Қорыш уыты және оның салдары

Кіріспе

Меркурий химиялық заттарынан болатын улану

Грэм Паркердің әні
Меркурийге әсер етудің түрлері: металл, бу, тұз және органикалық қосылыстар. Меркурийге қаназдық, зәр және шаштың сынақтары бар, бірақ олар организмдегі меркурий мөлшерін дәл анықтай алмайды. Алдын алу шараларына: меркурий аз тамақ ішу, медициналық және басқа да құралдардан меркурийді алып тастау, меркурийді дұрыс жою және одан әрі меркурий өндіруден бас тарту кіреді. Балық аулаумен күн көретін кейбір аймақтарда балалар арасындағы меркуриймен улану деңгейі 100 адамға 1,7-ге дейін жетеді. Меркурий селенге тәуелді ферменттерді (төменде қараңыз) қайтымсыз тежейді және катехоламиннің катехол O-метилтрансфераза арқылы ыдырауына қажет S-аденозилметиониннің белсенділігін де төмендете алады. Организмнің катехоламиндерді (мысалы, адреналинді) ыдырата алмауы салдарынан, меркуриймен уланған адамда қатты терлеу, тахикардия (қалыптыдан жылдам жүрек соғуы), сілекейдің көп бөлінуі және гипертония (жоғары қан қысымы) пайда болуы мүмкін. Зардап шеккен балаларда бет, мұрын және еріндердің қызаруы, шаш, тіс және тырнақтардың түсуі, уақытша бөртпелер, гипотония (бұлшықет әлсіздігі) және жарыққа сезімталдықтың артуы байқалуы мүмкін. Басқа симптомдарға бүйрек функциясының бұзылуы (мысалы, Фанкони синдромы) немесе эмоционалдық тұрақсыздық, есте сақтау қабілетінің нашарлауы немесе ұйқысыздық сияқты нейропсихиатриялық симптомдар жатуы мүмкін. Сондықтан, клиникалық көрінісі феохромоцитома немесе Кавасаки ауруына ұқсауы мүмкін. Элементтік меркуриймен жұмыс істеу кезінде ауыр меркуриймен улануда терінің қабыршақтануы (дескумация) пайда болуы мүмкін.

Себептер

Тарихи тұрғыдан алғанда, дәрі-дәрмектерде сынап болуы мүмкін еді, сондықтан олар науқастарға пайдадан гөрі зиян келтіруі мүмкін. Виктория дәуірінде танымал болған каломель дәрісінің құрамында сынап болған. Шотландиялық тігінші Элизабет Стори 1859 жылғы өмірбаянында дәрігер бала кезіндегі жеңіл ауруды ұзаққа созылған каломельмен емдеуге тырысқанда, ауыр сынаптан улану салдарынан мүгедек болған әйел ретінде өмірін баяндайды. 1862 жылы Америка азамат соғысындағы солдат Карлтон Берган да осындай зардап шекті, себебі оған инфекция үшін каломельмен ем жасалған. Бүгінде, сынап қамтитын балықты тұтыну адамдарда сынапқа байланысты жұтылудың ең маңызды көзі болып табылады, алайда өсімдіктер мен мал шаруашылығында да теңіз, тұщы су, теңіз және көл шөгінділерінен, топырақтан және атмосферадан органикалық сынаптың биоконцентрациялануы және басқа сынап бар организмдерді жеу арқылы биомагнификациялануы салдарынан сынап кездеседі. Улану көзі ластанған ауаны тыныс алу, өңдеу кезінде сынап қалдықтары бар тағамдарды жеу, сынап амальгамасынан жасалған тіс протездеріндегі сынап буына ұшырау, сынапты және сынап бар заттарды дұрыс пайдаланбау немесе жою (мысалы, элементтік сынап төгілген кезде немесе люминесцентті шамдарды дұрыс тастамау) болуы мүмкін. Бұлардың барлығы, элементтік сұйық сынаптан басқа, бір грамнан кем мөлшерде уытқа немесе өлімге алып келеді. Сынаптың нөлдік тотығу күйі (Hg0) бу немесе сұйық металл түрінде кездеседі, ал оның меркурийлі күйі (Hg+) бейорганикалық тұздар түрінде, ал екінші меркурийлі күйі (Hg2+) бейорганикалық тұздар немесе органикалық сынап қосылыстарын құрауы мүмкін. Кит пен дельфин етін жеу, Жапониядағыдай, жоғары деңгейде сынаптан улануға себеп болады. Хоккайдодағы Денсаулық ғылымдары университетінің профессоры Тетсуя Эндо кит аулаушы қаласы Тайжиден сатып алынған кит етін тексеріп, сынап деңгейінің жапон стандарттарынан 20 есе артық екенін анықтады. Адамның қызметінен туындаған көздер, мысалы, көмір жасайтын электр станциялары атмосфералық сынаптың шамамен жартысын шығарады, ал қалғаны жанартаулар сияқты табиғи көздерден шығады. 2021 жылы Еуропа топырақтарындағы сынап таралуын зерттеген мақалада, сынаптың жоғары концентрациясы тасталған кендердің жанында (мысалы, Альмаден (Кастилья-Ла-Манча, Испания), Монте Амиата (Италия), Идрия (Словения) және Руднаны (Словакия)) және көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларының жанында табылған. Адамның өндірген сынабының үштен екісі көмірдің стационарлы жануынан шығады. Адамның басқа маңызды көздері алтын өндіру, түсті металл өндіру, цемент өндіру, қалдықтарды жою, адамдарды кремациялау, каустикалық сода өндіру, шойын және болат өндіру, сынап өндіру (көбінесе батареялар үшін) және биомассаны жағу болып табылады. Шағын тәуелсіз алтын өндірушілер шикізатты өңдеудің қарапайым әдістерін қолдануына байланысты сынаптан улану қаупіне ұшырайды. Гананың галамсейлері және көршілес франкофондық елдердегі орпайлер сияқты жұмысшылар үшін де осындай қауіп бар. Ресми үкіметтік бағалаулар жасалмаса да, байқаушылар Ганада 20 000–50 000 адам галамсей ретінде жұмыс істейді деп есептейді, олардың көп бөлігі жүкті тасушылар сияқты әйелдер. Ұқсас мәселелер Индонезиядағы алтын кеншілері арасында да тіркелген. Кейбір сынап қосылыстары, әсіресе органикалық сынап қосылыстары, тікелей тері арқылы оңай сіңіріледі. Сынап және оның қосылыстары химиялық зертханаларда, ауруханаларда, стоматологиялық клиникаларда және флуоресцентті шамдар, батареялар және жарылғыш заттар сияқты заттарды өндірумен айналысатын мекемелерде кеңінен қолданылады. Көптеген дәстүрлі медициналарда, соның ішінде аюрведалық және дәстүрлі қытай медицинасында сынап және басқа ауыр металдар бар.

Historically, medicines could contain mercury and thus do more harm than good to patients. The popular Victorian medicine calomel contained mercury. In her 1859 autobiography, Scottish seamstress Elizabeth Storie describes her life as a disabled woman due to severe mercury poisoning when a doctor attempted to treat a mild childhood disease with prolonged administration of calomel. In 1862 a soldier in the American civil war, Carleton Burgan, suffered a similar disfigurement when he was treated with calomel for an infection. Today, consumption of fish containing mercury is by far the most significant source of ingestion related mercury exposure in humans, although plants and livestock also contain mercury due to bioconcentration of organic mercury from seawater, freshwater, marine and lacustrine sediments, soils, and atmosphere, and due to biomagnification by ingesting other mercury containing organisms. Exposure to mercury can occur from breathing contaminated air, from eating foods that have acquired mercury residues during processing, from exposure to mercury vapor in mercury amalgam dental restorations, and from improper use or disposal of mercury and mercury containing objects, for example, after spills of elemental mercury or improper disposal of fluorescent lamps. All of these, except elemental liquid mercury, produce toxicity or death with less than a gram. Mercury's zero oxidation state (Hg0) exists as vapor or as liquid metal, its mercurous state (Hg+) exists as inorganic salts, and its mercuric state (Hg2+) may form either inorganic salts or organomercury compounds. Consumption of whale and dolphin meat, as is the practice in Japan, is a source of high levels of mercury poisoning. Tetsuya Endo, a professor at the Health Sciences University of Hokkaido, has tested whale meat purchased in the whaling town of Taiji and found mercury levels more than 20 times the acceptable Japanese standard. Human generated sources, such as coal burning power plants emit about half of atmospheric mercury, with natural sources such as volcanoes responsible for the remainder. A 2021 publication investigating the mercury distribution in European soils found that high mercury concentrations are found close to abandoned mines (such as Almadén (Castilla La Mancha, Spain), Mt. Amiata (Italy), Idrija (Slovenia) and Rudnany (Slovakia)) and coal fired power plants. An estimated two thirds of human generated mercury comes from stationary combustion, mostly of coal. Other important human generated sources include gold production, nonferrous metal production, cement production, waste disposal, human crematoria, caustic soda production, pig iron and steel production, mercury production (mostly for batteries), and biomass burning. Small independent gold mining operation workers are at higher risk of mercury poisoning because of crude processing methods. Such is the danger for the galamsey in Ghana and similar workers known as orpailleurs in neighboring francophone countries. While no official government estimates of the labor force have been made, observers believe 20,000–50,000 work as galamseys in Ghana, a figure including many women, who work as porters. Similar problems have been reported amongst the gold miners of Indonesia. Some mercury compounds, especially organomercury compounds, can also be readily absorbed through direct skin contact. Mercury and its compounds are commonly used in chemical laboratories, hospitals, dental clinics, and facilities involved in the production of items such as fluorescent light bulbs, batteries, and explosives. Many traditional medicines, including ones used in Ayurvedic medicine, and in Traditional Chinese medicine, contain mercury and other heavy metals.

Элементарлық сынап

Терең күміс (сұйық металл сынап) жұту және тері арқылы сіңуі нашар. Оның буы ең қауіпті түрі. Жануарларға жасалған зерттеулерге сәйкес, жұтылған сынаптың 0,01%-дан азы толық асқазан-ішек жолы арқылы сіңіріледі, бірақ ілеусқа шалдыққан адамдарда жағдай басқаша болуы мүмкін. Кездейсоқ жұтудан туындаған жүйелік улану жағдайлары сирек, ал көктамырға инъекция жасау арқылы жасалған өзіне-өзі зиян келтіру әрекеті жүйелік улануға алып келмейді. Дәрілік жолмен сіңірілген сынап буының шамамен 80% организмге сіңіріліп, қан айналымына түседі және бүкіл денеге таралады. Ингаляция арқылы созылмалы әсер ету, тіпті 0,7–42 мкг/м3 концентрациясындағы төмен деңгейде болса да, жұмысшыларда діріл, когнитивтік қабілеттердің нашарлауы және ұйқының бұзылуы сияқты салдарларды тудыруы мүмкін екені жағдай-бақылау зерттеулерінде көрсетілді. Жоғары концентрациядағы сынап буын тыныспен алу түрлі когнитивтік, тұлғалық, сезімдік және моторлық бұзылыстарға әкеледі. Ең маңызды симптомдары: діріл (алдымен қолдарда басталып, кейде дененің басқа бөліктеріне таралады), эмоционалдық тұрақсыздық (ашушаңдық, артық ұялу, сенімсіздік және жүйкелік), ұйқысыздық, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, нейромыскулярлық өзгерістер (әлсіздік, бұлшық ет атрофиясы, бұлшық еттердің қырысуы), бас ауруы, полиневропатия (парестезия, қолғап сияқты сезімнің жоғалуы, күшейтілген тізе рефлексі, сезімдік және моторлық жүйкелердің өткізу жылдамдығының баяулауы) және когнитивтік функцияларды тексеру кезіндегі нәтижелердің нашарлауы. Тиоредоксин редуктаза көптеген функцияларын атқарумен қатар, С және Е витаминдерін, сондай-ақ көптеген маңызды антиоксиданттық молекулаларды тотығудан қорғайды, осылайша олардың тотығу зақымдарын бейтарап етуіне көмектеседі. Ми тіндерінде оттегіні тұтыну жылдамдығы жоғары болғандықтан, реактивті оттегі түрлерінің (РОС) өндірісі осы маңызды жасушаларда артады, бұл оларды тотығу зақымдануына осал етеді және селеноферменттермен қамтамасыз етілген антиоксиданттық қорғауға қажеттілік тудырады. Сынаптың көп мөлшерде әсер етуі тиоредоксин редуктаза және басқа да селеноферменттердің биосинтезі үшін қажетті жасушалық селеннің мөлшерін азайтады, бұл тотығу зақымдануын болдырмауға және кері қайтаруға көмектеседі. Егер бұл азайту ауыр және ұзаққа созылса, ми жасушаларының дисфункциясына, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Сынаптың әртүрлі түрлері жүктілік кезінде қоршаған ортадағы токсин ретінде ұрыққа, сондай-ақ нәрестелерге ерекше зиянды. Жүктілік кезінде диеталық селен мөлшерінен асып кеткен сынапқа ұшыраған әйелдер Минамата ауруы сияқты ауыр туа біткен кемшіліктері бар балаларды дүниеге әкелу қаупіне тап болады. Кішкентай балаларда диеталық селен мөлшерінен асып кеткен сынап әсері неврологиялық салдарларға алып келуі мүмкін, жүйке қабығының дұрыс қалыптасуына кедергі келтіруі мүмкін. Метилкөкөмірге ұшырау миелиннің негізгі белгісіне (MBP) жіберілетін антиденелердің деңгейін арттырады, ол нейрондардың миелинді қабығының қалыптасуына қатысады, сондай-ақ орталық жүйке жүйесінің (ОЖЖ) көптеген функциялары үшін маңызды глиальды фибрилляциялық қышқыл белгісіне (GFAP) әсер етеді. Бұл MBP және GFAP-қа қарсы аутоиммундық реакцияны тудырады және нейромиелиннің деградациясына және ОЖЖ функциясының жалпы төмендеуіне әкеледі.

Quicksilver (liquid metallic mercury) is poorly absorbed by ingestion and skin contact. Its vapor is the most hazardous form. Animal data indicate less than 0.01% of ingested mercury is absorbed through the intact gastrointestinal tract, though it may not be true for individuals with ileus. Cases of systemic toxicity from accidental swallowing are rare, and attempted suicide via intravenous injection does not appear to result in systemic toxicity, Some mercury vapor is absorbed dermally, but uptake by this route is only about 1% of that by inhalation. In humans, approximately 80% of inhaled mercury vapor is absorbed via the respiratory tract, where it enters the circulatory system and is distributed throughout the body. Chronic exposure by inhalation, even at low concentrations in the range 0.7–42 μg/m3, has been shown in case–control studies to cause effects such as tremors, impaired cognitive skills, and sleep disturbance in workers. Acute inhalation of high concentrations causes a wide variety of cognitive, personality, sensory, and motor disturbances. The most prominent symptoms include tremors (initially affecting the hands and sometimes spreading to other parts of the body), emotional lability (characterized by irritability, excessive shyness, confidence loss, and nervousness), insomnia, memory loss, neuromuscular changes (weakness, muscle atrophy, muscle twitching), headaches, polyneuropathy (paresthesia, stocking glove sensory loss, hyperactive tendon reflexes, slowed sensory and motor nerve conduction velocities), and performance deficits in tests of cognitive function. Although it has many functions, thioredoxin reductase restores vitamins C and E, as well as a number of other important antioxidant molecules, back into their reduced forms, enabling them to counteract oxidative damage. Since the rate of oxygen consumption is particularly high in brain tissues, production of reactive oxygen species (ROS) is accentuated in these vital cells, making them particularly vulnerable to oxidative damage and especially dependent upon the antioxidant protection provided by selenoenzymes. High mercury exposures deplete the amount of cellular selenium available for the biosynthesis of thioredoxin reductase and other selenoenzymes that prevent and reverse oxidative damage, which, if the depletion is severe and long lasting, results in brain cell dysfunctions that can ultimately cause death. Mercury in its various forms is particularly harmful to fetuses as an environmental toxin in pregnancy, as well as to infants. Women who have been exposed to mercury in substantial excess of dietary selenium intakes during pregnancy are at risk of giving birth to children with serious birth defects, such as those seen in Minamata disease. Mercury exposures in excess of dietary selenium intakes in young children can have severe neurological consequences, preventing nerve sheaths from forming properly. Exposure to methylmercury causes increased levels of antibodies sent to myelin basic protein (MBP), which is involved in the myelination of neurons, and glial fibrillary acidic protein (GFAP), which is essential to many functions in the central nervous system (CNS). This causes an autoimmmune response against MBP and GFAP and results in the degradation of neural myelin and general decline in function of the CNS.

Диагностика

Элементар немесе органикалық емес сынаптан улануды диагностикалау үшін әсер тарихын, физикалық белгілерді және организмдегі сынаптың жоғары деңгейін анықтау қажет. Қандағы сынаптың концентрациясы көбінесе 6 мкг/л-ден төмен болады, бірақ балыққа бай диета 200 мкг/л-ден жоғары концентрацияға алып келуі мүмкін. Сынаптың қандағы жартылай ыдырау мерзімі қысқа болғандықтан, элементар немесе органикалық емес улану күдікті жағдайларында бұл деңгейлерді өлшеу тиімді емес. Егер улану созылмалы болса, несептегі деңгейін анықтауға болады, мұнда тәуліктік жинаулар бір реттік жинаулардан сенімдірек. Сынапты шығару терапиясынан өтетін адамдардың несеп үлгілерін интерпретациялау қиын немесе мүмкін емес, себебі терапияның өзі сынап деңгейін арттырады.

Алдын алу

Сынаптан уланудың алдын алуға немесе оны азайтуға болады, сыңарыпқа және сыңарып қосылыстарына ұшырауды жою немесе азайту арқылы. Осы мақсатта көптеген үкіметтер мен жекелеген ұйымдар сыңарыпты қолдануды қатаң реттеуге немесе сыңарыпты қолдану туралы ескертулер беруге күш салды. Көптеген елдер Сынап бойынша Минамата конвенциясына қол қойды. Еуропалық Одақтан сыңарып пен оның кейбір қосылыстарын экспорттау 2011 жылдың 15 наурызынан бастап тыйым салынды. Еуропалық Одақ сыңарыпты қолданудың көп бөлігіне тыйым салды. Германия, Нидерланды және Венгрия сияқты елдердің қысымы салдарынан сыңарыпты флуоресценттік шамдарда қолдануға рұқсат етіледі, себебі олар флуоресценттік шамдардың негізгі өндірушілерімен – General Electric, Philips және Osram компанияларымен байланысты. АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) 2004 жылы балық және теңіз өнімдерінде сыңарыпқа ұшырау туралы ұсынымдар берді. EPA сондай-ақ балалар мен жасөспірімдерге арналған "Fish Kids" атты хабардар ету кампаниясын әзірледі, себебі осы жас топтарына сыңарыптың әсері зор.

+АҚШ қоршаған ортаның шектеулері
ЕлРегламенттеуші агенттікРегламентталатын қызметОртаСынап қосылысының түріШектеудің түріШектеу
АҚШЕңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау басқармасыкәсіби ұшырауауаэлементтік сынапЖоғары шек (аспау керек)0,1 мг/м3
АҚШЕңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау басқармасыкәсіби ұшырауауаорганикалық сынапЖоғары шек (аспау керек)0,05 мг/м3
АҚШТағам және дәрі-дәрмек басқармасытамақтанутеңіз өнімдеріметилсынапРұқсат етілген максималды концентрация1 ppm (1 мг/л)
АҚШҚоршаған ортаны қорғау агенттігіішу суыинорганикалық сынапМаксималды ластану деңгейі2 ppb (0,002 мг/л)

Құйылған сынапты тазарту

Көміртек термометрлер мен сынапты шамдар бұрынғыдай көп қолданылмайды, және оларды сақтықпен қолданса, олардағы сынап мөлшері денсаулыққа қауіп келтірмейді. Дегенмен, сынған заттарды мұқият тазалау қажет, себебі сынапты толық жинау қиын, сондай-ақ, жағдайды нашарлатып, сынапқа ұзақ уақытқа толу мүмкіндігі бар. Егер қолжетімді болса, төгілген сынапқа күкірт ұнтағын қолдануға болады, ол сынапты қатты затқа айналдырып, оны сұйық күйіндегіден әлдеқайда оңай жинауға мүмкіндік береді.

Емдеу

Сынаптың көзін анықтау және жою маңызды. Деконтаминация үшін киімді алып тастау, теріді сабынмен және сумен жуу, қажет болған жағдайда көзді физиологиялық тұз ерітіндісімен шаю қажет. Органикалық хелаттаушы заттар пайда болғанға дейін йодид тұздары ауызбен берілді, мысалы, Луи Мелсенс және XIX және XX ғасырдың басындағы көптеген дәрігерлер тарапынан кеңінен қолданылды.

Келяциялық терапия

Бұрын жиі қолданылған келациялық терапияда жіті бейорганикалық сынап улануында DMSA, 2,3-димеркапто-1-пропансульфон қышқылы (DMPS), D-пеницилламин (DPCN) немесе димеркапрол (BAL) қолданылды. FDA метил сынап немесе этил сынапқа арналған хелаторды бекітпеген; ауыр метил сынап улануы үшін ең көп қолданылатыны – DMSA, себебі ол ауыз жолымен беріледі, азырақ жанама әсерлері бар және BAL, DPCN және DMPS-тен артық екені анықталды. Келациялық терапия дұрыс жүргізілмесе қауіпті болуы мүмкін. 2005 жылдың тамызында келациялық терапияда EDTA (эдетат диэтилі) дұрыс емес түрі қолданылып, гипокальциемияға алып келді, осының салдарынан жүрек тоқтап, бес жасар аутизммен ауырған бала қаза тапты.

Басқа

Эпидемиологиялық зерттеулер мен тәжірибелік жануарлар зерттеулері селен мен метил сынаптың арасындағы өзара әрекеттесуін растады. Эпидемиологиялық зерттеулер жүктілік кезінде мұхит балықтарын тұтыну арқасында жақсарған қоректік заттар (атап айтқанда, омега-3 май қышқылдары, селен, йод, D витамині) мөлшері ана мен ұрықтың жағдайын жақсартатынын көрсетті. Мысалы, жүктілік кезінде мұхит балықтарын көбірек тұтыну баланың IQ көрсеткішін 4-6 пунктке арттырумен байланысты.

Болжам

Ртутьтің кейбір уытты әсерлері, егер арнайы терапия селеннің қолжетімділігін қалыпқа келтіре алса, тотығудан туындаған ұлпа зақымдануы тым кеңінен тарамайынша, ішінара немесе толыққандай қайтымды болады. Аутопсия нәтижелері адам миындағы бейорганикалық ртуттің жартылай ыдырау мерзімі 27,4 жыл екенін көрсетеді. Қатты немесе ұзаққа созылған әсер ету, әсіресе ұрықтарда, нәрестелерде және кішкентай балаларда қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін. Янг синдромы ерте балалық шақтағы ртутьтің улануының ұзақ мерзімді салдары деп саналады. Ртуть хлориді қатерлі ісік тудыруы мүмкін, себебі ол егеуқұйрықтар мен тышқандарда бірнеше түрлі ісіктің көбеюіне себеп болды, ал метил ртуті еркек егеуқұйрықтарда бүйрек ісігін тудырды. EPA ртуть хлориді мен метил ртутьті адамға канцерогендік әсер ететін мүмкін заттар ретінде жіктеді (ATSDR, EPA).

Биологиялық сұйықтықтарды анықтау

Улану диагнозын стационарлық емделушілерде растау үшін немесе өлімге әкелетін дозадан асып кеткен жағдайда сот-медициналық сараптама жүргізу үшін сынапты қанда немесе зәрде өлшеуге болады. Кейбір талдау әдістері металдың органикалық және органикалық емес формаларын ажырата алады. Екі сұйықтықтағы концентрация органикалық емес формаларға ұшырағаннан кейін ертеде жоғары деңгейге жетеді, ал элементарлық немесе органикалық сынапқа ұшырағаннан кейін төмен, бірақ өте тұрақты деңгейлер байқалады. Хелаттау терапиясы зәрдегі сынап деңгейінің уақытша көтерілуіне әкелуі мүмкін.

Тарих

Неолит дәуіріндегі суретшілер цинабарды қолданғанда сынаптан улану белгілері байқалған. Бірнеше қытай императоры мен басқа қытай ақсүйектерінің өліміне немесе ауыруына алхимиктер оларға денсаулықты жақсарту, ұзақ өмір сүру немесе өлмеушілік үшін берген "эликсирлерде" болған сынап немесе цинабар себеп болған деп саналады. Ең танымал мысалдардың бірі: Біріккен Қытайдың бірінші императоры Цинь Ши Хуан, б.з.д. 210 жылы мәңгілік өмір беру үшін ішкен сынап таблеткаларынан қайтыс болды. Тан әулетінің императоры Сюаньцзунға өлмеушілікке жету үшін "өртте өңделген және бағындырылған цинабар" берілді. Императордың денсаулығы мен санасына рецепттің зиянды әсері тигізіп жатқандығы туралы алаңдаушылықты императорлық алхимиктер жоққа шығарды, олар императордың қышу, құмырсқа сезімі, ісік және бұлшықет әлсіздігі сияқты жағдайларын (қазіргі кезде сынаптан уланудың белгілері ретінде танылған) эликсирдің императордың жасырын ауруларын емдеп жатқанының дәлелі ретінде келтірді. 18 ғасырдағы швед химигі Карл Шееле өз жұмысынан туындаған сынаптан уланудан 43 жасында қайтыс болды. "Шапақшыдай ақылсыз" деген сөз тіркесі 18-19 ғасырларда шапақшыларда кездесетін сынаптан улануға сілтеме болуы мүмкін (ол "шапақшы ауруы" деп те аталады), өйткені сынап қосылыстары сол кезде күйме жұмыздарында қолданылған. ("Алиса Әлемдегі Әсемдіктер") романындағы Шапақшы кейіпі, Теофилус Картер есімді эксцентрикалық жиһаз сатушыдан шыққан деп болжанады. Картер шапақшы ауруының құрбаны болмаған, бірақ Льюис Кэрролл шапақшылар арасында кездесетін деменция құбылысымен таныс болған болуы мүмкін. 1810 жылы екі британдық кеме, HMS Triumph және HMS, Кадис маңындағы испандық кемеден құлаған элементтік сынаптың үлкен жүгін құтқарып алды. Сынап сақталған қаптар жарылып, элемент кемеге сұйық және бу түрінде тарады. Теңізшілерде тремор, сал, шектен тыс сілекей шығу, тіс жоғалту, тері аурулары және өкпе шағымдары сияқты неврологиялық бұзылыстар пайда болды. 1823 жылы Уильям Бернет, М.Д., сынап буының әсері туралы есеп жариялады. Triumph кемесінің хирургі Генри Плоуман аурулардың себебі сынап буын тыныс алудан туындады деген қорытындыға келді. Ол төменгі палубадағы қару порттарын ашуға бұйрық берді (қауіпсіз болған жағдайда), орлопта ұйықтауға тыйым салды және симптомдары бар ешкім төменгі палубада ұйықтамады. Төменгі палубаларға таза ауа жеткізу үшін желкендер орнатылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, алтынды жалату үшін алтын-сынап амальгамасы кеңінен қолданылды, ол объектіге жағылып, содан кейін сынапты буландырып, алтынды жалату үшін қыздырылды, бұл жұмысшылар арасында көптеген өлім-жұлымдарға әкелді. Исаак соборының құрылысы кезінде тек 60 адам басты күмбезді алтынмен жабу кезінде қайтыс болды. Авраам Линкольн президенттік лауазымының басында, сол заманғы "көк масса" деп аталатын, сынаптың көп мөлшерін қамтитын дәрі-дәрмекті жиі қолданды. 1920 жылы 5 қыркүйекте үнсіз фильмдердің актрисасы Олив Томас Париждегі Ритц қонақ үйінде спирт ерітіндісіне еріген сынап капсулаларын жұтты. Бұл өзін-өзі өлтіру ме, әлде ол сыртқы препаратты қателікпен ішкен бе деген мәселе әлі де даулы. Оның күйеуі Джек Пикфорд (Мэри Пикфордтың інісі) сифилиспен ауырады, ал сынап сол кезде венериялық ауруды емдеу үшін қолданылған. Ол бірнеше күннен кейін Ньюидегі американдық ауруханада қайтыс болды. 1923-1926 жылдары сынаптан улануды алғашқы ғылыми зерттеуді неміс органикалық емес химигі Альфред Сток жүргізді, ол өзі де әріптестерімен бірге зертханалық жабдықтарынан – диффузиялық сорғылар, жүзу клапандары мен манометрлерден – сынап буын тыныс алу арқылы уланды. Ол сынаптан улану туралы бірқатар мақалалар жариялады, Берлинде сынаптан улану жағдайларын зерттеу үшін комитет құрды және микромеркуриализм терминін енгізді. Хантер Рассел синдромы термині 1930 жылдардың аяғында Англияның Норвич қаласындағы тұқымдық қаптау зауытында жұмыс істегендер арасында сынаптан улануды зерттеуден алынған, олар тұқымды дезинфекциялау және пестицид ретінде қолданылған метилкөкөмірлікті тыныс алды. 1950 жылдары Жапонияның бірнеше аймақтарында өзендер мен жағалау суларына өнеркәсіптік сынап тастаулардың салдарынан метилкөкөмірлік уланудың ошақтары пайда болды. Ең танымал оқиғалар Минамата мен Ниигатада болды. Минаматада ғана 600-дан астам адам Минамата ауруы деп белгіленген аурудан қайтыс болды. 21 000-нан астам адам жапон үкіметіне шағым түсірді, олардың 3000-ға жуығы аурумен ауырып жатқаны расталды. 22 құжатталған жағдайда, ластанған балықты жеген жүкті әйелдер жеңіл немесе ешқандай симптомдарды көрсетпеді, бірақ ауыр даму мүкіяттігі бар балалар туды. Канаданың Онтарио штатындағы Grassy Narrows және Whitedog тайпаларының бірнеше буынының сынаптан улануына себепкер болды, олар Wabigoon–English River жүйесіне тікелей 600 тоннадан астам сынапты тастаған Dryden Chemical Company компаниясынан ластанған балықты жеді және 1975 жылға дейін сынаптың ауамен ластануын жалғастырды. 1971-1972 жылдары Ирактың ауылдық аймақтарында кең тараған сынаптан улану орын алды, өйткені егіншілікке арналған метилкөкөмірлік фунгицидпен өңделген астық ауылдық халық нан жасау үшін қолданылды, бұл кемінде 6530 сынаптан улану жағдайына және кемінде 459 өлімге әкелді (Басра улағымен астық апаты). 1996 жылдың 14 тамызында Дартмут колледжінде химия профессоры болған Карен Веттерхан латекс қолғабына аз мөлшерде диметилкөкөмір тастады. Бес айдан кейін ол сынаптан уланудың симптомдарын сезіне бастады және агрессивті хелациялық терапияға қарамастан, бірнеше айдан кейін сынаптан туындаған нейродегенеративті аурудан қайтыс болды. 2000 жылдың сәуір айында Алан Чмурни бұрынғы қызметкері Марта Брэдлиді оның машинасының желдету жүйесіне сынап құйып өлтіруге тырысты. 2008 жылдың 19 наурызында Тони Виннетт, 55 жаста, компьютер бөлшектерінен алтынды бөліп алуға тырысқанда (сұйық сынапты алтынды қалған қоспадан бөлу үшін пайдаланып) сынап буын тыныс алып, он күннен кейін қайтыс болды. Оның Оклахомадағы үйі настолько ластанғандықтан, оны толығымен бұзуға тура келді. 2008 жылдың желтоқсанында актер Джереми Пивен сынаптан уланудан зардап шеккені анықталды, бұл жиі суши жеуден (күніне екі рет, жиырма жыл бойы) немесе шөптік емдік заттар қабылдаудан туындауы мүмкін. Үндістанда Centre for Science and Environment және Indian Institute of Toxicology Research жүргізген зерттеуде елдің энергетикалық астанасы Синграулиде сынап адамдардың үйлеріне, тағамына, суына және тіпті қанына баяу еніп жатқаны анықталды. 2016 жылғы Минамата конвенциясы 2016 жылдың 22 сәуір күні – Жер күнінде "адам денсаулығы мен қоршаған ортаны сынаптың және сынап қосылыстарының антропогендік шығарылымдары мен эмиссияларынан қорғауға бағытталған халықаралық шартты" қол қою туралы хабарлады. Бұл аурудың ашылғанына 60 жыл толуымен сәйкес келді.

Neolithic artists using cinnabar show signs of mercury poisoning. Several Chinese emperors and other Chinese nobles are known or suspected to have died or been sickened by mercury poisoning after alchemists administered them "elixirs" to promote health, longevity, or immortality that contained either elemental mercury or (more commonly) cinnabar. Among the most prominent examples:
The first emperor of unified China, Qin Shi Huang, it is reported, died in 210 BC of ingesting mercury pills that were intended to give him eternal life. Emperor Xuānzong of Tang, one of the emperors of the late Tang dynasty of China, was prescribed "cinnabar that had been treated and subdued by fire" to achieve immortality. Concerns that the prescription was having ill effects on the emperor's health and sanity were waved off by the imperial alchemists, who cited medical texts listing a number of the emperor's conditions (including itching, formication, swelling, and muscle weakness), today recognized as signs and symptoms of mercury poisoning, as evidence that the elixir was effectively treating the emperor's latent ailments. Carl Scheele, a significant 18th century Swedish pioneer of chemical research, died from mercury poisoning arising from his work, at the relatively early age of 43. The phrase mad as a hatter is likely a reference to mercury poisoning among milliners (so called "mad hatter disease"), as mercury based compounds were once used in the manufacture of felt hats in the 18th and 19th century. (The Mad Hatter character of Alice in Wonderland was, it is presumed, inspired by an eccentric furniture dealer named Theophilus Carter. Carter was not a victim of mad hatter disease although Lewis Carroll would have been familiar with the phenomenon of dementia that occurred among hatters.) In 1810, two British ships, HMS Triumph and , salvaged a large load of elemental mercury from a wrecked Spanish vessel near Cadiz, Spain. The bladders containing the mercury soon ruptured. The element spread about the ships in liquid and vapor forms. The sailors presented with neurologic compromises: tremor, paralysis, and excessive salivation as well as tooth loss, skin problems, and pulmonary complaints. In 1823 William Burnett, M. D. published a report on the effects of mercurial vapor. Triumph surgeon, Henry Plowman, had concluded that the ailments had arisen from inhaling the mercurialized atmosphere. His treatment was to order the lower deck gun ports to be opened, when it was safe to do so; sleeping on the orlop was forbidden; and no men slept in the lower deck if they were at all symptomatic. Windsails were set to channel fresh air into the lower decks day and night. Historically, gold mercury amalgam was widely used in gilding, applied to the object and then heated to vaporize the mercury and deposit the gold, leading to numerous casualties among the workers. It is estimated that during the construction of Saint Isaac's Cathedral alone, 60 men died from the gilding of the main dome. For years, including the early part of his presidency, Abraham Lincoln took a common medicine of his time called "blue mass", which contained significant amounts of mercury. On September 5, 1920, silent movie actress Olive Thomas ingested mercury capsules dissolved in an alcoholic solution at the Hotel Ritz in Paris. There is still controversy over whether it was suicide, or whether she consumed the external preparation by mistake. Her husband, Jack Pickford (the brother of Mary Pickford), had syphilis, and the mercury was used as a treatment of the venereal disease at the time. She died a few days later at the American Hospital in Neuilly. An early scientific study of mercury poisoning was in 1923–1926 by the German inorganic chemist, Alfred Stock, who himself became poisoned, together with his colleagues, by breathing mercury vapor that was being released by his laboratory equipment—diffusion pumps, float valves, and manometers—all of which contained mercury, and also from mercury that had been accidentally spilt and remained in cracks in the linoleum floor covering. He published a number of papers on mercury poisoning, founded a committee in Berlin to study cases of possible mercury poisoning, and introduced the term micromercurialism. The term Hunter Russell syndrome derives from a study of mercury poisoning among workers in a seed packaging factory in Norwich, England in the late 1930s who breathed methylmercury that was being used as a seed disinfectant and pesticide. Outbreaks of methylmercury poisoning occurred in several places in Japan during the 1950s due to industrial discharges of mercury into rivers and coastal waters. The best known instances were in Minamata and Niigata. In Minamata alone, more than 600 people died due to what became known as Minamata disease. More than 21,000 people filed claims with the Japanese government, of which almost 3000 became certified as having the disease. In 22 documented cases, pregnant women who consumed contaminated fish showed mild or no symptoms but gave birth to infants with severe developmental disabilities. Mercury poisoning of generations of Grassy Narrows and Whitedog native people in Ontario, Canada who were exposed to high levels of mercury by consuming mercury contaminated fish when Dryden Chemical Company discharged over of mercury directly into the Wabigoon–English River system and continued with mercury air pollution until 1975. Widespread mercury poisoning occurred in rural Iraq in 1971–1972, when grain treated with a methylmercury based fungicide that was intended for planting only was used by the rural population to make bread, causing at least 6530 cases of mercury poisoning and at least 459 deaths (see Basra poison grain disaster). On August 14, 1996, Karen Wetterhahn, a chemistry professor working at Dartmouth College, spilled a small amount of dimethylmercury on her latex glove. She began experiencing the symptoms of mercury poisoning five months later and, despite aggressive chelation therapy, died a few months later from a mercury induced neurodegenerative disease
In April 2000, Alan Chmurny attempted to kill a former employee, Marta Bradley, by pouring mercury into the ventilation system of her car. On March 19, 2008, Tony Winnett, 55, inhaled mercury vapors while trying to extract gold from computer parts (by using liquid mercury to separate gold from the rest of the alloy), and died ten days later. His Oklahoma residence became so contaminated that it had to be gutted. In December 2008, actor Jeremy Piven was diagnosed with mercury poisoning possibly resulting from eating sushi twice a day for twenty years or from taking herbal remedies. In India, a study by Centre for Science and Environment and Indian Institute of Toxicology Research has found that in the country's energy capital Singrauli, mercury is slowly entering people's homes, food, water and even blood. The Minamata Convention on Mercury in 2016 announced that the signing of the "international treaty designed to protect human health and the environment from anthropogenic releases and emission of mercury and mercury compounds" on April 22, 2016—Earth Day. It was the sixtieth anniversary of the discovery of the disease.

Балалық акродиния

Балалар акродиниясы ("каломель ауруы", "эритредемиялық полиневропатия" және "қызғылт ауру" деп те аталады) – балалардағы сынаптан уланудың бір түрі, ол қол-аяқтардың ауыруымен және қызғылт түске боялуымен сипатталады. Бұл сөз грек тілінен келген, онда άκρο сөзі "шегі" немесе "аяқ" дегенді, ал οδυνη сөзі "ауырсыну" дегенді білдіреді. Акродиния көбінесе тіс шығару ұнтақтарындағы каломельдің салдарынан туындады және 1954 жылы көптеген тіс шығару ұнтақтарынан каломель алынып тасталғаннан кейін айтарлықтай азайды. Акродинияны диагностикалау қиын; "сындромның этиологиясы көбінесе сынап деңгейімен байланыс болмауына байланысты сынапқа жекелей сезімталдық реакциясы деп есептеледі, себебі көптеген симптомдар танымал сынаптан улану симптомдарына ұқсайды".

Медицина

Сынап бұрын ішек тазартатын дәрі ретінде тағайындалған. Көптеген сынапты қамтитын қосылыстар бұрын медицинада қолданылған. Олардың ішінде каломель (сынап хлориді) және сынап хлориді бар.

Тиомерсал

1999 жылы Ауруларды бақылау орталықтары (CDC) және Американдық педиатрия академиясы (AAP) вакцина өндірушілерден тиомерсал органомеркурий қосылысын (АҚШ-та "тимерсал" деп жазылады) вакциналардан мүмкіндігінше жылдам алып тастауды сұрады. Тиомерсал АҚШ және Еуропа вакциналарынан кезең-кезеңмен алынып тасталды, тек кейбір тұмау вакцинасының түрлерінен басқа. CDC және AAP сақтық принципін қолданды, ол егер кейін қате болып шықса да, сақтық танудың зияны жоқ деп есептейді, бірақ олардың 1999 жылғы әрекеті тиомерсалдың аутизмнің себебі болуы мүмкін деген шатасу мен пікір қақтығысын тудырды. 2004 жылы Медицина институтының (IOM) комиссиясы тиомерсал бар вакциналар мен аутизм арасындағы себеп-салдар байланысын жоққа шығарды. Тиомерсал балалар вакциналарынан алынып тасталғаннан кейін де аутизмнің көрініс жиілігі үздіксіз өсті. Қазіргі таңдағы ғылыми деректер тиомерсалдың аутизмге себеп болатын фактор екенін растамайды.

Тіс амальгамының уыттылығы

Тіс амальгамы тіс пломбаларында қолданылуына байланысты, төмен деңгейлі сынап уыттануының мүмкін себебі болуы мүмкін. Осы мәселе бойынша пікірталас амальгамды қолдануға бола ма, жоқ па деген дебаттарды қамтиды, ал қарсыластары оның зиянды әсерлері оны қауіпті етеді деп санайды.

Косметика

Кейбір тері ағарту өнімдерінде белсенді компонент ретінде улы сынап(II) хлориді бар. Қолданған кезде химиялық зат тері арқылы қанға оңай сіңіріледі. АҚШ-та косметикада сынапты пайдалану заңсыз. Дегенмен, сынапты қамтитын косметика көбінесе заңсыз импортталады. Импортталған тері ағарту өнімін қолдану нәтижесінде туындаған сынаппен уланудың расталған жағдайынан кейін, АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы мұндай өнімдерді қолдануға қарсы ескертті. Сынапты қамтитын әртүрлі косметикалық өнімдерді қолданудан улану белгілері байқалған. Теріні ағарту өнімдерін қолдану әсіресе Азия әйелдері арасында танымал. 2002 жылы Гонконгта екі өнімнің құрамында ұсынылған дозадан 9 000-нан 60 000 есеге дейін артық мөлшерде заттар табылды.

Флуоресцентті шамдар

Флуоресценттік шамдардың құрамында сынап бар, ол шамдар сынғанда бөлінеді. Шамдардағы сынап әдетте элементтік сынаптың сұйық түрінде, бу түрінде немесе екеуінің қосындысы ретінде кездеседі, себебі сұйық бөлме температурасында буланады. Шам бөлме ішінде сынған жағдайда, денсаулыққа қауіп тудыруы мүмкін сынап булары шығуы мүмкін, сондықтан АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі шамды сындырғаннан кейін кем дегенде 15 минут бөлмені желдетуді және тазалауды ұсынады. Көп шамның сынуы үлкен алаңдау тудырады. 1987 жылғы баяндамада 23 айлық баланың анорексиясы, салмақ жоғалтуы, тітіркеніштігі, шектен тыс терлеуі, саусақтары мен балтаң есіктерінің қабыршақтануы және қызаруы сипатталған. Акродинияның бұл жағдайы негізгі балабақшаға жақын сарайда сынған 8 футтық флуоресценттік шамдардан шыққан сынапқа байланысты болды. Сынықтар тазаланып, тасталды, бірақ бала жиі сол жерде ойнайтын.

Адам өлтіруге әрекеттену

Меркурий, айтуынша, түрлі уақытта адамдарды өлтіру үшін пайдаланылған. 2008 жылы ресейлік адвокат Каринна Москаленко көлігінде қалған сынаптан уланғанын мәлімдеді, ал 2010 жылы журналистер Виктор Калашников пен Марина Калашникова Ресейдің ФСБ-сы оларды улауға тырысқан деп айыптады.