Кіріспе
Жапон хайку ақыны (1882 – 1940)
Сантока Танеда (種田 山頭火) – жапон жазушысы және хайку ақыны Сёичи Танеданың (種田 正一) қаламды есімі. Ол дәстүрлі хайкудың қатаң ережелеріне бағынбайтын, еркін өлең түріндегі хайкуларымен белгілі.
Ерте өмір
Сантока Ямагучи префектурасындағы ауылда, бай жер иелері отбасында дүниеге келді. Он бір жасында анасы өз-өзіне қол жұмсады, отбасының құдығына секіріп қайтыс болды. Оның осы әрекетінің нақты себебі белгісіз, бірақ Сантоканың күнделіктерінде айтылғандай, анасы күйеуінің адалсыздығына шыдай алмайтын жағдайға жеткен. Оқиғадан кейін Сантоканы әжесі тәрбиеледі. 1902 жылы Токиодағы Васеда университетіне әдебиет мамандығы бойынша оқуға түсті. Оқу барысында ол көп іше бастады, ал 1904 жылы, орыс-жапон соғысы басталғанда, оқуын тастады. Ресми себебі – "нервтік құлау", бірақ кейбіреулер мұны жиі және қатты мас болудың эвфемизмі деп санайды. Сол кезде әкесі Такедзироның қаржылық жағдайы соншалық қиын болған еді, ұлының оқу ақысын төлеуге де шамасы жетпеді. 1906 жылы Танеда әкесі мен ұлы саке қайнату зауытын ашу үшін отбасылық жерді сатты. 1909 жылы әкесі Сантокаға көрші ауылдың қызы Сато Сакиноға үйленуді ұйымдастырды. Сантока күнделігінде анасының денесі судан шығарылған көрінісі оның әйелдермен қарым-қатынасына мәңгілікке нұқсан келтіргенін жазады. 1910 жылы Сакино Кен есімді ұл тақты.
Өлеңші ретінде өмір
1911 жылы Сантока Иван Тургенев пен Гай де Мопассанның аудармаларын «Сейнен» (青年, Youth) әдеби журналында Сантока (山頭火) деген қаламдымен жариялай бастады. Атау бастапқыда начин (納音) тізіміне кіреді, яғни, қытайлық секстенарлық цикл бойынша адамның туған жылына берілген белгілер, олар жұлды тану үшін қолданылады. Дегенмен, Сантока начині ақынның туған жылымен байланысты емес. Сантока сөзін кем дегенде екі түрлі жолмен түсінуге болады. Сөзбе-сөз мағынасы – «тау басындағы от». Бірақ, ол «жану жері» дегенді де білдіреді, себебі жапон тілінде «тау басы» жану жерлерінің метафорасы болып табылады. Бұл есімнің таңдалуы Сантоканың анасының өзін-өзі өлтіруінен туған ауыр әсерге байланысты болуы мүмкін деп болжанады. Сол жылы, 1911 жылы, Сантока өзінің аймағындағы жергілікті хайку тобына қосылды. Оның хайкулары сол кезде дәстүрлі буындық форматта жазылған, бірақ кейбіреулері гипербуынды болды, мысалы: In a café we debate decadence a summer butterfly flits. Сейсенсуи (1884–1976) еркін формадағы хайку қозғалысының бастамашысы ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ Масаока Шики және Кавахигаши Хекигото да танылуға лайық жазушылар. ХХ ғасырдың басындағы еркін форма немесе еркін стильдегі хайку (шинкейко 新傾向, lit. «жаңа үрдіс») деп аталатын қозғалысты ұстанған жазушылар 5-7-5 буындық дәстүрлі ережені де, маусымдық сөзді (киго) де қолданбады. Сантока Сейсенсуидің хайку журналы «Соунға» (層雲, қабатты бұлттар) өлеңдерін үнемі жаза бастады. 1916 жылы ол редактор болды. Бірақ сол жылы оның әкесінің саке зауыты екі жылдық бұзылған өнімнен кейін банкротқа ұшырады. Отбасы бұрынғы байлығынан қалғанның бәрін жоғалтты. Әкесі жасырынып қашып кетті, ал Сантока отбасын Кюсю аралының оңтүстігіндегі Кумамото қаласына көшірді. Екі жылдан кейін қарыздың кесірінен Сантоканың інісі Жиро өзін-өзі өлтірді. Содан кейін Сантоканың әжесі қайтыс болды. 1919 жылы, отыз жеті жасында Сантока Токиода жұмыс іздеу үшін отбасын тастап кетті. 1920 жылы ата-анасының тілегімен Сантока әйелінен ажырасты. Көп ұзамай әкесі қайтыс болды. Сантока еркін стильдегі хайкудың өкілі ретінде Сейсенсуидің студенті Озаки Хосаймен (1885–1926) қатар саналады. Екеуі де ішімдікке құмарлығының зиянды әсерінен зардап шекті және Сейсенсуи мен өнерді меценаттаушыларға көмек пен қолдау көрсетуде ұқсас болды. Алайда олардың өлеңдерінің әдеби стилі әртүрлі. Сантока тұрақты жұмыс табуда да, колледжге баруда да сенімді болмады, 1920 жылы кітапханашы ретінде тұрақты лауазымға ие болса да, 1922 жылы тағы бір «нервтік күйзеліске» байланысты жұмыссыз қалды. Ол Токиода Ұлы Канто жер сілкінісін бастан кешіргенге дейін қалды, содан кейін коммунистік күдікті ретінде түрмеге жабылды. Бостандыққа шыққаннан кейін көп ұзамай Кумамото қаласына оралып, Сакиноға дүкенді жүргізуге көмектеседі. 1924 жылы өте мас Сантока қарсы келе жатқан пойыздың алдына секіріп, өзін-өзі өлтіруге тырысқан болуы мүмкін. Ол өзінің қайтыс болған досы Озаки Хосайдың қабірін зиярат етті. 1929 жылы ол Сакиноны аралап, «Соунда» тағы бірнеше хайку жариялау үшін Кумамотоға қысқа уақытқа оралды. Сондай-ақ, ол өзінің пансионатының атымен аталған «Самбаку» (三八九) атты жеке басылымын бастады. Бірақ көп ұзамай ол қайта жолға шықты. Сапар кезінде Сантока күн сәулесінен сақтану үшін діни қызметкердің шапанын және үлкен бамбук шапқысын киетін. Оның бір ыдысы бар еді, онымен қайыр-садақа да, тамақ та жейтін. Ол үй-үйден қайыр сұрап жүрді. Жапонияда монахтар үшін қайыр сұрау (такухатсу) маңызды тәжірибе болып табылады, бірақ Сантока сапарға шыққан кезде монастырға мүше болмағандықтан, ол тек өз қажеттіліктері үшін қайыр сұрады, оны жиі кемсітіп, бірнеше рет тіпті полиция тергеді. Бір күндік табысы қонақ үйдегі бөлмеге, тамаққа, сакеге жұмсалатын. Оның күнделіктерінен оның өмір салтына қатысты әртүрлі көзқараста болғаны анық көрінеді: 1933 жылдың 28 наурызы. Тамақ жеуден бас тартсам да, мен бұдан былай қайыр сұрап, жек көруді қаламаймын! Ал, қайыр сұрап, ақша сұраған адамдар менің бұл сезімді түсіну қиынға соғады. 1934 жылдың 26 қарашасы. Саке сүйіп, оны дәмдеп, рахаттану жаман емес. Бірақ, сакеге тоңбай, сакеге бола көтеріліп, көтеріліп кетпеңіз! Осылай ішіп-жеп жүгіру – ақымақтық! 1939 жылдың 4 қарашасы. Жаңбыр қатты жауып, жел қатты соға бастады. Шапанымнан ұшып кетті, көзілдірігім де ұшып кетті. Бірақ бір мектеп оқушысы оларды маған алып берді. Жаңбырдың күшейе түсуі, желдің күшейе түсуі, Окутомода түнде тұрудан басқа ештеңе істеуге болмайды, бірақ...
In a café we debate decadence a summer butterfly flits Seisensui (1884–1976) could be regarded as the originator of the free form haiku movement, though fellow writers Masaoka Shiki and Kawahigashi Hekigoto also deserve recognition. Writers following the early twentieth century movement known as free form or free style haiku (shinkeikō 新傾向, lit. 'new trend') composed haiku lacking both the traditional 5 7 5 syllabic rule and the requisite seasonal word (kigo). Santōka began regularly contributing poetry to Seisensui's haiku magazine Sōun (層雲, Layered Clouds). By 1916 he became an editor. That same year, however, was marked by the bankruptcy of his father's sake brewery after two years of spoiled stock. The family lost all that remained of their once great fortune. His father fled into hiding and Santōka moved his family to Kumamoto City on the southern island of Kyūshū, where plans to open a second hand bookstore soon materialized into the opening of a picture frame shop. Two years later, plagued by debt, Santōka's younger brother Jirō committed suicide. Then Santōka's grandmother died. In 1919, at the age of thirty seven, Santōka left his family in order to find a job in Tokyo. In 1920, following her parents' wishes, Santōka divorced his wife. His father died soon after. As an exponent of free style haiku, Santōka is often ranked alongside Ozaki Hōsai (1885–1926), a fellow student of Seisensui. They both suffered from the ill effects of their drinking habits and were similar in their reliance on Seisensui and other patrons of the arts for aid and support. The literary tone of their poems, however, differs. Santōka proved no more reliable at working a steady job than he had at going to college, and though he did secure a permanent position as a librarian in 1920, by 1922 he was again unemployed due to another "nervous breakdown." He stayed in Tokyo long enough to experience the Great Kantō earthquake, after which he was apparently jailed as a suspect Communist. Soon after being released, he returned to Kumamoto City where he helped Sakino keep shop. In 1924, an extremely drunk Santōka jumped in front of an oncoming train in what may have been a suicide attempt. He visited the gravesite of his deceased friend Ozaki Hōsai. In 1929 he returned briefly to Kumamoto to visit Sakino and publish some more haiku in Sōun. He also began a publication of his own, Sambaku (三八九), named after his boardinghouse. Soon, however, he was back on the road. During his trips, Santōka wore his priest's robe and a large bamboo hat known as a kasa to keep off the sun. He had one bowl, which he used both for alms getting and for eating. To survive, he went from house to house to beg. Begging (takuhatsu) is an important part of practice for monks in Japan, but, considering that Santōka was not a member of a monastery while he journeyed, begging just for his own needs, he was often regarded with disdain and on a few occasions even questioned by the police. A day's earnings would go toward a room at a guesthouse, food, and sake. It is clear from his diaries that he had very mixed feelings about his lifestyle:
March 28, 1933. Even if it means nothing to eat, I don't want to do any more of that hateful begging! People who have never done any begging seem to have difficulty understanding how I feel about this. November 26, 1934. Loving sake, savoring sake, enjoying sake is not so bad. But drowning in sake, rioting in sake—that won't do! Running around drinking in this messy way—utterly stupid! November 4, 1939. The rain began coming down in earnest and the wind was blowing hard It blew my hat off, and my glasses went flying too—what a mess! But a grade school student passing by retrieved them for me—many, many thanks! Rain kept getting worse, wind blowing stronger all the time—nothing to do but stop for the night at Okutomo—but none of the inns would have me. Let it be! is all I say and, looking like a drowned rat, I walk on, Finally can't go on any longer and take shelter in the lee of a roadside warehouse. I wring out my clothes, eat lunch, stay there for two hours. Deluge!—no other word for it—violent wind lashing it around, sheets of rain streaming sideways like a loose blind. I felt as though I had been bashed flat by heaven—a rather splendid feeling in fact. With evening I was able to make it as far as Shishikui, but again nobody would take me in. Finally I got to Kannoura, where I found an inn that would give me lodging, much to my relief. In 1932, Santōka settled down for a time at a cottage in Yamaguchi prefecture. He named it "Gochūan" (其中庵) after a verse in the Lotus Sutra. While there, he published his first book of poems Hachi no ko (鉢の子,"Rice Bowl Child"). He lived on the contributions of friends and admirers, whatever he could grow in his garden, and money sent from his son Ken. In 1934 he set off again on a walking trip, but soon grew seriously ill and had to return home. He attempted suicide but lived. In 1936, he again began to walk, intent on following the trail of the famous haiku poet Bashō (1644–1694) as described in Oku no Hosomichi (The Narrow Road to the Interior). He returned to Gōchuan after eight months. In 1938, Gochūan became unfit for habitation, and after another walking trip, Santōka settled down at a small temple near Matsuyama City. On October 11, 1940, Santōka died in his sleep. He had published seven collections of poems and numerous editions of Sambaku. He was fifty seven.