Кіріспе

Тотонактар – Мексиканың Веракрус, Пуэбла және Идальго штаттарында мекендейтін ежелгі халық. Олар Колумбтан бұрынғы Эль-Тахин қаласын салғандардың бірі болуы мүмкін, сондай-ақ Теотиуаканда (өзі салған қала деп санайтын) жерлерімді сақтап келді. 19 ғасырдың ортасына дейін олар әлемдегі ванильдің негізгі өндірушісі болды.

Этимология

"Тотонака" термині Тотонакапан аймағында тұратын халықты білдіреді. Бұл терминнің шығу тегі туралы бір пікірге келмейді. Кейбір авторлар "тотонака" сөзін науатль тілінен аударғанда "Қызыл ыстық жердің халқы" деген мағынаны береді. Деректерге сәйкес, бұл сөздің тотонака тіліндегі мағынасы "тото наку" – "үш жүрек", ол олардың үш қаласын немесе мәдени орталықтарын – Кемпоала, Таджин және Теайоны білдіреді. Дегенмен, бұл туралы нақты дәлелдер жоқ.

География және дәстүрлі өмір салты

XV ғасырда ацтектер тотонактардың аймағын "Тотонакапан" деп атады; ол сол кезде солтүстіктегі Папантладан оңтүстіктегі Кемпоалаға дейін созылды. Тотонакапанның көп бөлігі ыстық және ылғалды болды. Аймақта жүгері, маниока, қабақ, бұршақ, қымызқақ және қызыл бұрыш сияқты дәстүрлі егіндер өсірілді, сонымен қатар мақта да өндірілді. Тіпті 1450-1454 жылдардағы Мексиканың орталық бөлігіндегі қатты ашаршылық кезінде де аймақ сенімді шаруашылық орталығы болып қала берді. Сол кезде көптеген ацтектер тотонактарға өздерін немесе отбасы мүшелерін құл ретінде сатуға мәжбүр болды, олардың орнына күн көрісіне қажет жүгері алды.

Тамақ мәдениеті

Тотонактар ХХ ғасырда ең жоғары сапалы ваниль өсіруге бастап, Мексика ванилінің көп бөлігін Тотонактар өндірді. Олардың ваниль шаруашылығымен байланысы Колумбтың Жаңа дүниеге келгенге дейін пайда болған. Ваниль Тотонак мәдениетінде ұзақ жылдар бойы маңызды болғанымен, экспорттық тауар ретінде маңызы тек XVIII ғасырдың басында артты, ол кезде олар басқа Тотонактармен және Солтүстік Оахака халқымен сауда жасады. Мексика ванилін жинауды реттеудің алғашқы қадамы 1743 жылы жасалды, ол кезде Папантла қаласының әкімі ваниль жинау туралы заңды жеке пайда табу үшін қолдануға тырысты. 1767 жылы Колипадағы Тотонак ваниль өсірушілері тоқылған ванильді ұрлағандары туралы шағымданғаннан кейін екінші заң қабылданды. Гумбольдт Мексикада саяхат еткен кезде, Еуропаға ванильдің көп бөлігі Веракрус порты арқылы тасымалданды, ал Мисантла аймағындағы Тотонактар жылына шамамен 700 000 ваниль бұршағын жинады. Тотонактардың торттилья жемегенін көрсететін комал, метат және манның болмауы; бірақ жүгері өсірілсе де, ол олардың диетасының үлкен бөлігін құраған жоқ. Тотонактар жемістерді, әсіресе сапоттарды, гуаваларды, папайяларды, бананды және авокадоны жеді. Ерлер акула, тасбақа, бұғы, армадилло, опоссум және бақаларды аулап, балық аулады. Әйелдер түйеқұс және итті өсірді. Шаруалар да, ақсүйектер де таңертең жүгері қамыры жеді. Түскі ас күнің басты тағамы болды және маниоктан, бұршақтан немесе тіпті ақсүйектер үшін бай ет соусынан тұрды. Балық пен теңіз өнімдері, сондай-ақ аңды ақсүйектер де, шаруалар да жеді. Агавдан спирттік сусын дайындалды.

Киім-кешек

Тотонак әйелдері шебер тоқушы және кесте тігуші еді; олар әсем киініп, шаштарын қауырсынмен өріп тартқан. Францискандық монах Бернардино де Сахагунның айтуынша, әйелдер сыртқы түрінің барлық жағынан "өте әдемі" болған, юбка (әулет ағайындылары үшін кестеленген) және кеуделерін жабатын кішкентай үшбұрышты пончо киген. Ақсүйек әйелдер қабықша және нефриттен жасалған мойын таға мен сырға киіп, беттеріне қызыл бояумен татуировка жасатқан. Үйленген әйелдер шаштарын науатль стилінде, ал шаруа әйелдері ұзын шашпен киген. Сол сияқты, ақсүйек ерлер де жақсы киініп, түрлі-түсті плащ, белдік, мойын таға, білекке тағатын әшекейлер, ерінге салынатын бұйымдар және бағалы кветцаль қауырсындарынан жасалған заттармен безенген. Шаштарын ұзын қалдырып, басындағы қалың шаш шоғын лентамен байлап тартқан.

Тұрғын үй

Үйлер әдетте сабанмен жабылған және шатыры шығыңқы болған. Олар тіктөртбұрыш пішіндес болған.

Тарих

Тотонакапан аймағы XV ғасырдың ортасынан бастап испандықтар келгенге дейін ацтектердің әскери шабуылына түсті. Ацтектер аймақ бойына бекіністер салғанмен, бүлік жиі болатын. Тотонактардың ірі орталықтары – 1519 жылы шамамен 60 000 халқы бар Папантла, 120 000-ға жуық халқы бар Халапа және 80 000-ға жуық халқы бар Кемпоала қалалары еді. Кемпоала – Эрнан Кортестің ацтектердің астанасы Теночтитланға жорыққа шыққанда алғашқы болып барған жергілікті қала-мемлекет. Кемпоала тотонактары Кортеспен бірікті.

Дәстүрлі дін туралы алғашқы 1960 жылдары француз этнографы Ален Икон сипаттаған. Тотонак дініне қатысты басқа маңызды зерттемелер табылмаған. Тотонактардың сенімінде ана-құдайлар маңызды рөл атқарды, себебі әрбір адамның жаны олардың күшімен жаратылған. Жаңа туған бала қайтыс болса, оның жаны "өлгендер мекені – батысқа емес, шығысқа, аналарға барады". Икон сондай-ақ кейінгі ұрпаққа жүгері құдайына қатысты маңызды мифті сақтап берді, ол Мексика шығанағы аймағындағы көптеген мәдениеттердегі батырлармен байланысты және классикалық майя жүгері құдайының бейнесі болуы мүмкін. Ал дәстүрлі емшілер туралы айтқанда, олардың "дауыл кезінде, найзағайдың қорғауында дүниеге келетініне" сенеді. Олар жаңа туған баланың үйіне шартқан найзағай оны өзіне бағындырады деп есептейді. Тағы бір белгілі құдайлар – Чичини (күн) және Актзин.