Кіріспе

Жапон хайку ақыны (1882 – 1940)

Сантока Танеда (種田 山頭火) – жапон жазушысы және хайку ақыны Сёичи Танеданың (種田 正一) қаламды есімі. Ол дәстүрлі хайкудың қатаң ережелеріне бағынбайтын, еркін өлең түріндегі хайкуларымен белгілі.

Ерте өмір

Сантока Ямагучи префектурасындағы ауылда, бай жер иелері отбасында дүниеге келді. Он бір жасында анасы өз-өзіне қол жұмсады, отбасының құдығына секіріп қайтыс болды. Оның осы әрекетінің нақты себебі белгісіз, бірақ Сантоканың күнделіктерінде айтылғандай, анасы күйеуінің адалсыздығына шыдай алмайтын жағдайға жеткен. Оқиғадан кейін Сантоканы әжесі тәрбиеледі. 1902 жылы Токиодағы Васеда университетіне әдебиет мамандығы бойынша оқуға түсті. Оқу барысында ол көп іше бастады, ал 1904 жылы, орыс-жапон соғысы басталғанда, оқуын тастады. Ресми себебі – "нервтік құлау", бірақ кейбіреулер мұны жиі және қатты мас болудың эвфемизмі деп санайды. Сол кезде әкесі Такедзироның қаржылық жағдайы соншалық қиын болған еді, ұлының оқу ақысын төлеуге де шамасы жетпеді. 1906 жылы Танеда әкесі мен ұлы саке қайнату зауытын ашу үшін отбасылық жерді сатты. 1909 жылы әкесі Сантокаға көрші ауылдың қызы Сато Сакиноға үйленуді ұйымдастырды. Сантока күнделігінде анасының денесі судан шығарылған көрінісі оның әйелдермен қарым-қатынасына мәңгілікке нұқсан келтіргенін жазады. 1910 жылы Сакино Кен есімді ұл тақты.

Өлеңші ретінде өмір

1911 жылы Сантока Иван Тургенев пен Гай де Мопассанның аудармаларын «Сейнен» (青年, Youth) әдеби журналында Сантока (山頭火) деген қаламдымен жариялай бастады. Атау бастапқыда начин (納音) тізіміне кіреді, яғни, қытайлық секстенарлық цикл бойынша адамның туған жылына берілген белгілер, олар жұлды тану үшін қолданылады. Дегенмен, Сантока начині ақынның туған жылымен байланысты емес. Сантока сөзін кем дегенде екі түрлі жолмен түсінуге болады. Сөзбе-сөз мағынасы – «тау басындағы от». Бірақ, ол «жану жері» дегенді де білдіреді, себебі жапон тілінде «тау басы» жану жерлерінің метафорасы болып табылады. Бұл есімнің таңдалуы Сантоканың анасының өзін-өзі өлтіруінен туған ауыр әсерге байланысты болуы мүмкін деп болжанады. Сол жылы, 1911 жылы, Сантока өзінің аймағындағы жергілікті хайку тобына қосылды. Оның хайкулары сол кезде дәстүрлі буындық форматта жазылған, бірақ кейбіреулері гипербуынды болды, мысалы: In a café we debate decadence a summer butterfly flits. Сейсенсуи (1884–1976) еркін формадағы хайку қозғалысының бастамашысы ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ Масаока Шики және Кавахигаши Хекигото да танылуға лайық жазушылар. ХХ ғасырдың басындағы еркін форма немесе еркін стильдегі хайку (шинкейко 新傾向, lit. «жаңа үрдіс») деп аталатын қозғалысты ұстанған жазушылар 5-7-5 буындық дәстүрлі ережені де, маусымдық сөзді (киго) де қолданбады. Сантока Сейсенсуидің хайку журналы «Соунға» (層雲, қабатты бұлттар) өлеңдерін үнемі жаза бастады. 1916 жылы ол редактор болды. Бірақ сол жылы оның әкесінің саке зауыты екі жылдық бұзылған өнімнен кейін банкротқа ұшырады. Отбасы бұрынғы байлығынан қалғанның бәрін жоғалтты. Әкесі жасырынып қашып кетті, ал Сантока отбасын Кюсю аралының оңтүстігіндегі Кумамото қаласына көшірді. Екі жылдан кейін қарыздың кесірінен Сантоканың інісі Жиро өзін-өзі өлтірді. Содан кейін Сантоканың әжесі қайтыс болды. 1919 жылы, отыз жеті жасында Сантока Токиода жұмыс іздеу үшін отбасын тастап кетті. 1920 жылы ата-анасының тілегімен Сантока әйелінен ажырасты. Көп ұзамай әкесі қайтыс болды. Сантока еркін стильдегі хайкудың өкілі ретінде Сейсенсуидің студенті Озаки Хосаймен (1885–1926) қатар саналады. Екеуі де ішімдікке құмарлығының зиянды әсерінен зардап шекті және Сейсенсуи мен өнерді меценаттаушыларға көмек пен қолдау көрсетуде ұқсас болды. Алайда олардың өлеңдерінің әдеби стилі әртүрлі. Сантока тұрақты жұмыс табуда да, колледжге баруда да сенімді болмады, 1920 жылы кітапханашы ретінде тұрақты лауазымға ие болса да, 1922 жылы тағы бір «нервтік күйзеліске» байланысты жұмыссыз қалды. Ол Токиода Ұлы Канто жер сілкінісін бастан кешіргенге дейін қалды, содан кейін коммунистік күдікті ретінде түрмеге жабылды. Бостандыққа шыққаннан кейін көп ұзамай Кумамото қаласына оралып, Сакиноға дүкенді жүргізуге көмектеседі. 1924 жылы өте мас Сантока қарсы келе жатқан пойыздың алдына секіріп, өзін-өзі өлтіруге тырысқан болуы мүмкін. Ол өзінің қайтыс болған досы Озаки Хосайдың қабірін зиярат етті. 1929 жылы ол Сакиноны аралап, «Соунда» тағы бірнеше хайку жариялау үшін Кумамотоға қысқа уақытқа оралды. Сондай-ақ, ол өзінің пансионатының атымен аталған «Самбаку» (三八九) атты жеке басылымын бастады. Бірақ көп ұзамай ол қайта жолға шықты. Сапар кезінде Сантока күн сәулесінен сақтану үшін діни қызметкердің шапанын және үлкен бамбук шапқысын киетін. Оның бір ыдысы бар еді, онымен қайыр-садақа да, тамақ та жейтін. Ол үй-үйден қайыр сұрап жүрді. Жапонияда монахтар үшін қайыр сұрау (такухатсу) маңызды тәжірибе болып табылады, бірақ Сантока сапарға шыққан кезде монастырға мүше болмағандықтан, ол тек өз қажеттіліктері үшін қайыр сұрады, оны жиі кемсітіп, бірнеше рет тіпті полиция тергеді. Бір күндік табысы қонақ үйдегі бөлмеге, тамаққа, сакеге жұмсалатын. Оның күнделіктерінен оның өмір салтына қатысты әртүрлі көзқараста болғаны анық көрінеді: 1933 жылдың 28 наурызы. Тамақ жеуден бас тартсам да, мен бұдан былай қайыр сұрап, жек көруді қаламаймын! Ал, қайыр сұрап, ақша сұраған адамдар менің бұл сезімді түсіну қиынға соғады. 1934 жылдың 26 қарашасы. Саке сүйіп, оны дәмдеп, рахаттану жаман емес. Бірақ, сакеге тоңбай, сакеге бола көтеріліп, көтеріліп кетпеңіз! Осылай ішіп-жеп жүгіру – ақымақтық! 1939 жылдың 4 қарашасы. Жаңбыр қатты жауып, жел қатты соға бастады. Шапанымнан ұшып кетті, көзілдірігім де ұшып кетті. Бірақ бір мектеп оқушысы оларды маған алып берді. Жаңбырдың күшейе түсуі, желдің күшейе түсуі, Окутомода түнде тұрудан басқа ештеңе істеуге болмайды, бірақ...