сондай-ақ ол «формулалық және реттелген, қоғамды иерархиялық тәртіпте орналасқан төрт топқа бөледі». Шарманың пікірінше, Шудра тобы индо-арийлер мен индо-арийлер емес адамдардан пайда болған, олар «ішінара сыртқы, ішінара ішкі қақтығыстар» нәтижесінде осы лауазымға түскен. Пусан сөзі Веда дәуіріндегі упанишадаларда «қоректендіруші» мағынасында қолданылады және оны жерді жаратумен және бүкіл әлемді асыраумен байланыстырады, ал мәтінде бұл Пусан Шудра деп аталады. Инду мифологиясында Пусан термині – күннің арбасын айдайтын, жолдарды білетін, осылайша барлық тіршілікке жарық, білім және өмір әкелетін тұлға. Алайда, Пусан сөзі Брахмана мәтінінде Вайшьямен де байланыстырылған.

Арташастра

Шарманың айтуынша, ежелгі индуистік "Арташастра" кітабында арийлер еркіндікке ие адамдар болған және ешбір жағдайда құлдыққа түсе алмайтындығы айтылған. Мәтінде арийлер шудралармен салыстырылады, бірақ олар мұрагерлік құл ретінде де, экономикалық тұрғыдан жабық әлеуметтік топ ретінде де емес, кейіннен шудра термині түсіндірілгендей емес. Рангаражанның сөзіне қарағанда, "Арташастрадағы" еңбек және жұмыспен қамту заңдары әртүрлі аудармашылар мен түсіндірушілер тарапынан әртүрлі интерпретацияларға алып келді және "қабылданған көзқарас бойынша, Грециядағыдай құлдық Каутилья Үндістанында болған жоқ". Каутилья шудралардың және барлық топтардың жауынгер ретінде қатысу құқығын жақтады. Роджер Борштің айтуынша, бұл себебі билеушінің өзімқызығушылығында "халықпен әділ қарым-қатынас жасағаны үшін оған берілген халық әскерін құру" болып табылады.

Манусмирити

"Манусмритиде" негізінен брахмандар (рухани санат) мен кшатриялар (патша, басқару және жауынгер санаттары) үшін мінез-құлық кодексі (дхарма ережелері) талқыланады. Мәтінде шудралар мен вайшьялар да айтылады, бірақ бұл бөлім ең қысқасы болып келеді. "Манусмрити" кітабында вайшьялар үшін сегіз ереже, ал шудралар үшін екі ереже қарастырылған. 10.43–10.44 бөлімдерінде Ману дін қызметкерлерін және олардың рәсімдерін елемегендіктен шудралар дәрежесіне түскен кшатрия тайпаларын тізбектейді. Олар: пундракалар, кодалар, дравидалар, камбоджалар, яваналар, сакалар, парадалар, пахлавалар, қытайлар, кираталар, дарадалар және хасалар.

Яджнавалкья смрити және Гхьясутралар

Лори Паттонның, ерте үнді діндеріне маманданған дін профессорының айтуынша, Шудраның құқықтары мен мәртебесі ертедегі үнді мәтіндерінде кең ауқымда әртүрлі. Апастамба Грихасутрада Шудра студенттерін Ведаларды тыңдауға немесе үйренуге жібермейді. Керісінше, Яджнавалкья Смрити Шудра студенттерін еске алады, ал Махабхарата барлық төрт варнаның, Шудраларды қоса, Ведаларды ести алатынын мәлімдейді. Басқа индуистік мәтіндер одан да әрі барып, үш варна – брахман, кшатрия, вайшья – Шудра ұстаздарынан білім алатынын және яджня құрбандықтарын Шудралардың өзі атқара алатынын айтады. Шудралардың осы құқықтары мен әлеуметтік мобильдігі қоғамдағы шиеленіс төмен және экономикалық өркендеудің жоғары деңгейде болған кезеңдерде туындаған болуы мүмкін, осы кезеңдерде әйелдердің әлеуметтік жағдайы да жақсарған.

Ортағасырлық Упанишадтар

Орта ғасырлық мәтіндер, мысалы Ваджрасучи Упанишада, варна туралы айтады және Шүдра терминін қамтиды. Вильфрид Лориер университетінің философия профессоры Ашвани Питуштің пікірінше, Ваджрасучи Упанишада маңызды мәтін, себебі ол кез келген әлеуметтік топтан шыққан адамның ең жоғары рухани жағдайға жетуі мүмкін екенін болжайды және оны растайды.

Гинду емес мәтіндер

Хинду мәтіндеріндегі қарама-қайшылықты ескермей, хинду емес мәтіндер Шудралар туралы өзгеше сурет береді. Паттонның сөзіне қарағанда, бір буддалық мәтінде "Ведаларды, грамматиканы, Мимамсаны, Самкхьяны, Вайшешиканы және лагнаны білетін шудралар" туралы айтылған. Индология саласындағы профессор, ерте Буддизм мен Индуизмді зерттейтін Йоханнес Бронкхорсттың пікірінше, ежелгі Буддизм канонында варналар туралы кеңінен талқылаулар жоқ, ал варналар ерте уағыздарда сирек кездеседі. Буддистік мәтіндер Үнді қоғамын "Брахмандар, Кшатриялар, Вайшьялар және Шудралар" деген төрт варнаға бөлінген деп сипаттамайды. Керісінше, Бронкхорсттың айтуынша, қоғамның көп бөлігі ішкі жіктелулерсіз "үй иелері" (пали: гахапати) деп сипатталады. Тіпті, бұл контексте Брахмандар туралы айтылғанда, олар да үй иелері немесе Брахмана гахапати деп аталады. "Ванна" термині буддалық мәтіндерде кейбір ерекше жағдайларда кездеседі, бірақ Бронкхорсттың сөзіне сәйкес, ол тек қоғамның абстрактілі бөліністері аясында қолданылады және "нақты тәжірибеде ешқандай сәйкестігі жоқ теориялық ұғым болып қалып қойды".

Бали, Индонезия

Индонезияның Бали аймағындағы индуист қауымдарының арасында Шудра (жергілікті жазу бойынша Содра) әдетте храмның дін қызметкерлері болып келген, бірақ демографиялық жағдайға байланысты храмның дін қызметкері брахман (брахмана), кшатрия (кшатрия) немесе вайшья да болуы мүмкін. Көптеген аймақтарда индуист діндарларының атынан құдайларға құрбандық шалу, дұға оқу, меведаны (Ведаларды) оқып беру және Бали храмдарының мерекелерін ұйымдастырумен Шудра айналысқан.

Тарихи дерек

Ғалымдар ортағасырлық Үндістанның құжаттары мен жазбаларында варна мен джатидің болуы мен мәніне қатысты тарихи дәлелдерді табуға тырысты. Ортағасырлық Үндістанда варна және джати жүйелерінің бар екенін растайтын нақты дәлелдер табылмады, керісінше, оларға қайшы келетін мәліметтер пайда болды. Мысалы, Андхра-Прадештің кең ауқымды ортағасырлық деректерінде варна туралы сирек айтылады. Бұл тарих және Азия зерттеулері профессоры Синтия Талботты осы аймақтың күнделікті өмірінде варнаның қаншалықты маңызды болғаны туралы сұрақ қоюға итермеледі. Джати туралы еске алу 13 ғасырға дейін тіпті сирек кездеседі. 14 ғасырға жататын екі сирек ғибадатханаға сыйлық берген соғысшылар отбасының жазбалары өздерін шудралар деп жариялайды. Бірі шудралар ең батыл, екіншісі – ең таза дейді. Тарих профессоры Ричард Итон: «Әлеуметтік тегіне қарамастан, кез келген адам жауынгер бола алады, сондай-ақ джати адамдардың жеке ерекшеліктері ретінде көрінбейді. Мамандықтар өзгеріп тұрды», – деп жазады. Итонның сөзіне сәйкес, шудралар ақсүйектер қатарында болған, және көптеген «әкелер мен ұлдардың әртүрлі мамандықтары болған, бұл әлеуметтік мәртебенің мұрагерлік емес, еңбек арқылы қол жеткізілгенін көрсетеді». Бұл мәліметтер 11-ші мен 14-ші ғасырлар аралығындағы Декан аймағындағы индуист Какатия халқына қатысты. Иоганнес Бронкхорсттың айтуынша, Ашоканың жазбаларында Кшатрия, Вайшья немесе Шудра терминдері кездеспейді, тек брахмандар мен Шрамандар туралы айтылған. Ортағасырлық Бахти қозғалысының бірнеше белгілі ақындары мен діни қайраткерлері шудра отбасында дүниеге келген. Мысалы, Тукарам мен Намдев. Намдевтің шығармалары Махараштра индуист қауымында ғана емес, сонымен қатар сикх қауымында да кең таралған. Оның 60 шығармасы Пунджаб аймағындағы сикх гурулары Сикхизмнің қасиетті кітабы – Гуру Грант Сахибке енгізілді.

Комментарийлер

Д. Б. Амбедкардың пікірінше, бастапқыда үш варна ғана болған: брахман, кшатрия және вайшья, ал шудралар – брахмандардың бастауыш ритуалы – Упанаянадан айырған кшатриялар еді. Бұл пікірді Р. С. Шарма сияқты тарихшылар қарсы шықты. Шарма Амбедкарды ақпарат алу үшін тек мәтіндердің аудармаларына сүйенгені үшін сынады және ол бұл кітапты шудралардың жоғары касталық тегін дәлелдеу мақсатымен жазғанын айтты, бұл сол кезде төменгі касталардың білімді бөлігі арасында кең таралған еді. Шри Ауробиндо шудра және басқа варна ұғымдарының барлық адамдарда әртүрлі пропорцияда кездесетінін айтады. Оның сөзіне қарағанда, бұл бастапқы мақсатынан өзгеше, механикалық жүйеге айналды. Солтүстік Үндістандағы Ведалық индуизмнің қағидалары оңтүстікте осылай күшті болған жоқ, онда қоғамдық бөліністер тек брахман және шудра болып бөлінген. Дегенмен, веллалар сияқты кейбір брахман емес топтар өздерін басқа брахман емес қауымдардан ерекшелеу үшін Сат Шудра (таза шудра) деген жіктемені қабылдады.