Кіріспе
Византия дәуірінен бұрын христиандар жасаған өнер. Ерте христиан өнері мен сәулеті (немесе палеохристиан өнері) – христиандықтың пайда болған алғашқы кезеңдерінен бастап, анықтамасына қарай 260 және 525 жылдар аралығында христиандық қолдауымен немесе христиандар жасаған өнер. Шындығында, христиандық өнер 2-ғасырдан бастап ғана анықтала бастайды. 550 жылдан кейін христиан өнері Византиялық немесе аймақтық стильдерге жатқызылады. Христиан өнерінің қашан пайда болғанын нақты білу қиын. 100 жылға дейін христиандар қудалауға ұшырағандықтан, берік туындылар жасауға шектеулер болған болуы мүмкін. Христиан діні қоғамдық өмірде кең таралмағандықтан, өнердің сақталмауының себебі демеушілік қаражатының жетіспеуі және жақтастарының аз болуында болуы мүмкін. Ескі өсиеттегі бейне жасауға қатысты тыйымдар (ағаштан немесе тастан ойылған сәнделген бейнелер) (Идолопоклондық пен христиандыққа қараңыз) христиандарды өнер жасаудан да шектеген болуы мүмкін. Христиандар пұтқа табынушылардың бейнелерін сатып алып немесе жасап, оларға христиандық мағына берген болуы мүмкін, кейін солай істегендей. Егер осылай болса, «христиандық» өнерді бірден тану мүмкін болмас еді. Ерте христиандық өнер айналасындағы пұтқа табыну мәдениетіндегідей көркемдік тәсілдерді қолданды. Оларға фреска, мозаика, мүсін және қолжазбаларды безендіру кіретін еді. Ерте христиандар римдік формаларды ғана емес, римдік стильдерді де пайдаланды. Кейінгі классикалық стильге адам денесінің пропорционалды бейнеленуі және кеңістіктің импрессионистік түрде берілуі кірді. Рим катакомбаларындағы фрескалар сияқты ерте христиандық өнерде осы стильді көруге болады, олар ерте христиан өнерінің көптеген мысалдарына ие. Ерте христиан өнері мен сәулеті римдік көркемдік мотивтерді қабылдап, бұрынғы пұтқа табынушылық символдарына жаңа мағына берді. Олардың арасында таусықай, шарап лозасы және «Жақсы Көмекші» суреттері бар. Ерте христиандар өздерінің иконографиясын да жасады; мысалы, балық (ихт) сияқты символдар пұтқа табынушылардың иконографиясынан алынбады. Ғалымдар ерте христиан өнерін әдетте екі кезеңге бөледі: 313 жылғы Милан жарлығына дейін және кейін, Константиннің тұсында «Шіркеудің жеңісі» деп аталатын немесе 325 жылы Никея соборына дейін. Алғашқы кезең Константиннің алдындағы немесе Никея соборына дейінгі кезең деп аталады, ал кейінгісі – Бірінші жеті Экуменикалық собор кезеңі. Ерте христиан өнерінің кезеңінің соңы, әдетте өнер тарихшылары 5-7 ғасырлар деп анықтайды, сондықтан теологтар мен шіркеу тарихшылары анықтайтын ерте христиандық кезеңнің соңынан (шамамен 313-325 жылдар) әлдеқайда кейінірек аяқталады.
Early Christian art and architecture (or Paleochristian art) is the art produced by Christians, or under Christian patronage, from the earliest period of Christianity to, depending on the definition, sometime between 260 and 525. In practice, identifiably Christian art only survives from the 2nd century onwards. After 550, Christian art is classified as Byzantine, or according to region. It is hard to know when distinctly Christian art began. Prior to 100, Christians may have been constrained by their position as a persecuted group from producing durable works of art. Since Christianity as a religion was not well represented in the public sphere, the lack of surviving art may reflect a lack of funds for patronage, and simply small numbers of followers. The Old Testament restrictions against the production of graven (an idol or fetish carved in wood or stone) images (see also Idolatry and Christianity) may also have constrained Christians from producing art. Christians may have made or purchased art with pagan iconography, but given it Christian meanings, as they later did. If this happened, "Christian" art would not be immediately recognizable as such. Early Christianity used the same artistic media as the surrounding pagan culture. These media included fresco, mosaics, sculpture, and manuscript illumination. Early Christian art used not only Roman forms but also Roman styles. Late classical style included a proportional portrayal of the human body and impressionistic presentation of space. Late classical style is seen in early Christian frescos, such as those in the Catacombs of Rome, which include most examples of the earliest Christian art. Early Christian art and architecture adapted Roman artistic motifs and gave new meanings to what had been pagan symbols. Among the motifs adopted were the peacock, Vitis viniferavines, and the "Good Shepherd". Early Christians also developed their own iconography; for example, such symbols as the fish (ikhthus) were not borrowed from pagan iconography. Early Christian art is generally divided into two periods by scholars: before and after either the Edict of Milan of 313, bringing the so called Triumph of the Church under Constantine, or the First Council of Nicea in 325. The earlier period being called the Pre Constantinian or Ante Nicene Period and after being the period of the First seven Ecumenical Councils. The end of the period of early Christian art, which is typically defined by art historians as being in the 5th–7th centuries, is thus a good deal later than the end of the period of early Christianity as typically defined by theologians and church historians, which is more often considered to end under Constantine, around 313–325.
Таңбалар
Рим империясы кезінде христиандарды қудалау дәуірінде христиандық өнер қажеттілікке байланысты және әдейі түрде жасырын, екіұшты болды, бұл жалған діндерге тән бейнелерді пайдалану арқылы жүзеге асты, бірақ олар христиандар үшін ерекше мағынаға ие болды. Ең ерте сақталған христиандық өнердің үлгілері Рим катакомбаларындағы христиан қабірлерінің қабырғаларында кездеседі, бұл 2-ғасырдың соңынан 4-ғасырдың басына дейінгі кезеңге жатады. Әдеби мәліметтерге сүйенсек, қазіргі уақытта жоғалып кеткен панельдік иконалар да болған болуы мүмкін, олар дерлік барлық классикалық суреттер сияқты. Бастапқыда Иса (Ғиса) тура емес, иктис (балық), тауқұс, Құдайдың қойы немесе якорь (зәкір) сияқты пиктограммалық символдар арқылы бейнеленді (Лабарум немесе Чи Ро кейінірек пайда болды). Кейіннен Жүніс (Юнус) сияқты тұлғаланған символдар қолданылды, оның балықтың ішінде өткізген үш күні Исаның өлімі мен қайта тірілуінің аралық уақытын бейнеледі, сондай-ақ арыстан ордасындағы Даниял (Даниил) немесе Орфейтің жануарларды бағындыруы да суреттелді. "Жақсы бағушы" бейнесі – қойларын жинап жүрген сақалсыз жас шабандоз – осы бейнелердің ең көп таралғаны болды және бұл бейне тарихи Исаның портреті ретінде қабылдалмаған болуы мүмкін. Бұл бейнелер грек-рим өнеріндегі курос мүсіндерімен ұқсастықтарды көрсетеді. "Қудалау кезеңіндегі христиандық ескерткіштерінде якорьдің жасырын түрінен басқа, жазық, әшекейсіз айқыш белгісінің жоқтығы" көзге түседі. Исаның айқышқа (крестке) ілінуін бейнелейтін айқыш бірнеше ғасыр бойы тікелей бейнеленбеді, мүмкін, өйткені айқышқа іліну қарапайым қылмыскерлерге берілетін жаза болғандықтан, сонымен қатар әдеби деректерде бұл белгі христиандық ретінде танылған символ екені айтылған, себебі христиандар өте ерте заманнан бастап айқыш белгісін жасаған. Христиан катакомбаларының "жасырын" болғаны немесе олардың байланысын жасыруға мәжбүр болғаны туралы кең таралған пікір қате болуы мүмкін; катакомбалар – қалаға апаратын басты жолдардың жанында орналасқан, ірі көлемдегі коммерциялық кәсіпорындар болды және олардың бар екені жақсы мәлім болған. Көптеген ерте христиандық бейнелік мотивтердің ашық емес, символдық сипаты басқа жағдайларда сыр сақтау мақсатында қолданылуы мүмкін, бірақ қабірлерде олар христиандық иконографиясының басқа репертуарының болмауынан туындаған болуы мүмкін. Көгершін – бейбітшілік пен тазалықтың символы. Оны нимб немесе аспаннан төгілген жарықпен бірге табуға болады. Ең ерте Тринитарлық бейнелердің бірінде – "Құдайдың тағы Тринитарлық бейне ретінде" (шамамен 400 жылға дейін жасалған мрамордан ойылған рельеф, қазіргі уақытта Пруссия мәдени мұра қорының коллекциясында сақталуда) – көгершін Рухты бейнелейді. Ол Құдайды бейнелейтін бос тақтың үстінен ұшып өтеді, ал тақтың үстінде Ұлды бейнелейтін шапан мен тәж орналасқан. Chi Rho монограммасы, XP, алғаш рет Константин I қолданған көрінеді, ол грек тіліндегі 'Христос' есімінің алғашқы екі әрпінен тұрады.
313 жылға дейінгі христиандық өнер
Ертедегі христиан дінінің жалпы алғанда бейнелерге қарсы болғаны, теорияда да, тәжірибеде де 200 жылға дейін діни суреттерді қабылдамағаны туралы кең таралған пікір, Пол Корби Финнидің ертедегі христиан жазбалары мен материалдық қалдықтарын талдауымен (1994) күйретілді. Ол осы мәселеге қатысты ертедегі христиандардың көзқарастарының үш негізгі түрін анықтайды: "біріншіден, адамдар Құдайды тікелей көре алады; екіншіден, көре алмайды; үшіншіден, адамдар Құдайды көре алғанмен, оған қарамауды жөн көріп, көргендерін бейнелеуге қатаң тыйым салынған". Бұл көзқарастар грек және Таяу Шығыс діндерінен, ежелгі грек философиясынан, сондай-ақ яһуди дәстүрінен және Ескі өсиеттен туындаған. Финни бұл үш фактордың арасында "Израильдің киелі суреттерге деген қарсылығы грек философиясының көзге көрінбейтін Құдай туралы түсінігіне қарағанда ертедегі христиан дініне әлдеқайда аз әсер еткенін" айтады. Осылайша, ол көптеген дәстүрлі еңбектерде айтылғандай, христиан дінінің алғашқы кезеңіндегі яһуди мәдениетінің маңыздылығын азайтады. Финни былай демек: "200 жылға дейін христиан өнерінің пайда болмауының себебі өнерге қастықпен, дүниеден бездікпен немесе материалдық емеспен байланысты емес. Шындық қарапайым: христиандардың жері мен капиталы болмады. Ал өнердің дамуы үшін екеуі де қажет. Жер мен капиталға қол жеткізгеннен кейін ғана христиандар өзінің ерекше өнер формаларын іздеуді бастады". 230-256 жылдар шамасындағы Дура-Европос шіркеуі – қазірге дейін сақталған ең ерте шіркеулердің ішіндегі ең жақсы сақталған ғимарат. Онда Исаның суреті, сондай-ақ Жақсы Бағушы ретіндегі Мәсіхті бейнелейтін библиялық көріністердің фрескалары бар. Бұл ғимарат, әдетте, шіркеу ретінде пайдалану үшін қайта жабдықталған қарапайым үй болған. Рим катакомбаларындағы ең ерте христиандық суреттер бұрынғы кезеңге қатысты, және олар Константинге дейінгі кезеңдегі христиан өнерінің ең ірі жиынтығын құрайды. Жүздеген суреттер қабірлерді немесе отбасылық қабірлерді безендіреді. Көптеген суреттер қарапайым символдардан тұрады, бірақ олар дұға етуші адамдарды немесе қайтыс болған адамды бейнелейтін әйелдердің суреттерін, сондай-ақ Киелі кітаптан немесе христиан тарихынан алынған эпизодтарды көрсетеді. Катакомба суреттерінің стилі және декоративтік элементтерінің тұтастығы басқа діни топтардың катакомбаларымен бірдей: ежелгі римдік дінді ұстанатын пұтқа табынушылардың, яһудилердің немесе римдік құпия діндердің ізбасарларының катакомбаларымен. Суреттердің сапасы байлардың үлкен үйлеріндегі суреттерге қарағанда төмен, бірақ фигуралардың қысқаша бейнеленуі көркемдік әсерге ие. Дура-Европоста да осындай жағдай байқалады, мұнда шіркеудің безендірілуі стилі мен сапасы жағынан (ірі және сәнді боялған) Дура-Европос синагогасымен және Бел ғибадатханасымен салыстыруға болады. Мұндай шағын жерлерде барлық діни топтар қол жетімді суретшілерді пайдаланғанға ұқсайды. Сонымен қатар, катакомбалардағы суреттелген бөлмелер мұнда жерленген бай отбасылардың үйлеріндегі ең жақсы бөлмелерге ұқсас стильде безендірілген болуы мүмкін, христиандық көріністер мен символдар мифологиялық, әдеби, пұтқа табынушылық және эротикалық суреттердің орнына келген. Бірақ мұны растайтын дәлелдер жеткіліксіз. Бұл көріністердің ұқсас үлгілері керамика немесе шыны сияқты кішкентай заттарда да кездеседі, бірақ Константинге дейінгі кезеңнен олар сирек сақталған. Көбінесе "қысқаша" бейнелеулер деп аталатын, бірден төрт адамға дейінгі шағын топтар бір мотивті құрайтын, оны белгілі бір оқиғаны бейнелейтін ретінде оңай тануға болатын. Бұл виньеттер геометриялық құрылымдағы схема бойынша бөлмелерге орналастырылған, бөлмелерді безендірудің римдік стиліне сәйкес келді (төмендегі галереяны қараңыз). Өлім қаупінен құтқарылған адамдар туралы Киелі кітаптағы көріністер өте танымал болды; олар Исаның қайта тірілуін бейнелеу арқылы және қайтыс болған адамның жанының құтқарылуын көрсетеді. Жүніс пен кит, Ысқақтың құрбандығы, Нұхтың Кемеде дұға етуі (үлкен қорапта дұға етуші ретінде бейнеленген, мүмкін, бұтақ көтерген көгершінмен), Мұсаның жартасқа ұрып-соғуы, Даниялдың арыстан орнында және үш жастың отты пеште болуы – оңай суреттелетін сүйікті сюжеттер еді. Ертедегі христиан саркофагтары әлдеқайда қымбат нұсқа болды, олар мәрмәрден жасалған және жиі өте жоғары рельефтегі көріністермен әшекейленген. Христиандық екені анық көрінетін бос тұрған мүсіндер өте сирек кездеседі және ешқашан өте үлкен емес, өйткені Ізгі Бағушы сияқты жиі кездесетін тақырыптар бірнеше діни және философиялық топтарға, соның ішінде христиандарға да қызығушылық тудырды, ал контекстсіз олардың кімге жататындығын анықтау мүмкін емес. Әдетте, мүсіндердің сапасы жоғары болады. Ерекше көзге түсетін топ – бұл 270 жылға шамамен жатқан Йона мен кит туралы Кливленд мүсіндері. Оларға әсем киінген жас жұбайдың екі бюсті кіреді, олардың табылу орны белгісіз, мүмкін, қазіргі Түркияда. Басқа мүсіндер Йонаның тарихын төрт бөлікте баяндайды, сондай-ақ Жақсы Бағушының бейнесі бар. Олардың қалай көрсетілгені әлі де құпия. Константинге дейінгі кезеңнің соңында Исаның бейнесі жетілді. Ол көбінесе Жаңа өсиеттегі ғажайыптармен байланысты сюжеттерде бейнеленді, ал оның құмарлық көріністері сирек кездеседі. Оның келбеті әртүрлі болды, соның ішінде кейінірек қалыпты болған ұзын бетті, ортасынан бөлінген ұзын шашты бейне де болды. Бірақ ең ерте суреттерде оның денесі мықты, шашы қысқа, сақалы жоқ, қысқа туника киген адам ретінде бейнеленген, оның кім екенін тек контексті ғана анықтай алады. Көптеген ғажайыптар суреттерінде Иса таяқ немесе шыбық ұстайды, оны ғажайыптың нысанына бағыттайды, қазіргі заманғы сахналық фокусник сияқты (бірақ шыбық әлдеқайда үлкен). Әйес Петр мен Павел, екеуі де Римде шейіт болған, катакомбаларда ең көп кездесетін қасиеттілер. Олардың екеуі де христиан өнері тарихында сақталған ерекше келбетке ие. Басқа қасиеттілерді жазулармен белгіленбесе анықтау қиын. Сол сияқты, кейбір суреттер Соңғы тоқсан немесе заманауи агапе тойын бейнелейтін болуы мүмкін.
Алтын шыны
Алтын сэндвич шыны немесе алтын шыны – екі қосылған шыны қабатының арасына алтын жапырақтан жасалған өрнекті бекіту техникасы. Бұл техника эллинистік шыныда дамыған және 3 ғасырда қайта жаңғырған. Ірі үлгілер өте сирек, бірақ сақталған 500-ге жуық туындының көп бөлігі – шарап кубоктарының немесе стақандардың кесілген түбі. Оларды Рим катакомбаларындағы қабірлерді белгілеу және әсемдеу үшін, цементке басып орнату арқылы пайдаланған. Көпшілігі 4 ғасырға жатады, кейбіреулері 5 ғасырға дейін созылады. Көбінесе христиандық, бірақ сонымен қатар пұтқа табынушылық және еврейлік элементтері де бар. Бұл туындылар бастапқыда неке тойларында немесе Жаңа жыл сияқты мерекелік шараларда сыйлық ретінде тарту етілген болуы мүмкін. Олардың иконографиясы көп зерттелген, бірақ көркемдік тұрғыдан қарағанда олар өте күрделі емес. Олардың сюжеттері катакомбадағы суреттерге ұқсас, бірақ айырмашылығы – тепе-теңдік пен, әсіресе, қайтыс болған адамдардың портреттеріне көбірек назар аудару (демек, олар туралы болжам жасауға болады). Оларда әулиелердің суреттерінің көбейгенін байқауға болады. Осы техника 1 ғасырдың ортасынан бастап Римде мозаикаға арналған алтын тессералар жасау үшін қолданыла бастады, ал 5 ғасырға қарай діни мозаикалардың стандартты фонына айналды.