Кіріспе

Батыс Африкадағы ірі өзен Гамбия өзені (бұрын Гамбра өзені деп аталатын, французша: Fleuve Gambie, португалша: Rio Gâmbia) – Батыс Африкадағы маңызды өзен. Ол Гвинеяның солтүстігіндегі Фута Джалон платосынан басталып, батысқа қарай Сенегал және Гамбия арқылы Атлант мұхитына, Баджул қаласына дейін ағады. Өзеннің шамамен жартысы кеме жүзуге қолайлы. Бұл өзен Африка материгіндегі ең кішкентай ел – Гамбиямен тығыз байланысты, ол өзеннің төменгі ағысының жартысын және екі жағалауын алып жатыр.

География

Гамбия өзенінің жалпы ұзындығы шамамен 1,5 мың километрді құрайды. Фута Джалоннан солтүстік-батысқа қарай Сенегалдың Тамбакунда аймағына дейін ағып, онда Ниоколо-Коба ұлттық паркі арқылы өтеді, содан кейін Ниери-Ко және Кулуунту өзендері қосылып, Гамбияға Койна жерінде кіреді. Бұл тұста өзен негізгі бағытта батысқа қарай ағады, бірақ ирек-шаңқақ жолмен және көптеген ескі арналармен (бұқа арқаларымен) өтеді. Теңізге жеткенге дейін, аузынан бастап біртіндеп кеңейеді, кейбір жерлерде 10 километрден асатын енге жетеді.

Жол қиылыстары

Өзенді бірнеше көпір кесіп өтеді. Ең үлкені және өзен бойымен ең алысы – Гамбиядағы Фарафенни мен Сома қалалары арасындағы Сенегамбия көпірі. 2019 жылдың қаңтар айында ашылған ол, Транс-Гамбия тас жолының өзеннің солтүстік және оңтүстік жағалауларындағы бөліктерін байланыстырады. Бұл көпір сонымен қатар Казамансқа баратын және одан қайтатын сенегалдық жүк көліктері үшін жылдам қосылыс қамтамасыз етеді. Көпірдің ұзындығы шамалы, ол бұрынғы сенімсіз көлік паромдарын алмастырды. Көлік құралдары үшін жол ақысы алынады. Гамбияның Жоғарғы өзен аймағында Бассе Санта Су және Фатотода 2021 жылдың қазан айында ашылған көпірлер де бар, сондай-ақ Сенегалдағы Гулумбуда да көпір салынған. Қалған барлық өткелдер пароммен немесе шағын қайықпен жүзеге асырылады, оның ішінде Банжуль мен Барра арасындағы өзен сағасындағы негізгі өткел де сондай.

Болонгтар

Өзеннің төменгі ағысындағы шағын салалары көбінесе боллонг немесе боллон деп аталады. Оларға Орталық өзен және Жоғарғы өзен бөлімдерінің солтүстік жартысын бөліп тұрған Сами Болонг, Төменгі өзен бөлімін Батыс жағалау бөлімінен бөліп тұрған Бинтанг Болонг, сондай-ақ Софанкама, Джурунку, Кутанг, Нианжи және Сандугу боллондары сияқты кіші су көлемі де кіреді.

Тарих

Гамбия өзенінің бойындағы аймақтың ең ерте тұрғындары жола, баланте, банук және манджак тайпалары болды. Карфагендік саяхатшы Ханно Навигатор б.з.б. V ғасырдағы экспедициясы барысында Гамбияға жеткен болуы мүмкін. Ауызша дәстүрге сәйкес, 14-шы ғасырда Сундиатаның бас генералдарының бірі Тирамахан Траоре бастаған Малиден келген көптеген мандинкалар осы аймаққа қоныстанды. Алайда, кейбір заманауи тарихшылар салыстырмалы түрде аз саяхатшылардың, негізінен джула саудагерлерінің, жоғары мәртебелі мандинка этносымен және билеуші Мали империясымен сәйкестендіруге бағытталған біртіндеп әлеуметтік-мәдени өзгерістерге ұйтқы болғанын айтады. Осы джулалар Гамбияны Батыс Африканың кең сауда желісінің маңызды бөлігіне айналдырды, онда тұз, балық, темір, мата, пил сүйегі, ара шамы, алтын, құлдар, былғары және тағы да басқалары Нигер өзеніне және одан да алыс жерлерге саудаланды. Португалдықтар үшін жұмыс істейтін венециялық саяхатшы Алвизе Кадамосто 1455 жылы Гамбияға жеткен алғашқы еуропалық болды, ол өзенді Гамбра немесе Камбра деп атады. Сол кезеңдегі басқа да мәліметтерде Гуамбеа, Гуабу және Гамбу сияқты атаулар кездеседі (бұл атаулар, мүмкін, сол кездегі немесе кейінгі тарихнамада өзеннің аты мен Каабу патшалығының біріктірілуінен туындаған). Кадамостодан кейін екі ғасыр бойы әртүрлі еуропалық елдердің саудагерлері Гамбия өзенінде сауда жасады, ал 1651 жылы Курляндия және Семигалия герцогтығы Сент-Эндрю аралында тұрақты база құрған алғашқы ел болды. 1661 жылы аралды басып алып, оны «Сент-Джеймс» деп атағаннан кейін, ағылшыздар келесі бір жарым ғасыр бойы француздармен өзеннің саудалық үстемдігі үшін күресті. Осы кезеңде Гамбия өзенінің бойындағы патшалықтарға Ниуми (Бара деп те аталады), Ниани, Кантора, Джимара, Кианг, Бадибу, Фуладу, Тумана және Вули кірді, олардың барлығы бүгінгі Гамбияның аудандарына өз аттарын берген. Өзенде немесе оның жанындағы ірі сауда орындарына Барра, Альбреда, Джуффур, Джеймс аралы (қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны), Тендеба, Джоар, Маккарти аралы, Фаттаенда және Сутукоба кірді. 18-шы ғасырдың басында шотланд саяхатшысы Мунго Парк Нигер өзеніне қарай Гамбияға екі рет сапар жасады. 1889 жылғы ағылшын-француз конвенциясы Гамбия протектораты мен Сенегал колониясының шекараларын өзеннің солтүстігінде және оңтүстігінде он шақырым аралықта, Ярбутендаға дейін (қазіргі Коинаға жақын) белгіледі, ал шығыс шекараны қала орталығынан 10 км радиуста өлшеді. Осылайша, ағылшыздар өзенді теңіз кемелерімен жүзуге болатын жеріне дейін бақылады. Ол кезде бұл шекаралар уақытша деп есептелсе де, 1889 жылы белгіленген шекаралар содан бері өзгерген жоқ.

Флора мен фауна

Гамбия өзенінің бассейніндегі су жануарлары Сенегал өзенінің бассейніндегі су жануарларымен тығыз байланысты, және олар көбінесе Сенегал-Гамбия су жиналатын алабы деп аталатын бір экоаймақта біріктіріледі. Түрлердің көптігі орташа деңгейде болғанымен, осы экоаймаққа тән үш бақа және бір балық түрі ғана кездеседі. Гамбия өзенінен әйелдер жинаған устрицалар Гамбия асүйінің дәстүрлі тағамы – устрица қайнатпасын дайындау үшін қолданылады.