Кіріспе

Ляодун немесе Ляотунг түбегі – Солтүстік-Шығыс Қытайдағы Ляонин провинциясының оңтүстігінде орналасқан түбек. Ол батыста Даляо өзенінің (тарихи Ляо өзенінің төменгі ағысы) және шығыста Ялу өзенінің аралығында жатыр, Далянь қаласының толық субпровинциялық аумағын, сондай-ақ Ингоу, Аншан және Дандун қалалық округтерінің бір бөлігін қамтиды. "Ляодун" сөзінің тікелей мағынасы – "Ляо аймағының шығысы", бұл атау бастапқыда Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі Ян әкімшілігінің Ляодун аймағына қатысты болған, ол қазіргі Ляонин және Жилин провинцияларының шекарасынан солтүстікте Корея түбегіндегі Чончхон өзеніне дейін, ал Цянь тауларының шығысынан бастап, орталық Ляо өзенінің батыс жағалауы мен Ивулу тауының етегі арасындағы, қазір жоғалып кеткен үлкен батпақты жерге дейін созылған (тарихта "Ляо батпағы" (遼澤, Liáo zé) деп белгілі). Дегенмен, қазіргі қолданыста "Ляодун" термині Ляо/Даляо өзенінің сол жақ/шығыс жағалауындағы Ляонин провинциясының жартысын ғана білдіреді.

География

Ляодун түбегі Сары теңіздің солтүстік жағалауында жатыр, батысында Ляодун шығанағын (Бохай теңізінің үш шығанағының ең ірісі), ал шығысында Корея шығанағынан бөліп тұрады. Ол Чанбай тауларына қарай солтүстікке жалғасатын тау белдеуінің оңтүстік бөлігін құрайды. Түбектегі тау тізбегінің бөлігі Аншандағы Цян тауының атымен аталып, Цяншан таулары деп белгіленеді, оның құрамында Даляндағы Дахей тауы да бар.

Хан-қасырдың алдындағы кезең

Ляодун аймағына тарихқа дейінгі дәуірден бастап Синле мәдениеті сияқты неолиттік халықтар қоныстанған. Кейін ол Солтүстік Корея түбегі мен Ляо өзенінің оңтүстік-шығысын қамтитын Кочосон мемлекетінің билігіне көшті. Б.з.д. 4 ғасырдың соңында Қытайдың кеңейіп келе жатқан Ян мемлекеті Кочосоннан бұл аймақты жаулап алып, Ляодун әкімшілігін құрды.

Ханнан Цинге

Ян мемлекетінің құлдырауынан кейін аймақты қысқа ғұмырлы Цинь әулеті, содан кейін оның көрнекті мұрагері Хан әулеті басып алды. Хань әулеті 3 ғасырдың басында талқанданғаннан кейін, аймақ Гунсун Юань, көшпелі Ухуань және Цао Вэй сияқты түрлі соғыс лордтарының мемлекеттерінің арасында ауысып отырды, соңында қайта біріктірілген Батыс Цзинь әулетінің билігіне көшті. Бірақ Батыс Цзинь Бес варвар көтерілісінен құлағаннан кейін және одан кейінгі хаостық Он алты патшалық дәуірінде аймақты Бұрынғы Ян, Бұрынғы Цинь, Кейінгі Ян және кейін Когурё басқарды, ал Тан әулеті оны қайта басып алды. 698 жылы У Чжоудың Тяньменлинг шайқасындағы жеңілісі жаңадан құрылған Балхэге келесі екі ғасыр бойы аймақты басқаруға мүмкіндік берді, содан кейін оларды Хитан Ляо әулеті ығыстырды, одан кейін Цзинь, Юань, Мин және Цин әулеттері билік етті. Ляодун 1876-1879 жылдардағы Солтүстік Қытай ашаршылығынан қашқан Шандун және Хэбэй босқындары үшін басты бағыт болды. Циннің Солтүстік-Шығыс Қытайға көші-қонға салған тыйымы ресми түрде жеңілдетілді, бұл Чуан Гуандунның басталуын білдірді. 1876 жылы қытай шенеуніктері Ингоудағы кеден комиссарына Ляодун түбегіне 600 000 адам қонғандығын хабарлады. Маньчжурдың орталық жерлерін қытай қоныстануынан сақтауға бағытталған үкіметтің күш-жігері Лиадонда босқындардың шоғырлануына әкелді.

19 және 20 ғасырлар

Жарым арал Бірінші қытай-жапон соғысы (1894-1895) кезінде маңызды даулы аймақ болды. Жеңіліс Циң әулетінің құлдырауына себеп болды, осыны отаршыл державалар өздеріне пайдалы жеңілдіктер алу үшін пайдаланды. 1895 жылғы 17 сәуірдегі Шимоносеки шарты бойынша жарым арал Тайвань және Пэнхумен бірге Жапонияға берілді. Бірақ Ляодун түбегінен бас тарту Ресей, Франция және Германияның 1895 жылғы 23 сәуірдегі араласуынан кейін күшін жойды. Осы араласудан кейін Ресей үкіметі Циң әулетін Ляодунды және стратегиялық маңызды Люшункоуды (Порт-Артур) Ресей теңіз күштері пайдалану үшін жалға алуға мәжбүрледі. Бірінші қытай-жапон соғысында болғандай, Ляодун түбегі Рус-жапон соғысында (1904-1905) да ірі шайқастардың ошағы болды, оның ішінде Порт-Артурды қоршаудың қанымен жазылған шайқасы да болды. 1905 жылғы 5 қыркүйектегі Портсмут шартының нәтижесінде екі тарап та Маньчжуриядан әскерін шығарып, оны Қытайға қайтаруға келісті, бірақ Ляодун түбегіндегі жалға алынған аумақтан басқа, ол Жапонияға берілді, және оны Квантун жалға алынған аумағы ретінде басқаруға міндетті болды. Жапония Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін және 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Ляодун қайтадан біртұтас қытай билігіне көшті, және осы күнге дейін солай болып келеді.