Кіріспе
1972 жылдан 1974 жылға дейін Жаңа Зеландияның премьер-министрі, американдық әскери хирург Норман Эрик Кирк (6 қаңтар 1923 – 31 тамыз 1974) – Жаңа Зеландияның саяси қайраткері, 1972 жылдан 1974 жылы қайтыс болғанға дейін Жаңа Зеландияның 29-шы премьер-министрі болды. Оңтүстік Кентербериде кедейлікте дүниеге келген Кирк 13 жасында мектепті тастап, 1943 жылы Жаңа Зеландияның Еңбек партиясына қосылды. 1953 жылдан 1957 жылға дейін Каяпои қаласының мэрі болды, содан кейін Жаңа Зеландия Парламентіне сайланды. 1964 жылы партияның басшысы болды. Еңбек партиясының жеңісінен кейін Кирк Премьер-министр және Сыртқы істер министрі болды, ал Жаңа Зеландия бұрынғыдан гөрі беделді және маңызды мемлекетке айналды. Ол аймақтық экономикалық дамудың қажеттігін баса көрсетіп, Жаңа Зеландияның Австралиямен тәуелсіз және өзара тиімді сыртқы саясатты қабылдаудағы ынтымағын растады. Қызметке келгеннен кейін Жаңа Зеландия әскерлерін Вьетнамнан шығарып, АҚШ-тың сыртқы саясатын қатаң сынады. Ол ел ішінде де, шетелде де нәсілдік теңдікті қолдады; оның үкіметі 1973 жылы Оңтүстік Африканың регби командасының Жаңа Зеландияға гастрольдік сапарына кедергі келтірді. Дегенмен, оның үкіметі таңғы шабуылдарды ұйымдастырғаны үшін сынға ұшырады, бұл көбінесе Пасификалық аймақтың Жаңа Зеландия азаматтарын нысанаға алған агрессивті шаралар еді. Кирк қоғамдық қысымға ыңғайлы болып, 1974 жылдың сәуірінде шабуылдарды тоқтатты. Кирк өз заманының ең шебер дебатшысы ретінде танымал болды және бірде "адамдар үшін маңызды нәрселер төрт: оларға тұруға орын керек, тамақ жеуге, киінуге киім керек және үміттенуге нәрсе керек" деген сөзді айтқан, бірақ көбінесе "тұруға орын, сүйетін жан, жұмыс істейтін орын және үміттенуге нәрсе" деп қате түсіндіріледі. Жеке өмірінде ол семіздік пен жұмыстан туындаған шаршаңқылықтан зардап шекті; 1974 жылдың қысында денсаулығы күрт нашарлап, сол жылдың 31 тамызында қайтыс болды. Оның өлімі елді дүр сілкіндірді және қайғы-қасіретке ұшыратты; ол Жаңа Зеландияның билікте қайтыс болған соңғы премьер-министрі. Оның әкесі, сондай-ақ Норман Кирк аталған, ағаш шебер болған, ал анасы Вера Джанет (туған тегі Жюри) Вайрарападан көшіп келген. Өмірі бойы Норман Кирктің маори тегі бар екендігі және аралас Кай Таху ата-тегі бар екендігі туралы әртүрлі болжамдар айтылды. Бұл Кирктің Пакеха ретінде танылуына қатысты айыптауларға әкелді. Сондай-ақ, Кирктің маори туыстары болғаны туралы да мәлімдемелер жасалды, бұл оның шөбересі Джо Лакстон арқылы, қазіргі Өкілдер палатасының Рангитатадан мүшесі арқылы расталған. Кирк өзін маори деп ешқашан мойындамаған, бірақ оның генеалогиясын зерттеу оның Кай Таху екенін көрсететін ешқандай дәлел таппады және ол өзін жария түрде маори деп таныстырмады. Кирк өте зиялы болғанымен, оқуда жақсы нәтижелерге жете алмады. Ол әкесі жұмысынан айырылғаннан кейін он үш жасқа толмас бұрын мектепті тастады. Алайда, ол кітап оқуды ұнататын және көбінесе кітапханаға баратын. Әсіресе, тарих және географияны оқығанды жақсы көретін.
the American army surgeon
Norman Eric Kirk (6 January 1923 – 31 August 1974) was a New Zealand politician who served as the 29th prime minister of New Zealand from 1972 until his sudden death in 1974. Born into poverty in Southern Canterbury, Kirk left school at age 13 and joined the New Zealand Labour Party in 1943. He was mayor of Kaiapoi from 1953 until 1957, when he was elected to the New Zealand Parliament. He became the leader of his party in 1964. Following a Labour victory in the , Kirk became Prime Minister and Minister of Foreign Affairs, and New Zealand changed into a far more assertive and consequential nation. He stressed the need for regional economic development and affirmed New Zealand's solidarity with Australia in adopting independent and mutually beneficial foreign policy. Having withdrawn New Zealand troops from Vietnam upon taking office, he was highly critical of US foreign policy. He promoted racial equality at home and abroad; his government prevented the South African rugby team from touring New Zealand during 1973. However, his government has been criticised for the launching of the Dawn Raids, the aggressive crackdown on alleged overstayers that near exclusively targeted Pasifika New Zealanders. Kirk relented to public pressure and discontinued the raids in April 1974. Kirk had a reputation as the most formidable debater of his time and once famously said that "there are four things that matter to people: they have to have somewhere to live, they have to have food to eat, they have to have clothing to wear, and they have to have something to hope for", often misquoted as "somewhere to live, someone to love, somewhere to work and something to hope for". In private, he suffered from effects of obesity and work exhaustion; his health rapidly deteriorated in the winter of 1974, and he died suddenly on 31 August that year. His death shocked the nation and led to an outpouring of grief; he is the most recent New Zealand Prime Minister to die in office. His father, also named Norman Kirk, was a carpenter, while his mother Vera Janet (née Jury) had migrated from the Wairarapa. Throughout his life, it was often speculated that Norman Kirk had Māori whakapapa, and was of mixed Kāi Tahu ancestry. This led to allegations that Kirk was passing as Pākehā. It was also claimed that Kirk had Māori relatives, which is true at least through his great niece Jo Luxton, the current Member of the House of Representatives for Rangitata. While Kirk never denied being Māori, a study of his genealogy found no evidence he was Kāi Tahu and he never publicly identified himself as such. While very intelligent, Kirk did not perform well academically. He left school shortly before he turned thirteen after his father lost his job. Despite this, however, he enjoyed reading, and often visited libraries. In particular, he enjoyed the study of history and geography.
Алғашқы саяси мансап
Сондай-ақ 1943 жылы Кирк Каяпоидегі Еңбек партиясының бөлімшесіне қосылды, онда ол әйелімен бірге үй салуды шешті. Кирк 12 Carew Street мекенжайындағы жер учаскесін бар болғаны 40 NZ£ (қазіргі жер бағасы 126 000 NZ$) төлеп сатып алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қаржы және құрылыс материалдарының тапшылығына байланысты Кирк үйді өзі толығымен салды, тіпті кірпіштерді құюға дейін. Үй бүгінге дейін тұр, бірақ артқы жағына қосымша бөлмелер салынған, ал бастапқыда су өткізетін жалпақ малтоид шатырының орнына дөңгелектелген темір шатыр қойылған. 1951 жылы Кирк партияның Хурунуи сайлау округі комитетінің төрағасы болды. 1953 жылы Кирк лейбористерді Каяпои жергілікті кеңесіне сайлауда күтпеген жеңіске жеткізді және 30 жасында елдегі ең жас қала әкімі болды. Қала әкімі ретінде Кирк үлкен шығармашылық танытып, көптеген өзгерістер енгізді. Ол мәселелерді терең зерттейтін, кейде кеңесшілерінен де жақсы білетін болды, бұл шенеуніктерді таң қалдырды. 1958 жылдың 15 қаңтарында қала әкімі лауазымынан кетіп, сайлау округінен депутат болып сайланғаннан кейін отбасымен бірге Крайстчерч қаласына көшті. 1957 жылғы жалпы сайлауда Кирк Литтелтон округінен жеңіске жетіп, Парламент мүшесі болды. 1969 жылы ол Сиденхэм округіне ауысты, оны өмірінің соңына дейін өкілдік етті. 1963 жылы Фред Хакетттің қайтысынан кейін партия басшысының орынбасары лауазымына кандидат болды, бірақ Хью Уатттан жеңілді. Уатттан қызмет ету мерзімі мен министрлік тәжірибесі жетпесе де, Кирк бір ғана дауыспен жеңілді, бұл үлкен қолдаудың белгісі болды. «Қара бюджет» туралы естелік лейбористтердің жетекшісі Арнольд Нордмейердің беделіне әлі де зиян келтіріп тұрды және партияның көптеген мүшелері жаңа бастама қажет деп ойлады. 1965 жылы, көбінесе жас лейборист депутаттардан құралған топ Нордмейерді Киркпен алмастыруды мақсат еткен «Мафия» деп аталды. 1965 жылдың соңында ол Арнольд Нордмейерге қарсы парламенттік басшылыққа үміткерлік танытып, оппозиция жетекшісі болды. Жеке басшы ретінде Кирк лейбористтік фракция ішінде бұрынғыдан да ресми түрде көлеңкелі кабинет жүйесін құрды, өйткені ол өзінің тәжірибелі депутаттарының беделін арттырмақшы болды. Алайда, оның негізінен Окленд және Крайстчерчтен құралған депутаттардан тұратынын болдырмау қиын болды. «Істерді оңды жаққа бұруға» шақырып, Кирк лейбористерді 1969 жылғы жалпы сайлауға бастап келді. Партия көпшілік дауысқа ие бола алмады, бірақ дауыс үлесі мен орын саны 44,2% және 39-ға дейін өсті.
Премьер-министр (1972-1974)
1972 жылдың ақпанында Кит Холиоак премьер-министр қызметінен кетіп, оның орнына Джек Маршалл тағайындалды. Бірақ бұл да Лейбористердің «Уақыт келді – өзгеріс уақыты, Лейбористерге уақыт» деген науқандық ұранын әлсірете алмады. 1972 жылдың 25 қарашасында Кирк 23 мандатпен Лейбористерді жеңіске жеткізді. Кирк Пакеха ретінде танылғандықтан, бұл сурет Жаңа Зеландия халқының жаңа серіктестік дәуірін бейнелейтіндей болды. Содан бері Жаңа Зеландия Қорғаныс күштері толыққанды ерікті және кәсіби күш болып қала береді. Кирк сондай-ақ Австралияның Еңбек партиясымен және оның басшысы Гоф Уитламмен қарым-қатынасын нығайтты. Кирк сияқты Уитлам да 1972 жылы билікке келді, ол ұзақ уақыттан бері алғашқы Еңбек партиясының премьер-министрі болды. Кирктің алдында 12 жыл бойы Ұлттық партия үкіметі болды, ал Уитлам 23 жылға созылған коалициялық үкіметтің орнын басты. Кирк екі жаңа басшының бірлесіп жұмыс істеуін, Ұлыбритания мен АҚШ-тан тәуелсіз, батыл сыртқы саясатты қалыптастыруын қалады. Бірақ олардың қызмет мерзімі шамалы болғанына қарамастан, Кирк пен Уитлам жеке өмірде жақын болмағанын, тіпті бір-бірін ұнатпағанын жақсы біледі. Кирк Сингапур премьер-министрі Ли Куан Юмен, оны өз ұстазы деп есептеген, және Ұлыбритания премьер-министрі Гарольд Уилсонмен (Ұлыбританияның ықпалынан құтылуға ниеттенгеніне қарамастан) Уитламнан гөрі жақын дос болды. Басқа бір мәселе: Оңтүстік Африканың регби командасының сапарына рұқсат бермеуі, себебі Оңтүстік Африкадағы апартеид режимі осы спорттағы нәсілдік интеграцияны қабылдамайтын еді. Ол сондай-ақ АҚШ-тың сыртқы саясатын қатты сынады, 1973 жылы Чилидегі төңкеріске АҚШ-тың қатысы бар екенін Біріккен Ұлттар Ұйымы алдында айтты. Кирк үкіметі ұлттық сананы қалыптастыру саясатымен де көзге түсті. Үкімет 1973 жылы Жаңа Зеландия күнінің дәстүрін қалыптастырды, ал Крайстчерч 1974 жылы Достастық ойындарын қабылдады, оның әсем ашылу салтанаты Жаңа Зеландияның жаңа өзіне сенімділігі мен оптимизмін білдіретін фестиваль ретінде қарастырылды. Кирк пен оның әйелі патшалық отбасын қабылдап, оларды Жаңа Зеландия мен Кук аралдарына саяхатқа шығарды. Үкімет ауылдық жерлердегі қоғамдық жұмыс топтарының Оху схемасын бастады, бұл белсенді адамдарға (әсіресе маорилерге) өздерінің күнкөрісі үшін жерге оралуға мүмкіндік берді. Бұл схема халыққа жерден өзін-өзі қамтамасыз етуге, рухани және әлеуметтік әл-ауқатын арттыруға, баламалы әлеуметтік модельдерді дамытуға және органикалық шаруашылықты ілгерілетуге көмектесті. Кирк бұл идеяны 1971 жылы Израильге сапар шегіп, кибуцтарды көрген кезде алды, содан кейін бұқаралық ақпарат құралдары оны «Кирк кибуцтары» деп атады. Оху топтарындағы адамдар өңдеген жерлеріне иелік етпеді, оларды Жер және жер зерттеу департаментінен жалға алды, сондай-ақ олар экспортқа арналған ауыл шаруашылығы өнімдерінің артық өнімін (қауымның қажеттілігінен тыс) өндіруге міндетті емес еді. Кеңесшілер тобы құрылды және 1975 жылы Уитянга маңында алғашқы Оху, Sunburst қауымы ашылды. Кирк үкіметі бұрынғы үкіметтерге қарағанда қоршаған ортаға көбірек мән берді. Ол «Манапориді сақтайық» кампаниясының идеяларын қолдайтын платформамен сайланды. 1973 жылдың ақпанында Кирк сайлау алдындағы уәдесін орындап, электр энергетикасы департаментіне Манапори көлінің деңгейін көтермеуді бұйырды. Ол Манапори, Моновай және Те Анау көлдерін басқаруды қадағалау үшін тәуелсіз орган – көлдердің сақшыларын (көшбасшылардың жетекші мүшелерінен құралған) құрды. Кирк Билл Роулингті Қаржы министрі етіп тағайындады. Лейбористік үкімет өзінің бірінші жылында рекордтық бюджет профицитіне ие болды және валютаны қайта бағалады. Алайда, әлемдік экономиканың баяулауы, мұнай бағасының күрт өсуі және мемлекеттік шығыстардың жылдам өсуі 1974 жылы инфляцияның өсуіне әкелді.
Ауру және өлім
Премьер-министр болған кезінде Кирк қарқынды жұмыс кестесін сақтап, жұмыс жүктемесін едәуір азайтудан бас тарды және сирек демалысқа шықты (Чатем аралдары оның ең сүйікті демалыс орны болды). Бірнеше дәрігердің, сондай-ақ Боб Тизард пен Уоррен Фрирдің "өзіне қамқорлық жасау" және Кока-Кола мен алкогольді (сыра, содан кейін виски немесе джин) көп ішуді азайту туралы кеңестерін елемеді, "қысқа, бірақ бақытты өмір сүремін" деді. Үндістанға сапарында ол дизентериямен ауырып, диагнозы қойылмаған қант диабетінің белгілерін көрсетті. Оның ұлы Джон Кирк 1974 жылғы қарашада Сайденхемде өткен сайлауда жеңіске жетті. Әріптестер оны демалуға шақырып тұрғанмен, оның соңғы ауруының қаншалықты ауыр екенін ешкім білмеді. Еңбек партиясының төрағасы Боб Харви Киркті "аттың дене бітімі бар күшті адам" деп сипаттады. Ол оның ЦРУ-мен, мүмкін, жанасу арқылы уландырылып өлтірілгені туралы қауесеттерді тексеру үшін Корольдік комиссия құруды ұсынды. Бұл оқиға 1999 жылы АҚШ президенті Билл Клинтонның Жаңа Зеландияға келген кезде қайта жаңғырды.
Жерлеу рәсімі
Парламент үйінде 2-4 қыркүйек аралығында жатқаннан кейін, 4 қыркүйекте Веллингтондағы Сент-Пол соборында үлкен ресми жерлеу рәсімі өтті, оған Принц Чарльз, Кук аралдарының премьер-министрі Альберт Генри және Австралия премьер-министрі Гоф Уитлэм қатысты. 5 қыркүйекте Крайстчерч қалалық залында тағы бір, дінаралық қызмет өткізілді, одан кейін туған қаласы Уайметте қарапайым жерлеу рәсімі болды. Ол анасының қабіріне жақын жерленді; жерлеу рәсімі кешіктірілді, себебі RNZAF Hercules Уайметке қона алмады, ал процессия жерлеу үшін күндізгі жарық талабына сәйкес келу үшін жолмен асықты. Жаңа Зеландия бойынша және 26 қыркүйекте Лондонның Вестминстер аббаттығында еске алу рәсімдері өтті.
Танымал мәдениет
Жаңа Зеландиялық поп-тобы Ebony "Big Norm" әнін жазды, онда Киркті әжуалай мақтайтын сөздер бар. 1974 жылы ән хит-парадтарда 4-орынға жетті және Ebony Жаңа Зеландияның RATA музыкалық сыйлығын «Жыл тобы» номинациясы бойынша жеңіп алды. Кирк қайтыс болғанға дейін жіберген соңғы телеграммасы Ebony тобын жеңісімен құттықтауға арналған еді.