Кіріспе

Жапон жазушысы Ки но Цураюки (紀 貫之) – Хэйан дәуірінің жапондық жазушысы, ақыны және сарай ақсұлуы. Ол ең белгілісі Кокин Вакашү жинағының бас құрастырушысы ретінде танымал, сонымен қатар оған жапондық кіріспе жазған, ал «Тоса күнделігінің» авторы болуы мүмкін, бірақ ол анонимді түрде жарияланған. Ол вака поэзиясымен әйгілі және Фудзивара но Кинто таңдаған Отыз алты ақындар қатарына кіреді; оның өлеңдері «Хякунин Иссю» жинағына да енген. Сарай қызметкері ретінде ол Тоса (930–935), Кага (917–923) және Мино провинциясының (918–923) губернаторы қызметін атқарды.

Өмірбаян

Цураюки 866 немесе 872 жылы Ки но Мочиюки мен аты белгісіз найкюбу (内教坊) сарай биісінің ұлы ретінде дүниеге келді. Бала кезінде Акокусо (阿古久曽) деген атпен танылды. 890 жылдары ол жапон тілінде жазылған қысқа өлеңдер – вака ақыны болды. 905 жылы император Дайгоның бұйрығымен ол "Кокин вакашү" (Kokinshu) жинағын құрастыруға таңдалған төрт ақынның бірі болды. Киотода бірнеше лауазымды атқарғаннан кейін, ол Тоса провинциясының губернаторы болып тағайындалды және 930 жылдан 935 жылға дейін сол жерде қызмет етті. Кейіннен ол Суо провинциясының губернаторы болып тағайындалған болуы мүмкін, себебі ол Суодағы үйінде вака кеші (Утаай) өткізгендігі жазылған. Ол "Кокин вакашү" жинағының редакторларының бірі болды. Цураюки "Кокин вакашү" кітабына екі алғы сөздің бірін жазды; екіншісі қытай тілінде. Оның алғы сөзі вака туралы алғашқы сындық мақала болды. Ол ваканың мифологиялық бастауынан бастап өзінің замандас вакасына дейінгі тарихын жазды, оларды жанрлар бойынша жіктеді, көрнекті ақындар туралы айтты және Аривара но Нарихира сияқты алдыңғы буын өкілдеріне қатал сын айтты. Цураюки өмірі бойы 500-ден астам өлең жазды, оның ішінде "Кокиншү", императорлық жинақтар мен жеке жинақтарға енген өлеңдер бар. Оның вакаларының бірі 13 ғасырда Фудзивара но Тейка жинаған "Хьякунин Иссю" жинағына енді. Оның қайтысы "Сандзюрокунин касенден" (三十六人歌仙伝) еңбегінде 945 жылдың 18 мамырында болған деп жазылған, бірақ сол жылдың 30 маусымында қайтыс болғаны туралы да хабар бар.

Кокин Вакашу

905 жылы император Дайгоның бұйрығымен Ки но Цураюки "Кокин вакашү" (кокиншү) жинағын құрастыруға таңдалған төрт ақындардың бірі болды. Бұл – император қолдауымен шығарылған алғашқы "вака" антологиясы (чөкүсэншү) еді. Цураюки "Кокиншү" жинағының бас редакторы болды және оның жапон тіліндегі алғы сөзін жазды (Kokin Wakashü).

Тоса Ники

Кокиншюдан басқа, Цураюкидің маңызды әдеби еңбегі (дегенмен, анонимді түрде жарияланған) – кана әрпімен жазылған Тоса Никки (土佐日記, "Тоса күнделігі") болды. Тоса күнделігі 934 жылы Тоса провинциясындағы үйінен, Цураюки провинциялық губернатор болып қызмет еткен астанаға (қазіргі Киото) 55 күндік саяхатқа шыққан әйелдің көзқарасынан жазылған. Күнделіктің әйел бағытынан жазылуы, оны ер адамның (Цураюки) жазғанына қарамастан, сол заманғы тіл білімі саласындағы гендерлік және әлеуметтік жағдай туралы ғалымдар арасында пікірталас тудырды. Ки-но Цураюки 934 жылы 66 жасында провинциялық губернатор қызметін аяқтағаннан кейін Тоса провинциясын тастап, астанаға оралған соң Тоса Никкиді жазды. Күнделікте Ки-но Цураюки өмірінде болған оқиғаларға, соның ішінде оның қызының қазасына сілтемелер көптеп кездеседі. Сонымен қатар, онда Цураюки жазған болжамды көптеген өлеңдер де бар.

Гендзи туралы әңгіме

Гендзи туралы әңгімеде Цураюки вака шебері деп аталады, және Император Уда оған және бірнеше әйел ақындарға өз сарайын безендіру үшін тақталарға вака жазуды тапсырған.

Отбасы

Ки но Цураюкидің анасы мен әйелінің есімдері белгісіз. Оның үш баласы болды: Ки но Токибуми есімді ұлы, Ки но Найши есімді қызы және есімі белгісіз қызы.

Ресми уақыт сызығы

Ки но Цураюкидің ресми уақыт сызығы Поэзияның отыз алты бейбасының өмірін баяндайтын Санжурокунин касенденде (三十六人歌仙伝) жазылған. 866 немесе 872 жылы туған. 905 жылдың 18 сәуірінде «Кокин Вакашү» атты кітапты жазды. 906 жылдың ақпанында Эчизен провинциясының кіші хатшысы (少掾, shoujou) және Императорлық сарай кітапханасының сақтаушысы (御書所預 Goshodokoro azukari) болып тағайындалды. 907 жылдың 27 ақпанында Императорлық асхана кеңсесінің басшысы (内膳司, naizen shi) болып тағайындалды. 907 жылдың қыркүйегінде Император Удамен бірге Ои өзеніне сапар жасап, вака поэзиясын орындады. 910 жылдың ақпанында Орталық министрлікте кіші хатшы (少内記, Shounaiki) болып тағайындалды. 913 жылдың 13 наурызында Император Уда ұйымдастырған Уда вака поэзиялық сайысына (亭子院歌合, Teijin Uta awase) қатысты. Сәуір айында Орталық министрлікте бас хатшы (大内記, Dainaiki) болып тағайындалды. 917 жылдың 7 қаңтарында төменгі бесінші дәрежелі (従五位下, Juugoi no ge) соттық шен алды. 917 жылдың қаңтарында Кага провинциясының вице-губернаторы (加賀介, Kaga no suke) болып тағайындалды. 918 жылдың ақпанында Мино провинциясының вице-губернаторы (美濃介, Mino no suke) болып тағайындалды. 923 жылдың маусымында Орталық министрлікте сақтау бөлімінің басшысы (大監物, Daikenmotsu) болып тағайындалды. 929 жылдың қыркүйегінде Оң астаналық округінің жоғары әкімнің орынбасары (右京亮, Ukyou no suke) болып тағайындалды. 930 жылдың қаңтарында Тоса провинциясының губернаторы (土佐守, Tosa no kami) болып тағайындалды. Император Дайгоның бұйрығымен вака поэзиясының жеке жинағы – «Шинсен Вака» (新撰和歌) жинағын құрастырды. 935 жылдың ақпанында Тоса провинциясының губернаторы лауазымынан босатылып, Киотоға оралды. Осы сапарынан алған күнделігіне сүйене отырып «Тоса Никки» атты еңбегін жазды. 940 жылдың наурызында буддистер мен шетелдіктер бюросының басшысы (玄蕃頭, Genba no kami) болып тағайындалды. 943 жылдың 7 қаңтарында жоғары бесінші дәрежелі (従五位上, Juugoi no jou) соттық шен алды. 945 жылдың 28 наурызында ағаш өңдеу бюросының басшысы (木工権頭, Moku no gon no kami) болып тағайындалды. 18 мамыр? Дүниеден озды. 1904 жылдың 18 наурызында қайтыс болғаннан кейін екінші дәрежелі (従二位, Juunii) соттық шенмен марапатталды.