Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рим және Константинопольде орталықтары болған ежелгі мемлекеттер.
none
the ancient polities with their capitals at Rome and Constantinople
NOTOC
This is a timeline of Roman history, comprising important legal and territorial changes and political events in the Roman Kingdom and Republic and the Roman and Byzantine Empires. To read about the background of these events, see Ancient Rome and History of the Byzantine Empire. Following tradition, this timeline marks the deposition of Romulus Augustulus and the Fall of Constantinople as the end of Rome in the west and east, respectively. See Third Rome for a discussion of claimants to the succession of Rome. Millennia: 1st BC1st–2nd
Бұл Рим тарихының уақыт жолағы, Рим патшалығы мен республикасы, сондай-ақ Рим және Византия империяларындағы маңызды құқықтық және аумақтық өзгерістер мен саяси оқиғаларды қамтиды. Осы оқиғалардың контекстін білу үшін, Ежелгі Рим және Византия империясының тарихына қараңыз. Дәстүр бойынша, бұл уақыт жолағында Ромул Августулдың тақтан түсуі және Константинопольдің құлауы, тиісінше, батыста және шығыста Римнің аяқталуы деп белгіленеді. Римнің мұрагерлігіне талапкерлер туралы талқылау үшін Үшінші Римге қараңыз. Мыңжылдықтар: б.з.б. 1-ші 1-ші–2-ші ғасырлар: б.з.б. 7-ші 6-шы б.з.б. 5-ші 4-ші б.з.б. 3-ші 2-ші б.з.б. 1-ші 1-ші 2-ші 3-ші 4-ші 5-ші 6-шы 7-ші 8-ші 9-шы 10-шы 11-ші 12-ші 13-ші 14-ші 15-ші.
Жыл Күн Оқиға r Альба Лонга шайқасы. Альба-Лонга королі Амулий, бұрын билікті басып алған болатын, ағасы Нумитор мен үлкен немере інісі Ромулмен жеңіліп, ұлдарымен бірге қаза табады. 21 сәуір Рим қаласы негізделді. Рим жырларына сәйкес, Ромул Римнің негізін қалаушы және алғашқы патшасы болды, Рим мемлекетін құрды. Римнің алғашқы патшасы Ромул, Сабина әйелдерін зорлаудан кейін Каениндіктерге қарсы жеңісінен соң, алғашқы римдік жеңіс тойын өткізеді. Ол сол жылы Антемнаттарға қарсы тағы бір жеңісін тойлайды. Римнің алғашқы колониялары құрылды. Плебейлер кеңесінің қаулылары Сенаттың вето құқығына бағынып, толық заң күшін алды. Он адамнан тұратын екі комиссияның екіншісі, Республиканың негізгі заңдары – Он екі тақтаның соңғысын жариялады. Тайпалық жиналыс құрылды және квесторларды сайлау құқығы берілді. Лекс Канулея: Патрициандар мен плебейлер арасындағы неке заңдастырылды. Tribuni militum consulari potestate лауазымдары құрылды. Үш патриций немесе плебей трибундарынан тұратын коллегия, олардың әрқайсысы белгілі бір рим тайпаларынан (Титиендер, Рамнендер және Люцерлер) құралған, жыл сайын Сенатқа бағынып, консулдық билікті иеленді. Цензор лауазымы құрылды, ол консул болмаған жылдары халық санағын жүргізуге жауапты патриций судьясы болды. Цинциннат патшалыққа таласуға тырысқан Спурий Маелийдің билігін тоқтату үшін патрицийлердің шақыруымен екінші рет диктаторлыққа ие болды; патрицийлер Спурийдің бидайды қолданып, плебейлердің қолдауын сатып алып, өзін патша етіп қоюға тырысқанын күдіктенді. Гай Сервилий Ахала Маелийді тоқтату үшін magister equitum болып тағайындалды; Маелийдің шабуылынан кейін Ахала оны өлтірді. Цинциннат тағы да диктаторлықтан бас тартып, 21 күннен кейін шаруашылығына оралды. Tribuni militum consulari potestate лауазымында болды.
Year Date Event r Battle of Alba Longa. King of Alba Longa, Amulius, who had previously usurped power is defeated and killed along with his sons by his Brother Numitor, and great nephew Romulus, who led a sizable warband. 21 April Rome was founded. According to Roman legend, Romulus was the founder and first King of Rome, establishing the Roman Kingdom. Romulus, first king of Rome, celebrates the first Roman triumph after his victory over the Caeninenses, following the Rape of the Sabine Women. He celebrates a further triumph later in the year over the Antemnates. Rome's first colonies were established. Resolutions of the Plebeian Council were given the full force of law subject to Senate veto. The second of two decemviri, specially elected ten man commissions, issued the last of the Twelve Tables, the fundamental laws of the Republic. The Tribal Assembly was established, and granted the right to elect quaestors. Lex Canuleia: Marriage between patricians and plebeians was legalized. The offices of the Tribuni militum consulari potestate were established. A collegium of three patrician or plebeian tribunes, one each from specific Roman tribes (the Titienses, the Ramnenses, and the Luceres), would hold the power of the consuls from year to year, subject to the Senate. The office of the censor, a patrician magistrate responsible for conducting the census in years without a consul, was established. Cincinnatus was called upon to accept a second dictatorship by the patricians to prevent Spurius Maelius from seizing power; the patricians suspected Spurius of using wheat to purchase the support of the plebeians, to set himself up as a king. Gaius Servilius Ahala was appointed magister equitum in order to stop Maelius; following an attack by Maelius, Ahala slew him. Cincinnatus again resigned his dictatorship and returned to his farm after 21 days. The Tribuni militum consulari potestate held office.
Б. з. б. 4 ғасыр
Жыл Күн оқиғасы Вей шайқасы: Диктатор Маркус Фурий Камилл басқарған рим әскерлері Вейді жаулап алды. Римдік сарбаздар алғаш рет жалақы ("salary" латын тілінен аударғанда "тұз") алды. Консулдар қызмет атқарды. Tribuni militum consulari potestate лауазымына ие болды. 18 шілде Аллия шайқасы: Сенондар Аллия және Тибр өзендерінің қосылған жерінде рим әскерін талқандады. Сенондар Римді тонады. Басқа да заттармен қатар кітаптар да жойылды. Римнің осы уақытқа дейінгі тарихы көбінесе қайта құрастырылды және кейде сенімсіз немесе мифологиялық болып табылады. Консулдық қайта жаңартылды. Луций Секстий алғашқы плебей консулы болып сайланды. Консулдың сот функцияларын атқаратын және тек патрицийлерге ғана берілетін претор лауазымы құрылды. Алғашқы плебей диктаторы сайланды. Алғашқы плебей цензоры сайланды. Самнит соғыстары: Рим кемпаниялықтардың өтінішінен кейін самниттерге қарсы жорыққа шықты. Гаурус тауының шайқасы: Барбаро тауының жанында рим әскері самнит әскерін талқандады. Leges Genuciae қабылданды, ол бір адамның бір уақытта немесе кез келген он жыл ішінде екі лауазымды атқаруына тыйым салды; сондай-ақ, қарызға пайыз алуға да тыйым салынды. Самнит соғыстары: Сенат самниттердің бұрынғы достық шартына шағымдануынан кейін бейбіт келісімге келді. Латын соғысы: Латын лигасы Самнийге басып кірді. Әр бес жыл сайын кем дегенде бір плебей цензоры сайлауды талап ететін заң қабылданды. Латын соғысы: Рим Латын лигасының әскерлерін жеңді. Алғашқы плебей преторы сайланды. Самнит соғыстары: Рим Фрегеллаға шабуыл жасауына кедергі келтірмегені үшін самниттерге соғыс жариялады. Каудиндық өткелдегі шайқас: Каудиум маңындағы тау жолында сусыз қалған рим әскеріне самнит әскері кері шегінуге рұқсат берді. Латула шайқасы: Террачина маңындағы самниттердің шешуші жеңісі рим аумағын екіге бөлді. Самнит соғыстары: Этрусктар Сутриді қоршады. Вадимо көлінің шайқасы (б.з.д. 310 ж.): Рим Вадимо көлінде этрусктарға айқын әскери жеңіліс сыйлады. Самнит соғыстары: Умбри, Пицен және Марси самниттермен бірігіп Римге қарсы шықты. Герниктер Римнен тәуелсіздік алды. Рим Эквиді жаулап алды. Самнит соғыстары: Рим мен самниттер арасындағы достық шарты қайта жаңартылды.
Year Date Event Battle of Veii: Roman forces led by the dictator Marcus Furius Camillus conquered Veii. Roman soldiers first earned a salary ("salary" from Latin for "salt"). The consuls held office. The Tribuni militum consulari potestate held office. 18 July Battle of the Allia: The Senones routed a Roman force at the confluence of the rivers Allia and Tiber. The Senones sacked Rome. Among other artifacts, books were destroyed. The history of Rome up to this point had to be mostly reconstructed and is sometimes unreliable or mythological. The consulship was reintroduced. Lucius Sextius was elected the first plebeian consul. The office of Praetor, which took the judiciary responsibilities of the consul and could be held only by a patrician, was established. The first plebeian dictator was elected. The first plebeian censor was elected. Samnite Wars: Rome marched against the Samnites, probably after an appeal from the Campanians. Battle of Mount Gaurus: A Samnite force was routed by a Roman army near Mount Barbaro. The Leges Genuciae were passed, banning a person from holding two offices at the same time, or during any ten year period; charging interest on loans was also banned. Samnite Wars: The Senate agreed a peace, following an appeal by the Samnite to a previous treaty of friendship. Latin War: The Latin League invaded Samnium. A law was passed which required the election of at least one plebeian censor every five years. Latin War: Rome defeated the Latin League armies. The first plebeian Praetor was elected. Samnite Wars: Rome declared war on the Samnites after their failure to prevent their subjects raiding Fregellae. Battle of the Caudine Forks: After being trapped in a mountain pass near Caudium without a water supply, Roman forces were allowed to retreat by a Samnite army. Battle of Lautulae: A decisive Samnite victory near Terracina split Roman territory in two. Samnite Wars: The Etruscans laid siege to Sutri. Battle of Lake Vadimo (310 BC): Rome inflicted a substantial military defeat on the Etruscans at Lake Vadimo Samnite Wars: The Umbri, Picentes and Marsi joined the Samnites against Rome. The Hernici declared their independence from Rome. Rome conquered the Aequi. Samnite Wars: The treaty of friendship between the Romans and Samnites was restored.
Б. з. б . 3 ғасыр
Жыл Күн оқиғасы Lex Ogulnia қабылданды, бұл плебейлерге діни қызметкер болуға мүмкіндік берді. Самнит соғысы: Рим Лукандардың өтініші бойынша Самниттерге соғыс жариялады. Самнит соғысы: Рим Божано және Кастель ди Сангро қалаларын басып алды. Тифернум шайқасы: Рим әскері Сан жағынан басым Самнит күштерін Città di Castello қаласында жеңді. Сентиний шайқасы: Рим әскері Сентинийде сан жағынан басым Самниттер, Этрусктер, Умбри және Сенондар күштерін жеңді. Консул Публий Деций Мус (б.з.д. 312 ж.) қаза тапты. Самнит соғысы: Рим және Самнит күштері Луцерада шайқасты. Аквилония шайқасы: Рим әскері қазіргі Агнонеде Самнит күштерінің көп бөлігін жойды. Халық санауында Римде шамамен 270 000 адам тұрғаны анықталды. Самнит соғысы: Рим Самниттердің Веноза қаласын басып алып, отарлады. Самнит соғысы: Самниттердің соңғы тиімді қарсыласы жойылды. Ордендер қақтығысы: Плебстің сецессиясы болды. Ордендер қақтығысы: Lex Hortensia қабылданды, плебейлер кеңесінің қаулыларын (плебисциттерді) барлық римдіктерге міндетті етті, бұрын олар тек плебейлерге ғана қатысты. Вадимо көлінің шайқасы (б.з.д. 283 ж.): Рим әскері Вадимо көлінің жанында Этрусктер, Бои және Сенондардың біріккен күштерін жеңді. Таранто Эпирден Римге қарсы көмек сұрады. Пирр соғысы: Эпирот армиясының 25 000-ға жуық әскері Тарантоға келді. Шілде айында Гераклея шайқасы: Эпирот патшасы Пиррдің басшылығымен грек коалициясы Гераклея Луканиядағы шайқаста әскери пілдерді қолданып рим әскерін жеңді. Аскулум шайқасы: Эпирот патшасы Пиррдің басшылығымен грек күштері ауыр шығынға ұшырағанмен, қазіргі Асколи-Сатрианода рим әскерін жеңді. Беневентум шайқасы (б.з.д. 275 ж.): Рим және Эпирот әскерлері Беневентода қанды шайқаста кездесті. Пирр соғысы: Пирр әскерімен Эпирге қайтты. Пирр соғысы: Таранто Римге бағынды. Квесторлардың саны төрттен онға дейін көтерілді. Мессана шайқасы: Мессанада рим әскері Карфаген және Сиракуза гарнизонын жеңді. Qui inter peregrinos ius dicit преторы, яғни шетелдіктердің құқығымен айналысатын претор лауазымы құрылды. Бірінші Пуникалық соғыс: Сицилия Сицилия провинциясы ретінде ұйымдастырылды. Жалшы соғысы: Карфаген Сардиния және Корсикаға деген талаптарын Римге өткізді. Илирия соғыстары: Рим Ардиаи аумағына басып кірді. Илирия соғыстары: Ардиаи стратегиялық маңызы бар порттарды қоса, бір бөлік аумақты Римге беріп соғысты аяқтады. Теламон шайқасы: Рим әскері қазіргі Таламонның жанында галлдардың басып кіруін жеңді. Консул Гай Атилиус Регулус қаза тапты. Илирия соғыстары: Рим Хварға басып кірді. Екінші Пуникалық соғыс: Карфаген әскері Картагенадан аттанды. Илирия соғыстары: Фарос Димитриі Македонияға қашты. 2 тамыз Канна шайқасы: Карфаген генералы Ганнибал Каннада рим әскерін жеңді. Бірінші Македония соғысы: Македония флоты Орикумды басып алды. Сиракуза қоршауы (б.з.д. 214–212 жж.): Рим Сиракузаны қоршауға алды. Сиракуза қоршауы (б.з.д. 214–212 жж.): Рим әскерлері Сиракузаның ішкі цитаделін бұзып, тұрғындарын өлтірді. Бірінші Македония соғысы: Рим мен Македония Финикия шартын жасасты, оған сәйкес Македония Карфагенмен одағынан бас тартып, Римнің Илириядағы жетістіктерін мойындады. Екінші Пуникалық соғыс: Консул Сципион Африканский Утикаға шабуыл жасау үшін флотын түсірді. 19 қазан Зама шайқасы: Рим әскері Карфагенді жеңді, шамамен қазіргі Сакиет Сиди Юсефтің жанында. Екінші Пуникалық соғыс: Карфаген Римнің бейбіт шарттарын қабылдады, оның ішінде қарусыздану, он мың таланттық соғыс өтемі және Иберияны беру, соғыс аяқталды.
Year Date Event The Lex Ogulnia was passed, allowing plebeians to become priests. Samnite Wars: Rome declared war on the Samnites after an appeal by the Lucani. Samnite Wars: Rome captured the Samnite cities of Bojano and Castel di Sangro. Battle of Tifernum: A Roman army defeated a numerically superior Samnite force at Città di Castello. Battle of Sentinum: A Roman army decisively defeated a numerically superior force of Samnites, Etruscans, Umbri and Senones in coalition at Sentinum. The consul Publius Decius Mus (consul 312 BC) was killed. Samnite Wars: Roman and Samnite forces battled at Lucera. Battle of Aquilonia: A Roman army destroyed the majority of Samnite forces, probably in modern Agnone. A census counted about 270,000 residents of Rome. Samnite Wars: Rome conquered and colonized the Samnite city of Venosa. Samnite Wars: The last effective Samnite resistance was eliminated. Conflict of the Orders: A secessio plebis took place. Conflict of the Orders: The Lex Hortensia was passed, made resolutions of the Plebeian Council (plebiscites) binding on all Romans, they formally only applied to plebeians. Battle of Lake Vadimo (283 BC): A Roman army defeated a combined force of Etruscans, Boii and Senones near Lake Vadimo. Taranto appealed to Epirus for aid against Rome. Pyrrhic War: An Epirote army of some 25,000 landed at Taranto. July Battle of Heraclea: A Greek coalition force led by the Epirote king Pyrrhus of Epirus defeated a Roman army after their deployment of war elephants at Heraclea Lucania. Battle of Asculum: A Greek force led by the Epirote king Pyrrhus defeated a Roman army at modern Ascoli Satriano, despite suffering heavy losses. Battle of Beneventum (275 BC): Roman and Epirote armies met in a bloody battle at Benevento. Pyrrhic War: Pyrrhus withdrew with his army to Epirus. Pyrrhic War: Taranto surrendered to Rome. The number of quaestors was raised from four to ten. Battle of Messana: A Roman force defeated a Carthaginian and Siracusani garrison at Messina. The office of the praetor qui inter peregrinos ius dicit, a Praetor with jurisdiction over foreigners, was created. First Punic War: Sicily was organized as the province of Sicilia. Mercenary War: Carthage surrendered its claims on Sardinia and Corsica to Rome. Illyrian Wars: Rome invaded the territory of the Ardiaei. Illyrian Wars: The Ardiaei surrendered some territory, including strategically significant ports, to Rome, ending the war. Battle of Telamon: A Roman army decisively defeated a Gallic invasion near modern Talamone. The consul Gaius Atilius Regulus was killed. Illyrian Wars: Rome invaded Hvar. Second Punic War: A Carthaginian army departed Cartagena. Illyrian Wars: Demetrius of Pharos fled to Macedonia. 2 August Battle of Cannae: The Carthaginian general Hannibal decisively defeated a numerically superior Roman force at Cannae. First Macedonian War: A Macedonian fleet captured Oricum. Siege of Syracuse (214–212 BC): Rome laid siege to Syracuse. Siege of Syracuse (214–212 BC): Roman forces breached the inner citadel of Syracuse and slaughtered its inhabitants. First Macedonian War: Rome and Macedonia signed the Treaty of Phoenice, according to which Macedonia renounced its alliance with Carthage in exchange for Roman recognition of its gains in Illyria. Second Punic War: The consul Scipio Africanus landed an invasion fleet at Utica. 19 October Battle of Zama: A Roman army decisively defeated Carthage, probably near modern Sakiet Sidi Youssef. Second Punic War: Carthage accepted Roman conditions for peace, including disarmament, a war indemnity of ten thousand talents, and the cession of Iberia, ending the war.
Б. з. б. 2 ғасыр
Жыл Күн Оқиға Екінші Македония соғысы: Рим флоты Иллирияға Македонияның Абидос қаласын қоршауын жеңілдету үшін келді. Испанияның сыртқы және ішкі провинциялары құрылды. Квесторлардың саны он екіге дейін артты. Преторлардың саны алтыға дейін көбейтілді. Екінші Македония соғысы: Македония Грекиядағы басып алған жерлерін қайтарды және соғыс өтемақысын төлеуге келісті, соның нәтижесінде соғыс аяқталды. Рим-Селеукид соғысы: Селеукидтер империясы Грекияға шабуыл жасады. Рим-Селеукид соғысы: Селеукидтер империясы Апамея шартын жасады, оған сәйкес Тавр тауларының батысындағы барлық территорияны Римнің клиенттері – Родос және Пергамон қалаларына өткізді, сондай-ақ теңіз күштерін қарусыздандыруға және Римге он бес мың талант күміспен соғыс өтемақысын төлеуге міндеттенді. Lex Villia annalis заңы жоғары лауазымдарға ең төменгі жас шегін белгіледі және лауазымдар арасында кемінде екі жыл жеке өмірде болуды талап етті. Үшінші Македония соғысы: Рим Македонияға соғыс жариялады. Үшінші Македония соғысы: Македония патшасы Персей тұтқындалды. Македония Римге бағынышты төрт округке бөлінді. Лузитан соғысы: Испанияның сыртқы провинциясының (Hispania Ulterior) лузитандықтары Римге қарсы көтеріліс жасады. Төртінші Македония соғысы: Андриск, Персейдің ұлымын деп мәлімдеп, Македонияның заңды патшасы болуға талап етумен Римге қарсы көтерілді. Үшінші Пуникалық соғыс: Рим Карфагенге соғыс жариялады. Lex Calpurnia заңы провинциялардағы әкімдердің артық салықтарына шағымдарды қарау үшін претор басқаратын сот құруды бекітті. Төртінші Македония соғысы: Андриск Римге өлім жазасын алу үшін тапсырылды. Үшінші Пуникалық соғыс: Рим әскерлері Карфаген қаласын басып алып, өртеп, қалған тұрғындарын құлдыққа салды. Ахай соғысы: Рим әскерлері Ахай лигасының әскерлерін Коринфте түбегейлі жеңді. Македония провинциясы құрылды. Африка провинциясы басып алынған Карфаген территориясында құрылды. Лузитан соғысы: Лузитан басшысы Вириатты Римге үш елшісі – Аудакс, Дитальк және Минур өлтірді. Lex Gabinia tabellaria заңы барлық магистраттарды сайлауда жасырын дауыс беруді міндеттеді. Плебб трибуны Тиберий Гракхты Римнің бас жұмасы (Pontifex Maximus) Публий Корнелий Сципион Насика Серапио (б.з.д. 138 ж.) бастаған сенаторлар тобы өлтірді. Галлия Нарбоненсис провинциясы құрылды. Бірінші Сенаттың соңғы жарлығы (Senatus consultum ultimum) қабылданды, консул Луций Опимийге Гай Гракхтың жақтастарын жеңу үшін төтенше өкілеттіктер берілді. Югурт соғысы: Рим Нумидияға соғыс жариялады. Гай Марий консул сайланды. Марий қайтадан консул сайланды. Югурт соғысы: Нумидия патшасы Югурт Мамертин түрмесіне қамалды. 6 қазан Араузио шайқасы: Цимбрилер мен тевтондықтардың одағы қазіргі Оранж қаласы тұсында рим армиясына ауыр жеңіліс сырғады. Жүз мыңға жуық рим әскері қаза тапты. Марий үш жыл қатарынан консул сайланды. Аква Секстия шайқасы: Рим тевтондықтар мен амброндардың күштерін түбегейлі жеңіп, тоқсан мыңға жуық әскер мен бейбіт азаматты өлтірді. Верцелла шайқасы: Цимбрилердің Италияға басып кіруі рим күштерінен түбегейлі жеңілді. Олардың патшасы Бойорикспен бірге жүз мыңға жуық цимбри әскері мен бейбіт тұрғындары қаза тапты.
Year Date Event Second Macedonian War: A Roman fleet arrived in Illyria to relieve a Macedonian siege of Abydos. The provinces of Hispania Ulterior and Hispania Citerior were organized. The number of quaestors was increased to twelve. The number of Praetors was increased to six. Second Macedonian War: Macedonia surrendered its conquests in Greece and agreed to pay a war indemnity, ending the war. Roman–Seleucid War: The Seleucid Empire invaded Greece. Roman–Seleucid War: The Seleucid Empire signed the Treaty of Apamea, under which it surrendered all territory west of the Taurus Mountains to the Roman clients Rhodes and Pergamon and agreed to disarm its navy and pay a war indemnity of fifteen thousand talents of silver to Rome. The Lex Villia annalis, which established minimum ages for high office and required a minimum of two years in private life between offices, was passed. Third Macedonian War: Rome declared war on Macedonia. Third Macedonian War: The Macedonian king Perseus of Macedon was captured. Macedonia was divided into four districts subject to Rome. Lusitanian War: The Lusitanians of Hispania Ulterior rebelled against Rome. Fourth Macedonian War: An Andriscus rebelled against Rome, claiming to be Perseus's son and the rightful king of Macedonia. Third Punic War: Rome declared war on Carthage. The Lex Calpurnia was passed, establishing a Praetor led court to hear appeals against extortionate taxes levied by governors in the provinces. Fourth Macedonian War: Andriscus was surrendered to Rome to be executed. Third Punic War: Roman forces breached the city of Carthage, burned it, and enslaved its surviving inhabitants. Achaean War: Roman forces decisively defeated the armies of the Achaean League at Corinth. The province of Macedonia was organized. The province of Africa was organized on captured Carthaginian territory. Lusitanian War: The Lusitanian leader Viriatus was assassinated by his three ambassadors to Rome Audax, Ditalcus and Minurus. Lex Gabinia tabellaria: required a secret ballot in elections of all magistrates. The Tribune of the Plebs Tiberius Gracchus was beaten to death by a mob of senators led by the Pontifex Maximus Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio (consul 138 BC). The province of Gallia Narbonensis was organized. The first Senatus consultum ultimum was passed, granting the consul Lucius Opimius emergency powers to defeat the partisans of Gaius Gracchus. Jugurthine War: Rome declared war on Numidia. Gaius Marius was elected consul. Marius was reelected consul. Jugurthine War: The Numidian king Jugurtha was imprisoned in the Mamertine Prison. 6 October Battle of Arausio: A coalition of the Cimbri and Teutons inflicted a serious defeat on the Roman army at modern Orange. Some hundred thousand Roman soldiers were killed. Marius was elected consul for the first of three years in a row. Battle of Aquae Sextiae: Rome decisively defeated the forces of the Teutons and Ambrones and killed some ninety thousand soldiers and civilians. Battle of Vercellae: An invasion of Italy by the Cimbri was decisively defeated by a numerically inferior Roman force. Some hundred thousand Cimbri soldiers and civilians were killed along with their king Boiorix.
Б. з. б. бірінші ғасыр
Жыл Күн оқиға 100 б.з.д. 12 13 шілде Жүлий Цезарь дүниеге келді. Мариус консул болып сайланды. 10 желтоқсан Люций Аппулей Сатурнин мен Гай Сервилий Глауция жалдаған қастандықшылар консулдыққа үміткер Гай Меммийді өлтірді. Әлеуметтік соғыс (б.з.д. 91–87 жж.): Италиядағы римдік клиенттер – марсилер, паэлигндер, вестиндер, марруциндер, пиценттер, френтандер, хирпиндер, япигтер, Помпей, Венеса, Лукания және Самний – Римге қарсы көтерілді. Сулланың Римге жорығы: Консул Сулла өз жақтастарының әскерін Pomerium арқылы Римге алып келді. Әлеуметтік соғыс (91–89 б.з.д.): Соғыс аяқталды. Бірінші Митридат соғысы: Рим әскерлері Эпирге қонды. Бірінші Митридат соғысы: Рим мен Понт арасында бейбіт келісімге қол қойылды, оған сәйкес Понт соғысқа дейінгі шекарасына қайта оралды. Сулланың азаматтық соғысы: Сулла әскерімен Бриндизиге қонды. Екінші Митридат соғысы: Рим генералы Люциус Лициний Мурена Понтқа шабуыл жасады. Сулланың азаматтық соғысы: Сулла диктатор деп жарияланды. Екінші Митридат соғысы: Мурена Понттан шықты. Сулла сол жылы көптеген реформалар жасағаннан кейін диктатурадан бас тартты. Сулланың соңғы консулдығы, жыл аяқталғаннан кейін Римнен кетті. Серториан соғысы: Квинт Серторий Лузитания көтерілісін қолдап, Пиреней түбегіне келді. Үшінші Митридат соғысы: Понт Битинияға шабуыл жасады. Үшінші құл соғысы: Капуада Лентул Батиаттың құлдары болған жетпіс гладиатор қашып кетті. Серториан соғысы: Маркус Перпенна Вент, енді Ибериядағы римдік көтерілісшілердің басшысы, генерал Помпейдің қолынан қаза тапты. Үшінші құл соғысы: Көтерілісші құлдар Петелия маңында рим әскерлерімен жеңілді. Олардың басшысы Спартак өлтірілді. Киликиялық қарақшылардың соңғыларын Помпей жойды. Үшінші Митридат соғысы: Жеңілген Понт патшасы Митридат VI Понттан досы мен күзетшісіне өзін өлтіруді бұйырды. Иерусалимді қоршау (63 б.з.д.): Помпей Иерусалимді басып алып, Екінші ғибадатхананың Киелі орталығына кірді. Цицерон консул болып сайланды. Екінші Катилиндік қастандық: Сенатор Катилиннің республиканы құлатуға жасаған қастандығы Сенат алдында ашылды. Қатысқан бес адам Мамертин түрмесінде жазаланды. Помпей Юлий Цезарь мен цензор Маркус Лициний Красспен саяси одақ құрып, Бірінші триумвират деп аталды. Юлий Цезардың консулдығы. Галл соғыстары: Рим әскерлері Хелветиялықтардың Рона өзенінен батысқа қарай көшіп кетуіне кедергі келтірді. Британияға бірінші шабуыл: Юлий Цезарьдің Британияға бірінші шабуылы. Британияға екінші шабуыл: Юлий Цезарьдің Британияға екінші шабуылы. 6 мамыр Карр шайқасы: Парфян әскері Харран маңында римдіктердің сандық артық әскерін жеңді. Красс өлтірілді. Галл соғыстары: Галлияның соңғы көтерілісшілері жеңілді. 10 қаңтар Цезарьдің азаматтық соғысы: Юлий Цезарь Рубиконды әскерімен бірге Италияға заңсыз өтті. 4 қаңтар Цезарьдің азаматтық соғысы: Цезарь Помпей мен оның жақтастарын – оптимистерді – қуып Дурреске қонды. Қараша Цезарь Помпейдің ұлдары Гней Помпей мен Секст Помпейді қуып Африкадан Иберияға кетті. 15 наурыз Юлий Цезарьдің өлтірілуі: Цезарь Помпей театрында сенаторлардың қастандығымен өлтірілді. 27 қараша Lex Titia қабылданды, Октавианға (кейіннен Август деп аталды), Марк Антонийге және Марк Эмилий Лепидке заңдар шығару және жою, сондай-ақ магистраттарды тағайындау құқығы берілді. Бостандық күрескерлерінің азаматтық соғысы: Август пен Антоний Цезарьдің өлтірушілері Маркус Юний Брут Кіші және Гай Кассий Лонгинды қуып, солтүстік Грекияға отыздай легионды бастап барды. 23 қазан Бостандық күрескерлерінің азаматтық соғысы: Брут шайқаста жеңілгеннен кейін өзін-өзі өлтірді. Август Тиберийдің анасы Ливия Друзиллаға үйленді, Тиберий Августтың асырап алған ұлы болды. Антонийдің парфян соғысы: Антонийдің парфян империясына қарсы науқаны сәтсіз аяқталды. Екінші триумвираттың мерзімі аяқталды. 2 қыркүйек Актиум шайқасы: Августқа адал әскерлер Антоний мен оның сүйіктісі Египет патшайымы Клеопатраны жеңді. 1 тамыз Рим Республикасының соңғы соғысы: Антонийдің әскерлері Августқа көшті. Ол өз-өзіне қол жұмсады. 30 тамыз Клеопатра өз-өзіне қол жұмсады, мүмкін римдік күзетте жылан шағып өлді. Египет провинциясы ұйымдастырылды. Август перғауын атағын алды. Моэзия Римге қосылды. Кантабрия соғыстары: Рим Ибериядағы Кантабрияға қарсы шамамен сексен мың сарбазды орналастырды. 16 қаңтар Сенат Августқа август, мәжұр және принцепс атақтарын берді. Август өзінің жалғыз қызы Юлияға үйлендіру арқылы өзінің немере інісі Маркус Клавдий Марцеллді (Юлий-Клавдий әулеті) мұрагері етіп көрсетті. Римдік клиент Галатияның Аминты қайтыс болды. Август өзінің аумағын Галатия провинциясы ретінде ұйымдастырды. Августтың Испания Тарраконенсисіндегі кантабриялықтарға қарсы науқаны, Кантабрия соғыстары аяқталды. Августтың ақша реформасы: Август рим валютасының құрамын және құнын реформалап, ақша соғуды орталықтандырды. Марцелл қайтыс болды. Август Юлияны өзінің генералы Маркус Випсаний Агриппаға үйлендірді. Кантабрия соғыстары: Соңғы ірі әскери операциялар аяқталды. Кантабриялықтар мен астурлар бейбіттендірілді. Август Агриппа мен Юлияның ұлдары, немерелері Гай Цезарь мен Луций Цезарьді өзінің ұлдары ретінде қабылдады. Раэтия және Норик Римге бағынышты және қосылды. Герман соғыстары: Рим әскерлері Рейннен Германияға өтті. Агриппа қызбадан қайтыс болды. Август Юлияны өзінің генералы және әкесі Тиберийге үйлендірді. Рим генералы Нерон Клавдий Друз аттан құлап жарақаттан қайтыс болды. Паннония Римге қосылып, Иллирикумға біріктірілді. Август Тиберийге трибундық билік пен империумды Империяның шығыс жартысына берді. Тиберий бас тартып, Родқа зейнетке шықты. Август Сенаттан елдің әкесі (Pater Patriae) атағын алды. Август Юлияны ізгіліксіздік және мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптап, Тибериймен некесін жойды және анасы Скрибониямен бірге Вентотенге жер аударды.
Year Date Event100 BC12 13 JulyJulius Caesar was born Marius was elected consul. 10 December Assassins hired by Lucius Appuleius Saturninus and Gaius Servilius Glaucia beat to death Gaius Memmius, a candidate for the consulship. Social War (91–87 BC): The Roman clients in Italy the Marsi, the Paeligni, the Vestini, the Marrucini, the Picentes, the Frentani, the Hirpini, the Iapyges, Pompeii, Venosa, Lucania and Samnium rebelled against Rome. Sulla's march on Rome: The consul Sulla led an army of his partisans across the pomerium into Rome. Social War (91–89 BC): The war ended. First Mithridatic War: Roman forces landed at Epirus. First Mithridatic War: A peace was agreed between Rome and Pontus under which the latter returned to its pre war borders. Sulla's civil war: Sulla landed with an army at Brindisi. Second Mithridatic War: The Roman general Lucius Licinius Murena invaded Pontus. Sulla's civil war: Sulla was declared dictator. Second Mithridatic War: Murena withdrew from Pontus. Sulla resigns dictatorship after enacting numerous reforms in the same year. Final consulship of Sulla, he leaves Rome once the year is over. Sertorian War: Quintus Sertorius landed on the Iberian Peninsula in support of a Lusitanian rebellion. Third Mithridatic War: Pontus invaded Bithynia. Third Servile War: Some seventy gladiators, slaves of Lentulus Batiatus in Capua, made a violent escape. Sertorian War: Marcus Perpenna Vento, by now the leader of the Romans in revolt in Iberia, was executed by the general Pompey. Third Servile War: The slaves in rebellion were decisively defeated by Roman forces near Petelia. Their leader Spartacus was killed. The last of the Cilician pirates were wiped out by Pompey. Third Mithridatic War: Defeated, the Pontic king Mithridates VI of Pontus ordered his friend and bodyguard to kill him. Siege of Jerusalem (63 BC): Pompey conquered Jerusalem and entered the Holy of Holies of the Second Temple. Cicero was elected consul. Second Catilinarian conspiracy: A conspiracy led by the senator Catiline to overthrow the Republic was exposed before the Senate. The five conspirators present were summarily executed in the Mamertine Prison. Pompey joined a political alliance, the so called First Triumvirate, with the consul Julius Caesar and the censor Marcus Licinius Crassus. Consulship of Julius Caesar. Gallic Wars: Roman forces barred the westward migration of the Helvetii across the Rhône. 1st Invasion of Britain: Julius Caesar's first invasion of Britain. 2nd Invasion of Britain: Julius Caesar's second invasion of Britain. 6 May Battle of Carrhae: A Parthian army decisively defeated a numerically superior Roman invasion force near Harran. Crassus was killed. Gallic Wars: The last Gaulish rebels were defeated. 10 January Caesar's Civil War: Julius Caesar illegally crossed the Rubicon into Italy with his army. 4 January Caesar's Civil War: Caesar landed at Durrës in pursuit of Pompey and his partisans the optimates. November Caesar left Africa for Iberia in pursuit of Pompey's sons Gnaeus Pompeius and Sextus Pompey. 15 March Assassination of Julius Caesar: Caesar was assassinated in the Theatre of Pompey by a conspiracy of senators. 27 November The Lex Titia was passed, granting the Second Triumvirate of Octavian (later known as Augustus), Mark Antony and Marcus Aemilius Lepidus the power to make and annul laws and appoint magistrates. Liberators' civil war: Augustus and Antony led some thirty legions to northern Greece in pursuit of Caesar's assassins Marcus Junius Brutus the Younger and Gaius Cassius Longinus. 23 October Liberators' civil war: Brutus committed suicide after being defeated in battle. Augustus marries Livia Drusilla, biological mother of Tiberius making Tiberius the step son of Augustus. Antony's Parthian War: A campaign led by Antony against the Parthian Empire ended in failure. The Second Triumvirate expired. 2 September Battle of Actium: Forces loyal to Augustus defeated Antony and his lover Cleopatra, queen of Egypt, in a naval battle near Actium. 1 August Final War of the Roman Republic: Antony's forces defected to Augustus. He committed suicide. 30 August Cleopatra committed suicide, probably in Roman custody and by snakebite. The province of Egypt was organized. Augustus took the title pharaoh. Moesia was annexed to Rome. Cantabrian Wars: Rome deployed some eighty thousand soldiers against the Cantabri in Iberia. 16 January The Senate granted Augustus the titles augustus, majestic, and princeps, first. Augustus indicated his nephew Marcus Claudius Marcellus (Julio Claudian dynasty) as his chosen successor by marrying him to his only daughter Julia the Elder. The Roman client Amyntas of Galatia died. Augustus organized his territory as the province of Galatia. Augustus' campaigns against the Cantabrians in Hispania Tarraconensis, the Cantabrian Wars, ended. Coinage reform of Augustus: Augustus centralized the minting of and reformed the composition and value of the Roman currency. Marcellus died. Augustus married Julia to his general Marcus Vipsanius Agrippa. Cantabrian Wars: The last major combat operations ended. The Cantabri and Astures were pacified. Augustus adopted the sons of Agrippa and Julia, his grandsons Gaius Caesar and Lucius Caesar, as his own sons. Raetia and Noricum were conquered and annexed to Rome. Germanic Wars: Roman forces crossed the Rhine into Germania. Agrippa died of fever. Augustus married Julia to his general and stepson Tiberius. The Roman general Nero Claudius Drusus died from injuries sustained falling from a horse. Pannonia was annexed and incorporated into Illyricum. Augustus offered Tiberius tribunician power and imperium over the eastern half of the Empire. Tiberius refused, announcing his retirement to Rhodes. Augustus was acclaimed Pater Patriae, father of the country, by the Senate. Augustus convicted Julia of adultery and treason, annulled her marriage to Tiberius, and exiled her with her mother Scribonia to Ventotene.
І ғасыр
Жыл Күн Оқиға 20 тамыз Луций Цезарь кенеттен ауырып қайтыс болды. Август Тиберийге Римге жеке азамат ретінде оралуға рұқсат берді. 21 ақпан Гай Цезарь Ликияда шайқаста алған жараларынан қайтыс болды. Август Тиберийді ұлы ретінде қабылдап, оған трибун билігін берді. Август Самария, Яһудея және Идумеяның этнорхы Ирод Архелайды қызметтен шеттетуге және оның территориясында Яһудея провинциясын құруға бұйрық берді. Беллум Батония: Иллириялық халық – дессициаттар, Рим билігіне қарсы көтерілді. Беллум Батония: Дессициаттың басшысы Бато (Дессициаттың басшысы) Рим күштеріне бағынды. Қыркүйек Тевтобург орманы шайқасы: Германдық күштердің одағы Тевтобург орманында үш рим легионына шабуыл жасап, жойды. Германиядағы рим әскерлерінің қолбасшысы Публий Квинктилий Варус өзін-өзі өлтірді. Тиберий Германиядағы рим әскерлеріне қолбасшылық етті. Иллирия Паннония және Далмация провинцияларына бөлінді. Тиберийге Августпен тең билік берілді. 19 тамыз Август қайтыс болды. Нерон Клавдий Друздың ұлы, Тиберийдің асырап алған ұлы Герман, Германиядағы рим әскерлеріне қолбасшы болып тағайындалды. Герман және Тиберийдің туған ұлы Друз Юлий Цезарь Германия мен Паннониядағы көтерілістерді басу үшін жіберілді. Луций Сейус Страбон Египеттің губернаторы болып тағайындалды. Оның ұлы Сейан преториандық гвардияның жалғыз префекті болып қалды. Везер өзені шайқасы: Герман бастаған рим әскері Везерде германдық күштерді жеңді. Каппадокия патшасы Архелай, Римнің клиенті, қайтыс болды. Тиберий оның жерін жаулап алып, Каппадокия провинциясын құрды. Коммагена патшасы және Римнің клиенті Антиох III қайтыс болды. Тиберий оның жерін Сирия провинциясына қосты. Тиберий Германға империяның шығыс жартысы бойынша императорлық билік берді. 10 қазан Герман Антиохияда, Тиберийдің бұйрығымен уланғаннан кейін қайтыс болды. Тиберий Друз Юлий Цезарьға трибун билігін берді, оны өзінің мұрагері етіп таңдады. 14 қыркүйек Друз Юлий Цезарь, Сеян немесе оның әйелі Ливиланың уынан қайтыс болды деген болжам бар. Тиберий Каприге кетіп, Сейанды Римді басқаруға қалдырды. Фризийлер римдік салық жинаушыларды асып, әкімшісін елден қуды. Августтың жесірі және Тиберийдің анасы Ливия қайтыс болды. 18 қазан Сеян Тиберийдің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Тиберий Германның ұлы Калигуланы Каприге шақырды. 16 наурыз Тиберий қайтыс болды. Оның өсиеті бойынша, оның билігі Калигула мен Друз Юлий Цезардың ұлы, оның немересі Тиберий Гемеллге бірлесіп берілді. Тиберий Гемелл Калигуланың бұйрығымен өлтірілді. Мавритания патшасы Птолемей, Римнің клиенті, Римге мемлекеттік сапар кезінде Калигуланың бұйрығымен өлтірілді. Оның құлы Эдемон Рим билігіне қарсы көтерілді. Мавританиядағы көтерілісті басу үшін Гай Суетоний Паулин тағайындалды. 24 қаңтар Калигула жүзбасы Кассий Хаерераның қолынан қаза тапты. Преториандық гвардия Нерон Клавдий Друздың ұлын Клавдий принцепс деп жариялады. Клавдий Яһудея патшалығын Ирод Агриппаның басшылығымен қайта орнатты. Бұрынғы Мавритания аумағы Мавритания Цезаренсис және Мавритания Тингитана провинцияларына бөлінді. Британияны римдіктердің жаулап алуы: Сенатор Аул Плауций Атребаттар патшасы Вериканы қолдап, Ұлыбританияға төрт легионды бастап кірді. Клавдий Ликияны империяға провинция ретінде қосты. Одрисия патшасы Рометалк III, Римнің клиенті, Римге қарсы көтерілісшілердің қолынан қаза тапты. Одрисия империяға Фракия провинциясы ретінде қосылды. Клавдийдің әйелі Мессалина қастандық жасағаны үшін өлім жазасына кесілді. Клавдий Ирод Агриппаның ұлы Ирод Агриппа II-ні Яһудея патшасы етіп тағайындады. Клавдий өзінің немере қызы, Германның қызы Агриппинаға үйленді. Клавдий Агриппинаның ұлы Неронды өзінің ұлындай қабылдады. 13 қазан Клавдий қайтыс болды. Нерон оның орнына принцепс болды. 11 ақпан Клавдийдің жас ұлы Британик, мүмкін, уланғаннан қайтыс болды. 58-63 жж. Рим-парфян соғысы: Рим әскерлері Парфяндық үміткер Тиридат I-ге қарсы Арменияның VI Тигранын қолдап, Арменияға шабуыл жасады. 23 наурыз Агриппина қайтыс болды, мүмкін оны ұлы Нерон өлтірген. Будика, Иценилердің патшайымы, Иценилер мен Тринованттардың Римге қарсы көтерілісін басқарды. Уотлинг көшесіндегі шайқас: Будиканың көтерілісін аяқтаған, Исени мен Тринованттардың арасындағы сексен мыңдай сарбаз бен азамат қаза тапты. 58-63 жж. Рим-парфян соғысы: Рим мен Парфян империялары Тиридат пен оның ұрпақтары Армения патшалары болып қалатынына келісті, соғыс аяқталды. 18 шілде Римдегі Ұлы өрт: Римде алты күнге созылған, үлкен шығын мен өлімге әкелген өрт басталды. Нерон Домус Ауреус атты үлкен және әсем вилласын салуға кірісті. 19 сәуір Писоний қастандығы: Неронды өлтіру және сенатор Гай Кальпурний Писонды Римнің басшысы етіп тағайындау бойынша кең ауқымды қастандық туралы хабарлады. Бірінші яһуди-рим соғысы: Яһудея халқы Рим билігіне қарсы көтерілді. 9 маусым Нерон, бостандық алған Фаонның вилласында жасырынып жүргенде, Сенат оны мемлекет жауы деп жариялап, форумға әкеліп, жазалауға бұйрық бергенін естіді. Ол өзінің хатшысы Эпафродитқа өзін өлтіруге бұйрық берді. Сенат Испания Тарраконенсисының губернаторы Гальбаны Римнің билеушісі ретінде қабылдады. Зилот ғибадатханасы қоршауы: Израильдің бұрынғы бас діни қызметкері Ананус бен Ананус күштері Зилоттарды Екінші ғибадатханада қоршап алды. 15 қаңтар Преториандық гвардия Гальбаны өлтірді және Оттонды Римнің билеушісі деп жариялады. 16 сәуір Рейн өзенінің төменгі жағындағы рим армиясының қолбасшысы Вителлиусқа жеңілгеннен кейін, одан әрі азаматтық соғыстың алдын алу үшін Оттон өзін-өзі өлтірді. Батав көтерілісі: Рейн легиондарындағы Батав қосымша әскерлерінің қолбасшысы Гай Юлий Цивилис Римге қарсы шықты. Желтоқсан Сенат Египет пен Яһудеядағы рим күштерінің қолбасшысы Веспасианды Римнің билеушісі деп мойындады. 22 желтоқсан Вителлиус Веспасианға адал әскерлермен Римде өлім жазасына кесілді. Батав көтерілісі: бірқатар шайқаста жеңіліске ұшырағаннан кейін Цивилис рим генералы Квинт Петиллий Цериалистен бейбіт шарттарды қабылдады. Қыркүйек Иерусалимді қоршау (70 ж.): Рим генералы Тит Иерусалим қабырғаларын бұзып, қаланы тонады және Екінші ғибадатхананы қиратты. Британияны римдіктердің жаулап алуы: Рим күштері қазіргі Шотландияға енді. 16 сәуір Масада қоршауы: Рим күштері Масада қабырғаларын бұзып, Сикарийлер ұстап тұрған тау бекінісіне шабуыл жасады. Гней Юлий Агрикола консул және Британия губернаторы болып тағайындалды. 23 маусым Веспасиан қайтыс болды. Оның орнына оның ұлы Тит келді. 24 тамыз 79 ж. Везувий тауының атқылауы: Везувий тауы атқылап, Помпей және Геркуланум қалаларын қиратты. Римнің бір бөлігі өрттен қирады. Наурыз Колизей аяқталды. 13 қыркүйек Тит қызбадан қайтыс болды. Оның орнына оның кіші әйелі Домициан келді. Агрикола Римге қайтарылды. Домицианның дак соғысы: Дак патшасы Децебал Моэзияға шабуыл жасады. Домицианның дак соғысы: Децебал барлық рим тұтқындарын қайтаруға және жылдық сестерцийдің сегіз миллионын субсидия ретінде қабылдау шартына келісті, соғыс аяқталды. 1 қаңтар Германия Жоғарғысының губернаторы Луций Антоний Сатурнин Домициан билігіне қарсы көтерілді. Сатурнин өлім жазасына кесілді. 18 қыркүйек Домициан сарай мүшелерінің қолынан өлтірілді. Нерва Сенат тарапынан Римнің билеушісі деп жарияланды. Нерва генерал және бұрынғы консул Траянды өзінің ұлы ретінде қабылдады. 27 қаңтар Нерва қайтыс болды және оның орнына Траян келді.
Year Date Event 20 August Lucius Caesar died of a sudden illness. Augustus allowed Tiberius to return to Rome as a private citizen. 21 February Gaius Caesar died in Lycia from wounds suffered in battle. Augustus adopted Tiberius as his son and granted him tribunician power. Augustus deposed Herod Archelaus, ethnarch in Samaria, Judea and Idumea, and organized the province of Judea on his territories. Bellum Batonianum: The Daesitiates, an Illyrian people, rose up against Roman authority in Illyricum. Bellum Batonianum: The Daesitiate chieftain Bato (Daesitiate chieftain) surrendered to Roman forces. September Battle of the Teutoburg Forest: A coalition of Germanic forces ambushed and destroyed three Roman legions in the Teutoburg Forest. Publius Quinctilius Varus, the commander of Roman forces in Germania, committed suicide. Tiberius assumed command of Roman forces in Germania. Illyricum was divided into the provinces of Pannonia and Dalmatia. Tiberius was granted power equal to Augustus as co princeps. 19 August Augustus died. Germanicus, son of Nero Claudius Drusus and adoptive son of Tiberius, was appointed commander of Roman forces in Germania. Germanicus and Tiberius's natural son Drusus Julius Caesar were sent to suppress mutinies in Germania and Pannonia, respectively. Lucius Seius Strabo was appointed governor of Egypt. His son Sejanus remained as the sole prefect of the Praetorian Guard. Battle of the Weser River: A Roman army led by Germanicus decisively defeated a Germanic force on the Weser. Archelaus of Cappadocia, king in Cappadocia and a Roman client, died. Tiberius annexed his territory, organizing it as the province of Cappadocia. Antiochus III of Commagene, king of Commagene and a Roman client, died. Tiberius annexed his territory to the province of Syria. Tiberius granted Germanicus imperium over the eastern half of the Empire. 10 October Germanicus died in Antioch, possibly after being poisoned on Tiberius's orders. Tiberius granted Drusus Julius Caesar tribunician power, marking him as his choice as successor. 14 September Drusus Julius Caesar died, possibly after being poisoned by Sejanus or his wife Livilla. Tiberius retired to Capri, leaving Sejanus in control of Rome through his office. The Frisii hanged their Roman tax collectors and expelled the governor. Livia, Augustus's widow and Tiberius's mother, died. 18 October Sejanus was executed on Tiberius's orders. Tiberius invited Germanicus's son Caligula to join him on Capri. 16 March Tiberius died. His will left his offices jointly to Caligula and Drusus Julius Caesar's son, his grandson Tiberius Gemellus. Tiberius Gemellus was murdered on Caligula's orders. Ptolemy of Mauretania, king of Mauretania and a Roman client, was murdered on Caligula's orders during a state visit to Rome. His slave Aedemon rose in revolt against Roman rule. The general Gaius Suetonius Paulinus was appointed to suppress the rebellion in Mauretania. 24 January Caligula was assassinated by the centurion Cassius Chaerea. The Praetorian Guard acclaimed Nero Claudius Drusus's son Claudius princeps. Claudius restored the Judean monarchy under king Herod Agrippa. The territory of the former Mauretania was organized into the provinces of Mauretania Caesariensis and Mauretania Tingitana. Roman conquest of Britain: The senator Aulus Plautius led four legions into Great Britain in support of king Verica of the Atrebates. Claudius annexed Lycia into the Empire as a province. The Odrysian king Rhoemetalces III, a Roman client, was killed by anti Roman insurgents. Odrysia was incorporated into the Empire as the province of Thracia. Claudius's wife Messalina was executed for conspiracy. Claudius appointed Herod Agrippa's son Herod Agrippa II king of Judea. Claudius married his niece, Germanicus's daughter Agrippina the Younger. Claudius adopted Agrippina's son Nero as his own son. 13 October Claudius died. Nero succeeded him as princeps. 11 February Claudius's young natural son Britannicus died, probably by poison. Roman–Parthian War of 58–63: Roman forces attacked Armenia in support of their preferred king Tigranes VI of Armenia against the Parthian candidate Tiridates I of Armenia. 23 March Agrippina died, probably murdered by her son Nero. Boudica, a queen of the Iceni, was appointed to lead a revolt of the Iceni and the Trinovantes against Rome. Battle of Watling Street: Some eighty thousand soldiers and civilians among the Iceni and Trinovantes were killed, probably in the modern West Midlands, ending Boudica's revolt. Roman–Parthian War of 58–63: The Roman and Parthian Empires agreed that Tiridates and his descendants would remain kings of Armenia as Roman clients, ending the war. 18 July Great Fire of Rome: A fire began which would cause massive property damage and loss of life over six days in Rome. Nero began construction of his large and extravagant villa the Domus Aurea. 19 April Pisonian conspiracy: Nero was informed of a broad conspiracy to assassinate him and appoint the senator Gaius Calpurnius Piso leader of Rome. First Jewish–Roman War: The Jewish population of Judea revolted against Roman rule. 9 June Nero, then in hiding in the villa of the freedman Phaon, was notified that the Senate had declared him an enemy of the state and ordered him brought to the Forum to be publicly beaten to death. He ordered his secretary Epaphroditus to kill him. The Senate accepted Galba, governor of Hispania Tarraconensis, as ruler of Rome. Zealot Temple Siege: The forces of Ananus ben Ananus, the Jewish former High Priest of Israel, laid siege to the Zealots in the Second Temple. 15 January The Praetorian Guard assassinated Galba and acclaimed Otho ruler of Rome. 16 April Following his defeat by Vitellius, the commander of the Roman army on the lower Rhine, near modern Calvatone, and to prevent further civil war, Otho committed suicide. Revolt of the Batavi: Gaius Julius Civilis, commander of the Batavi auxiliaries in the Rhine legions, turned against Rome. December The Senate recognized Vespasian, the commander of Roman forces in Egypt and Judea, as ruler of Rome. 22 December Vitellius was executed in Rome by troops loyal to Vespasian. Revolt of the Batavi: Following a series of battlefield reversals, Civilis accepted peace terms from the Roman general Quintus Petillius Cerialis. September Siege of Jerusalem (70 CE): The Roman general Titus breached the walls of Jerusalem, sacked the city and destroyed the Second Temple. Roman conquest of Britain: Roman forces entered modern Scotland. 16 April Siege of Masada: Roman forces breached the walls of Masada, a mountain fortress held by the Jewish extremist sect the Sicarii. Gnaeus Julius Agricola was appointed consul and governor of Britain. 23 June Vespasian died. He was succeeded by his son Titus. 24 August Eruption of Mount Vesuvius in 79: Mount Vesuvius erupted, destroying the cities of Pompeii and Herculaneum. Rome was partially destroyed by fire. March The Colosseum was completed. 13 September Titus died of fever. He was succeeded by his younger brother Domitian. Agricola was recalled to Rome. Domitian's Dacian War: The Dacian king Decebalus invaded Moesia. Domitian's Dacian War: Decebalus agreed to return all Roman prisoners of war and accept his status as a Roman client in exchange for an annual subsidy of eight million sestertii, ending the war. 1 January Lucius Antonius Saturninus, governor of Germania Superior, revolted against Domitian's rule. Saturninus was executed. 18 September Domitian was assassinated by members of the royal household. Nerva was declared ruler of Rome by the Senate. Nerva adopted the general and former consul Trajan as his son. 27 January Nerva died and was succeeded by Trajan.
3 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 208 Каледонияға римдіктердің шапқыншылығы 208–210: Септимий Север қазіргі Шотландияға шабуыл жасады. 209 Септимий Север өзінің кіші ұлы Публий Септимий Гетты өзімен және Каракалламен бірге билеуші етіп тағайындады. 211 4 ақпан Септимий Север қайтыс болды. Римдіктердің Каледонияға басып кіруі 208–210: Каракалла жорықты аяқтады. 26 желтоқсан Геттаны анасының қолында Каракаллаға адал преториан гвардиясының мүшелері өлтірді. 212 Constitutio Antoniniana – Рим империясындағы барлық ерікті ер адамдарға толық римдік азаматтық берілуі және империядағы барлық ерікті әйелдерге римдік әйелдермен бірдей құқықтар берілуі туралы Каракалла шығарған жарлық. 217 8 сәуір Каракалла жеке күзетшісінің мүшесімен өлтірілді. Преториан гвардиясы префекті Макринды Римнің билеушісі деп жариялады. 218 8 маусым Макрин Элагабалдың әскерімен тұтқындалып, өлімге кесілді. 222 11 наурыз Елагабал преториан гвардиясымен өлтіріліп, оның жас туысы Северус Александр Римнің билеушісі етіп тағайындалды. 230 Рим-парсы соғыстары: Сасанид шахы Ардашир I Месопотамия мен Сирияға басып кірді. 232 Рим-парсы соғыстары: Александр сасанидтердің шабуылын тойтарды. 235 19 наурыз Александр Майнцте XXII Примигения легионының көтерілісінде қаза тапты. 20 наурыз Рим армиясы IV Италия легионының қолбасшысы Максимин Траксты Римнің билеушісі етіп сайлады. 238 22 наурыз Африка провинциясының губернаторы Гордиан I өзінің провинциясындағы бүлікшілердің ықпалымен Рим билігін қабылдады. Ол өзінің ұлы Гордиан II-ді өзімен бірге билік етуге тағайындады. 2 сәуір Сенат Гордиан I мен Гордиан II-ді Римнің билеушілері ретінде қабылдады. Карфаген шайқасы (238): Гордиан I мен Гордиан II-ге адал күштер Нумидия губернаторы Капелианның әскерімен жеңілді, ол Максиминге адалдық білдірген. Гордиан II қаза тапты. Гордиан I өзіне-өзі қол жұмсады. 22 сәуір Сенат екі сенаторды – Пупиен мен Балбинды империяның ортақ билеушілері етіп сайлады. Пупиен мен Балбинға халықтың қарсылығына байланысты Сенат Гордиан I-нің жас немересі Гордиан III-ке Цезарь атағын берді. Мамыр Максимин Аквилеяда II Парфия легионының көтерілісі кезінде ұлымен бірге өлтірілді. 29 шілде Пупиен мен Балбин преториан гвардиясымен азапталды және өлтірілді. 243 Резена шайқасы: Рим күштері Резенада Сасанид империясын жеңді. 244 Мисише шайқасы: Сасанид империясы қазіргі Фаллужаға жақын Мисишеде римдік күшті жеңілді. Гордиан III, мүмкін, өз римдіктерімен өлтірілді. Оның орнына преториан гвардиясының префекті Араб Филипп келді, ол Сасанид империясына Месопотамия мен Арменияны беруге мәжбүр болды. 249 Филипп Панония мен Моэзиядағы римдік күштердің қолбасшысы Дециймен шайқаста Веронада қаза тапты. 251 Деций өзінің ұлы Геренний Этрускті Римнің ортақ билеушісі етіп тағайындады. Абритус шайқасы: Рим күштері қазіргі Разградтың жанында готтардан ауыр жеңіліс көрді. Деций мен Геренний қаза тапты. Дунай аймағындағы армия өздерінің қолбасшысы Требониан Галлдың Рим билеушісі екенін жариялады. Сенат Децийдің ұлы Хостилианды Римнің билеушісі деп таныды. Галл Хостилианды бала ретінде асырап алды. Киприан обасы: Хостилиан, мүмкін, обадан қайтыс болды. Галл өзінің ұлы Волузианды өзімен бірге билік етуге тағайындады. 253 Барбалисс шайқасы: Сасанид күштері Барбалисс қаласында римдік армияны жойды. Тамыз Галл мен Волузиан Терниде болған көтерілісте қаза тапты. Армия Панония мен Моэзия губернаторы, Римнің билеушісі Эмилианды құттықтады. Эмилиан генерал Валериянның (император) әскері алдында өз сарбаздарымен өлтірілді. 22 қазан Валериян өзінің ұлы Галлиенге Цезарь атағын берді. 256 Сасанидтер Антиохияны басып алып, тонады. 257 Валериян Антиохияны қайта басып алды. 258 Готтар Кіші Азияға басып кірді. 260 Дакия патшасы Регалианның өлімі, ол қысқа уақытқа римдік император болды. 260 Валериян Сасанидтер империясымен келісім шарты кезінде тұтқынға алынды. Қыркүйек Генерал Постум Галлия империясының римдік билеушісі деп жарияланды. 264 Валериян тұтқындықтан қайтыс болды. 267 Пальмира патшасы және римдік клиент Оденатус өлтірілді. Оның жесірі Зенобия ұлы Вабалатустың регенті ретінде билікті өз қолына алды. 268 Галлиен Понтироло-Нуовоны қоршау кезінде өз сарбаздарымен өлтірілді. Қыркүйек Генерал Клавдий Готикус өз сарбаздарымен Римнің билеушісі деп жарияланды. 269 Постум өз сарбаздарымен өлтірілді, олар өздерінің бірі, Галлия империясының императоры Марк Аврелий Мариус деп жариялады. Мариус Виктор, бұрынғы Постумның преториан гвардиясының префектімен өлтірілді, ол оның орнына Галлия империясының императоры болды. Зенобия Египетті басып алды. Найсс шайқасы: Рим күштері қазіргі Ниште готтарды жеңіліске ұшыратты, Балқанға басып кіруді тоқтатты. 270 Қаңтар Клавдий Готикус қайтыс болды. Оның орнына оның бауыры Квинтилл келді. Сәуір Квинтилл Аквилеяда қайтыс болды. Қыркүйек Аврелиан Римнің билеушісі болды. 271 Фано шайқасы: Рим күштері Метрауда Ютунгилерді жеңді. Виктор оның алдаған офицерімен өлтірілді. Тетрикус I, Галлия Аквитанияның презесі Галлия империясының императоры деп жарияланды. Ол өзінің ұлы Тетрикус II-ді өзімен бірге билік етуге тағайындады. 272 Зенобия Сасанид империясына паналауға бағытталған жолда тұтқындалды. 273 Пальмира римдік билікке қарсы көтеріліс жасады және қиратылды. 274 Шалон шайқасы (274): Аврелиан қазіргі Шалон-ан-Шампаньде Тетрикус I мен Тетрикус II күштерін жеңді. 275 Қыркүйек Аврелиан преториан гвардиясымен өлтірілді. 25 қыркүйек Сенат Тацитты (император) Римнің билеушісі етіп сайлады. 276 Маусым Тацит қайтыс болды. Марк Аврелий Пробус, шығыстағы римдік күштердің қолбасшысы және Тациттің жартылай бауыры, өз әскерімен Римнің билеушісі деп жарияланды. Флориан, преториан гвардиясының префекті және батыстағы римдік күштердің қолбасшысы, өз әскерімен Римнің билеушісі деп жарияланды. Қыркүйек Флориан Тарсқа жақын жерде Пробустың қолынан жеңілгеннен кейін өз әскерімен өлтірілді. 279 Пробус Иллирияда вандалдарға қарсы жорық бастады. 282 Преториан гвардиясы өздерінің префекті Карус Римнің билеушісі деп сайлады. Пробус өлтірілді. Карус өзінің ұлдары Карин мен Нумерианға Цезарь атағын берді. 283 Карус қайтыс болды. 284 Нумериан қайтыс болды. 20 қараша Шығыстағы римдік күштері Диоклетианды өздерінің билеушісі деп сайлады және оны август деп жариялады. 285 Шілде Диоклетиан Максимианды Цезарь етіп тағайындады. 286 Караузий көтерілісі: Теңіз қолбасшысы Караузий Британия мен Солтүстік Галлияда өзін император деп жариялады. 2 сәуір Диоклетиан Максимианды батыс августы деп жариялады, ал өзі шығыс августы болып қалды. 293 Диоклетиан Тетрархияны құрды, Максимианның батыста Цезарь болып тағайындалған Констанций Хлорды және өзінің бағынышқы Цезарь болып тағайындалған Галерийді тағайындады. Караузий көтерілісі: Констанций Хлор Караузийдің Галлиялық аумақтарын басып алды. Караузий өзінің қаржы министрі Аллектпен өлтірілді, ол оның орнына Британияда император болды. 296 Караузий көтерілісі: Аллект Каллева Атребатумда шайқаста жеңіліске ұшырады және өлтірілді.
Year Date Event 208 Roman invasion of Caledonia 208–210: Septimius Severus invaded modern Scotland. 209 Septimius Severus named his youngest natural son Publius Septimius Geta co ruler with himself and Caracalla. 211 4 February Septimius Severus died. Roman invasion of Caledonia 208–210: Caracalla ended the campaign. 26 December Geta was murdered in his mother's arms by members of the Praetorian Guard loyal to Caracalla. 212 Constitutio Antoniniana was an edict issued by Caracalla declaring that all free men in the Roman Empire were to be given full Roman citizenship and that all free women in the Empire were to be given the same rights as Roman women. 217 8 April Caracalla was assassinated by a member of his bodyguard. The Praetorian Guard acclaimed their prefect Macrinus ruler of Rome. 218 8 June Macrinus was captured and executed by an army loyal to Elagabalus, supposedly the illegitimate son of Caracalla. 222 11 March Elagabalus was assassinated by the Praetorian Guard, which installed his young cousin Severus Alexander as ruler of Rome. 230 Roman–Persian Wars: The Sasanian shah Ardashir I invaded Mesopotamia and Syria. 232 Roman–Persian Wars: Alexander repelled the Sasanian invasion. 235 19 March Alexander was killed in a mutiny of the Legio XXII Primigenia at Mainz. 20 March The army elected Maximinus Thrax, commander of the Legio IV Italica, ruler of Rome. 238 22 March Gordian I, governor of Africa, accepted the rule of Rome at the urging of rebels in his province. He appointed his son Gordian II to rule jointly with him. 2 April The Senate accepted Gordian I and Gordian II as rulers of Rome. Battle of Carthage (238): Forces loyal to Gordian I and Gordian II were defeated by the army of Capelianus, the governor of Numidia, who claimed fealty to Maximinus. Gordian II was killed. Gordian I committed suicide. 22 April The Senate elected two senators, Pupienus and Balbinus, as joint rulers of the Empire. Facing popular opposition to Pupienus and Balbinus, the Senate gave Gordian I's young grandson Gordian III the title Caesar. May Maximinus was murdered with his son during a mutiny of the Legio II Parthica at Aquileia. 29 July Pupienus and Balbinus were tortured and murdered by the Praetorian Guard in their barracks. 243 Battle of Resaena: Roman forces defeated the Sasanian Empire at Resaena. 244 Battle of Misiche: The Sasanian Empire decisively defeated a Roman force at Misiche, near modern Fallujah. Gordian III was killed, probably by a fellow Roman. He was succeeded by Philip the Arab, the prefect of the Praetorian Guard, who was forced to cede Mesopotamia and Armenia to the Sasanian Empire. 249 Phillip was killed at Verona in battle with Decius, commander of Roman forces in Pannonia and Moesia. 251 Decius appointed his natural son Herennius Etruscus co ruler of Rome jointly with himself. Battle of Abritus: Roman forces were dealt a bloody defeat by the Goths near modern Razgrad. Decius and Herennius were killed. The armies of the Danube region acclaimed their commander Trebonianus Gallus ruler of Rome. The Senate recognized Decius's son Hostilian as ruler of Rome. Gallus adopted Hostilian as his son. Plague of Cyprian: Hostilian died, probably of plague. Gallus appointed his natural son Volusianus co ruler jointly with himself. 253 Battle of Barbalissos: A Sasanian force destroyed a Roman army at Barbalissos. August Gallus and Volusianus were killed in a mutiny at Terni. The army acclaimed Aemilianus, governor of Pannonia and Moesia, ruler of Rome. Aemilianus was killed by his own soldiers in the face of the army of the general Valerian (emperor). 22 October Valerian gave his son Gallienus the title Caesar. 256 The Sasanian Empire conquered and sacked Antioch. 257 Valerian reconquered Antioch. 258 The Goths invaded Asia Minor. 260 Death of Dacian king Regalianus that became Roman emperor for a brief period. 260 Valerian was taken prisoner by the Sasanian Empire during truce negotiations. September The general Postumus was declared ruler of Rome in the Gallic Empire. 264 Valerian died in captivity. 267 Odaenathus, the king of Palmyra and a Roman client, was assassinated. His widow Zenobia took power as regent for their son Vaballathus. 268 Gallienus was murdered by his soldiers during a siege of Pontirolo Nuovo. September The general Claudius Gothicus was declared ruler of Rome by his soldiers. 269 Postumus was killed by his soldiers, who in turn acclaimed one of their own, Marcus Aurelius Marius, emperor of the Gallic Empire. Marius was murdered by Victorinus, formerly prefect of Postumus's Praetorian Guard, who replaced him as emperor of the Gallic Empire. Zenobia conquered Egypt. Battle of Naissus: Roman forces decisively defeated the Goths at modern Niš, stalling an invasion of the Balkans. 270 January Claudius Gothicus died. He was succeeded by his brother Quintillus. April Quintillus died at Aquileia. September Aurelian became ruler of Rome. 271 Battle of Fano: A Roman force defeated the Juthungi on the Metauro. Victorinus was murdered by an officer he had cuckolded. Tetricus I, praeses of Gallia Aquitania was acclaimed emperor of the Gallic Empire. He appointed his natural son Tetricus II to rule jointly with him. 272 Zenobia was arrested en route to refuge in the Sasanian Empire. 273 Palmyra rebelled against Roman authority and was destroyed. 274 Battle of Châlons (274): Aurelian defeated the forces of Tetricus I and Tetricus II at modern Châlons en Champagne. 275 September Aurelian was murdered by the Praetorian Guard. 25 September The Senate elected Tacitus (emperor) ruler of Rome. 276 June Tacitus died. Marcus Aurelius Probus, commander of Roman forces in the east and Tacitus's half brother, was acclaimed ruler of Rome by his troops. Florianus, prefect of the Praetorian Guard and commander of Roman forces in the west, was acclaimed ruler of Rome by his troops. September Florianus was assassinated near Tarsus by his troops following a defeat at the hands of Probus. 279 Probus launched a campaign against the Vandals in Illyricum. 282 The Praetorian Guard elected their prefect Carus ruler of Rome. Probus was assassinated. Carus gave his sons Carinus and Numerian the title Caesar. 283 Carus died. 284 Numerian died. 20 November Roman forces in the east elected the consul Diocletian their ruler and proclaimed him augustus. 285 July Battle of the Margus: Forces loyal to Diocletian defeated Carinus in battle on the Morava. Carinus was killed. July Diocletian gave Maximian the title Caesar. 286 Carausian Revolt: The naval commander Carausius declared himself emperor in Britain and northern Gaul. 2 April Diocletian proclaimed Maximian augustus of the west, ruling himself as augustus of the east. 293 Diocletian established the Tetrarchy, appointing Constantius Chlorus to hold the office of Caesar under Maximian in the west and Galerius to hold the title under himself in the east. Carausian Revolt: Constantius Chlorus conquered Carausius's Gallic territories. Carausius was murdered by his finance minister Allectus, who replaced him as emperor in Britain. 296 Carausian Revolt: Allectus was defeated in battle and killed at Calleva Atrebatum.
4 ғасыр
301 жылы Диоклетиан валюта реформасы жасап, бірқатар тауарларға баға шегін белгілейтін ең жоғары бағалар туралы жарлық шығарды. 303 жылдың 24 ақпанында Диоклетианның қуғыны: Диоклетиан христиандарға қарсы алғашқы жарлығын шығарды, онда христиандық қасиетті кітаптар мен құдай орындарын жою және христиандарды мемлекеттік лауазымдары мен саяси құқықтарынан айыру талап етілді. 305 жылдың 1 мамырында Диоклетиан мен Максимиан тақтан бас тартты. Констанций мен Галлерий батыста және шығыста август атағына ие болды. Галлерий Флавий Валериус Северийді батыста Цезарь, ал Максимин II-ні шығыста Цезарь етіп тағайындады. 306 жылдың 25 шілдесінде Констанций Эборакумда қайтыс болды. Оның өлім алдындағы тілегі бойынша әскерлері оның ұлы Константин Ұлыны август деп жариялады. Галлерий Флавий Валериус Северийді батыста август деп мойындады және Константин Ұлына Цезарь атағын берді, оны ол қабылдады. Тетрархияның азаматтық соғыстары: Римде бүлікшілер Максимианның ұлы Максенцийді Римнің билеушісі деп жариялады. Ол "принцепс инвиктус", яғни жеңілмейтін ханзада атағын алды. Максенций Максимианға август атағын қайтаруға шақырды. 307 жылғы Тетрархия азаматтық соғыстары: Флавий Валериус Север Равеннада Максимианға бас иді. Тетрархияның азаматтық соғыстары: Галлерий Римді қоршауға алды. Оның көптеген сарбаздары Максенцийге көшті және ол қашуға мәжбүр болды. 308 жылғы Тетрархия азаматтық соғыстары: Максенцийге қарсы сәтсіз төңкерістен кейін Максимиан Константиннің сарайына қашуға мәжбүр болды. 11 қарашада Максимиан август атағынан бас тартты. Галлерий Лицинийді батыстың августі етіп тағайындады және Константин Ұлының Цезарь екенін растады. 310 жылдың шілдесінде Тетрархия азаматтық соғыстары: Максимиан Константин Ұлыға қарсы сәтсіз төңкерістен кейін өзін-өзі өлтірді. 311 жылдың мамырында Галлерий қайтыс болды. Лициний мен Максимин империяның шығыс бөлігін өздері арасында бөлуге келісті. Тетрархияның азаматтық соғыстары: Константин Ұлы Лициниймен одақ құрып, өзінің жарты қарындасы Флавия Юлия Констанцияны оған үйлендірді. Тетрархияның азаматтық соғыстары: Максимин Максенциймен құпия одаққа кірді. 3 желтоқсанда Диоклетиан, мүмкін, өзін-өзі өлтіргеннен қайтыс болды. 312 жылдың 28 қазанында Милвий көпірінің шайқасы: Константин Ұлы Понте Милвиода күннің үстінде пайда болған крестті көрді және "осы белгімен жеңіңіз" деген сөздерді естіді. Оның әскері Максенцийді жеңіп, өлтірді. 313 жылдың ақпанында Константин Ұлы мен Лициний Милан жарлығын шығарды, онда қуғын-сүргін кезінде зардап шеккен христиандарға өтемақы төленді. Наурызда Лициний Констанцияға үйленді. 30 сәуірде Цираллум шайқасы: Лициний қазіргі Чорлуда Максиминге адал үлкен күшті жеңді. Максимин Никомидияға қашып кетті. Тамызда Максимин Тарста қайтыс болды. 314 жылдың 8 қазанында Цибала шайқасы: Константин Ұлы Лицинийдің күштеріне қазіргі Винковциде қанды жеңіліс берді. 317 жылғы Мардия шайқасы: Қазіргі Харманлиде болған қанды шайқастан кейін Лициний Константин Ұлымен байланысты тоқтатты. 1 наурызда Лициний Константин Ұлын өзінің жоғары тұрған тұлғасы деп мойындады, Фракиядан тыс барлық аумақтарын берді және өзі августқа көтерілген Валериус Валенсті биліктен түсіріп, өлтіруге келісті. 324 жылдың 3 шілдесінде Адрианополь шайқасы (324): Лициний Марицада Константин Ұлынан қанды жеңіліс алды. 18 қыркүйекте Хризополис шайқасы: Константин Ұлы Лициний әскерінің қалдықтарына шешуші жеңіліс берді. Лициний бас иді. 325 жылдың 20 мамырында Никеяның бірінші кеңесі: Константин Ұлы шақырған Никеядағы экуменикалық кеңес ашылды, ол Никеялық сенімін бекітті, Исаны Құдай Әкемен тең және бірдей зат деп жариялады. Лициний өлтірілді. 326 жылы Константин Ұлы өзінің үлкен ұлы Крисптің өлтірілуін бұйырды. 330 жылдың 11 мамырында Константин Ұлы өзінің астанасын Византияға көшіріп, қаланы Константинополь деп атады, яғни Константиннің қаласы. 332 жылы Константин Ұлы готтарға қарсы жорық жүргізді. 334 жылы Константин Ұлы сарматтарға қарсы жорық жасады. 337 жылы Рим-парсы соғыстары: Сасанид шахы Шапур II Армения мен Месопотамияға шабуыл жасады. 22 мамырда Константин Ұлы қайтыс болды. 9 қыркүйекте Константин Ұлының үш ұлы өздерін август деп жариялап, әкесінің империясын үш бөлікке бөліп, Константин II (император) Британия, Иберия, Галлия және Иллирияны, Констанций II Азия, Сирия Палестина және Египетті, ал Констанс Италия мен Африканы алды. Жас Констанс Константин II-нің қамқорлығына алынды. 338 жылы Константин II аламандарға қарсы жорыққа аттанды. Константин II Іллирияны ағасы Констансқа берді. 340 жылы Константин II Италияға басып кірді. Аквилеяда оның аумағын мұра еткен Констанс оны өлтірді. 341 жылы Констанс пен Констанций II-нің бірлескен жарлығымен түркі дінінің құрбандықтарына тыйым салынды. 344 жылы Сингара қамалы: Сасанид күштері Рим бекінісі Сингараны басып алуға сәтсіз асықты. 350 жылдың 18 қаңтарында Магненций, Йовиандар мен Геркулиандардың командирі, легиондарымен Римнің билеушісі деп жарияланды. Констанс Магненцийдің ізбасарларымен Эльнада өлтірілді. 3 маусымда Констанций Хлордың немересі Непотиан гладиаторлар тобымен Римге кірді және өзін император деп жариялады. 30 маусымда Марцеллин (magister officiorum), Магненцийдің генералдарының бірі, Римге кірді және Непотианды өлімге жіберді. 351 жылдың 15 наурызында Констанций II өзінің туысы Констанций Галлға Цезарь атағын берді. 28 қыркүйекте Мурса Мажор шайқасы: Констанций II Драва өзенінің бойында қанды шайқаста Магненцийді жеңді. 353 жылы Мон Селеу шайқасы: Констанций II қазіргі Ла Бати Монсалеонда Магненцийге шешуші жеңіліс берді. Магненций өзін-өзі өлтірді. 354 жылы Галл өлімге жіберілді. 355 жылдың 6 қарашасында Констанций II Юлианды (император) Цезарь деп жариялады және оған Галлияда қолбасшылық беруге рұқсат берді. 357 жылы Страсбург шайқасы: Юлиан қазіргі Аргенторатумда үлкен аламан күштерін жеңіп, Рейн батысындағы римдік билікті нығайтты. 360 жылдың ақпанында Петуланттар, Сасанид империясымен соғысқа дайындалу үшін Парижден шығысқа жіберілгеннен кейін, көтеріліс жасап, Юлианды август деп жариялады. 361 жылдың 3 қарашасында Констанций II Юлианды өзінің мұрагері етіп тағайындады және қызбадан қайтыс болды. 363 жылдың 5 наурызында Юлианның парсы соғысы: Рим күштері Антиохиядан Сасанид империясына қарсы жазалау экспедициясына шықты. 26 маусымда Самарра шайқасы: Сасанид күштері Самаррадағы Рим армиясын қоршаудан кейін шегінуге мәжбүр етті. Юлиан қаза тапты. 27 маусымда Юлианның армиясы генералдарының бірі, Йовианды (император) август деп жариялады. Шілдеде Юлианның парсы соғысы: Йовиан Тигр өзенінен шығысқа қарай бес провинцияны Сасанид империясына беруге келісті, соғыс аяқталды. 364 жылдың 17 ақпанында Йовиан қайтыс болды. 26 ақпанда армия Ұлы Валентинді август деп жариялады. 28 наурызда Ұлы Валентин өзінің кіші інісі Валентті шығыс империясының августі етіп тағайындады және батыста август ретінде қызметін жалғастырды. 375 жылдың 17 қарашасында Ұлы Валентин инсульттан қайтыс болды. Оның ұлы Грациан, сол кезде батыстағы кіші август, оның орнына аға август болды. 22 қарашада армия Ұлы Валентиннің жас ұлы Валентинді батыстың августі деп жариялады. 376 жылы гунн агрессиясынан қашқан готтар, Тервингі басшысы Фритигерн басшылығымен, Дунайды кешіп шығыс империясына саяси беженділер ретінде кірді. Гот соғысы (376–382): Фракиядағы азаматтық тәртілсіздік кезінде бірнеше римдік сарбаздар қаза болғаннан кейін, офицер Лупицин Фритигерн мен Греутунги басшысы Алатеусты тұтқынға алды. 378 жылдың 9 тамызында Адрианополь шайқасы: Біріккен гот-алан күштері Эдирнеге жақын рим армиясын шешуші түрде жеңді. Валент қаза тапты. 379 жылдың 19 қаңтарында Грациан Теодосий I Ұлыны шығыста август етіп тағайындады. 380 жылдың 27 ақпанында Теодосий Ұлы Фессалоника жарлығын шығарды, онда христиандық Рим империясының мемлекеттік діні деп жарияланды. 382 жылдың 3 қазанында Гот соғысы (376–382): Готтар Римнің фодераты болып жарияланды және Фракияда жер мен автономия алды, соғыс аяқталды...
Year Date Event 301 Diocletian issued the Edict on Maximum Prices, reforming the currency and setting price ceilings on a number of goods. 303 24 February Diocletianic Persecution: Diocletian issued his first edict against Christians, calling for the destruction of Christian holy books and places of worship and stripping Christians of their government positions and political rights. 305 1 May Diocletian and Maximian abdicated. Constantius and Galerius were elevated to augusti in the west and east. Galerius appointed Flavius Valerius Severus Caesar in the west and Maximinus II Caesar in the east. 306 25 July Constantius died at Eboracum. By his dying wish, his troops acclaimed his son Constantine the Great augustus. Galerius recognized Flavius Valerius Severus as augustus in the west and granted Constantine the Great the lesser title of Caesar, which he accepted. Civil wars of the Tetrarchy: Rioters in Rome acclaimed Maximian's son Maxentius ruler of Rome. He took the title princeps invictus, undefeated prince. Maxentius invited Maximian to reclaim the title augustus. 307 Civil wars of the Tetrarchy: Flavius Valerius Severus surrendered to Maximian at Ravenna. Civil wars of the Tetrarchy: Galerius laid siege to Rome. Many of his soldiers defected to Maxentius and he was forced to flee. 308 Civil wars of the Tetrarchy: After a failed coup against his son Maxentius, Maximian was forced to flee to Constantine's court. 11 November Maximian resigned as augustus. Galerius appointed Licinius augustus of the west and confirmed his recognition of Constantine the Great as Caesar of the west. 310 July Civil wars of the Tetrarchy: Maximian was forced to commit suicide following a failed coup against Constantine the Great. 311 May Galerius died. Licinius and Maximinus agreed to divide the eastern Empire between themselves. Civil wars of the Tetrarchy: Constantine the Great concluded an alliance with Licinius, offering his half sister Flavia Julia Constantia to him in marriage. Civil wars of the Tetrarchy: Maximinus entered a secret alliance with Maxentius. 3 December Diocletian died, possibly from suicide. 312 28 October Battle of the Milvian Bridge: Constantine the Great had a vision of the cross appearing over the sun at the Ponte Milvio with the words "in this sign, conquer." His forces defeated and killed Maxentius. 313 February Constantine the Great and Licinius issued the Edict of Milan, providing for restitution to Christians injured during the persecutions. March Licinius married Constantia. 30 April Battle of Tzirallum: Licinius defeated a vastly numerically superior force loyal to Maximinus at modern Çorlu. Maximinus fled to Nicomedia. August Maximinus died at Tarsus. 314 8 October Battle of Cibalae: Constantine the Great dealt a bloody defeat to Licinius's forces at modern Vinkovci. 317 Battle of Mardia: After a bloody battle, probably at modern Harmanli, Licinius retreated from contact with Constantine the Great. 1 March Licinius recognized Constantine the Great as his superior, ceded all his territories outside of Thrace, and agreed to depose and execute Valerius Valens, whom he had raised to augustus. 324 3 July Battle of Adrianople (324): Licinius suffered a bloody defeat at the hands of Constantine the Great on the Maritsa. 18 September Battle of Chrysopolis: Constantine the Great dealt a decisive defeat to the remnants of Licinius's army. Licinius surrendered. 325 20 May First Council of Nicaea: An ecumenical council called by Constantine the Great at Nicaea opened which would establish the Nicene Creed, asserting Jesus to be equal to and of the same substance as God the Father. Licinius was executed. 326 Constantine the Great ordered the death of his oldest son Crispus. 330 11 May Constantine the Great moved his capital to Byzantium and renamed the city Constantinople, city of Constantine. 332 Constantine the Great campaigned against the Goths. 334 Constantine the Great campaigned against the Sarmatians. 337 Roman–Persian Wars: The Sasanian shah Shapur II invaded Armenia and Mesopotamia. 22 May Constantine the Great died. 9 September Constantine the Great's three sons declared themselves augusti and divided their father's empire into three parts, with Constantine II (emperor) receiving Britain, Iberia, Gaul and Illyria, Constantius II Asia, Syria Palaestina and Egypt, and Constans Italy and Africa. The young Constans was placed under Constantine II's guardianship. 338 Constantine II campaigned against the Alemanni. Constantine II granted Illyria to his brother Constans. 340 Constantine II invaded Italy. He was ambushed and slain at Aquileia by Constans, who inherited his territory. 341 Constans and Constantius II issued a ban against pagan sacrifice. 344 Siege of Singara: Sasanian forces failed to capture the Roman fortress of Singara. 350 18 January Magnentius, commander of the Jovians and Herculians, was acclaimed ruler of Rome by his legions. Constans was killed in Elne by followers of Magnentius. 3 June Constantius Chlorus's grandson Nepotianus entered Rome with a band of gladiators and there declared himself imperator. 30 June Marcellinus (magister officiorum), one of Magnentius's generals, entered Rome and executed Nepotianus. 351 15 March Constantius II granted his cousin Constantius Gallus the title Caesar. 28 September Battle of Mursa Major: Constantius II defeated Magnentius in a bloody battle in the valley of the Drava. 353 Battle of Mons Seleucus: Constantius II dealt Magnentius a decisive defeat at modern La Bâtie Montsaléon. Magnentius committed suicide. 354 Gallus was put to death. 355 6 November Constantius II declared Julian (emperor) Caesar and granted him command in Gaul. 357 Battle of Strasbourg: Julian defeated a vastly superior Alemanni force near Argentoratum, solidifying Roman control west of the Rhine. 360 February The Petulantes, ordered east from Paris in preparation for a war with the Sasanian Empire, instead mutinied and proclaimed Julian augustus. 361 3 November Constantius II named Julian as his successor before dying of fever. 363 5 March Julian's Persian War: Roman forces embarked from Antioch on a punitive expedition against the Sasanian Empire. 26 June Battle of Samarra: Sasanian forces harassed a Roman army in retreat at Samarra from a failed siege of their capital Ctesiphon. Julian was killed. 27 June Julian's army declared one of their generals, Jovian (emperor), augustus. July Julian's Persian War: Jovian agreed to cede the five provinces east of the Tigris to the Sasanian Empire, ending the war. 364 17 February Jovian died. 26 February The army acclaimed the general Valentinian I the Great augustus. 28 March Valentinian the Great appointed his younger brother Valens augustus with rule over the eastern Empire, and continued as augustus in the west. 375 17 November Valentinian the Great died of a stroke. His son Gratian, then junior augustus in the west, succeeded him as senior augustus. 22 November The army acclaimed Valentinian the Great's young son Valentinian II augustus of the west. 376 Fleeing Hunnic aggression, the Goths, under the leadership of the Thervingi chieftain Fritigern, crossed the Danube and entered the eastern Empire as political refugees. Gothic War (376–382): Following the deaths of several Roman soldiers during civil unrest in Thrace, the officer Lupicinus arrested Fritigern and the Greuthungi chieftain Alatheus. 378 9 August Battle of Adrianople: A combined Gothic Alanic force decisively defeated the Roman army near Edirne. Valens was killed. 379 19 January Gratian named the general Theodosius I the Great augustus in the east. 380 27 February Theodosius the Great issued the Edict of Thessalonica, making Christianity the state church of the Roman Empire. 382 3 October Gothic War (376–382): The Goths were made foederati of Rome and granted land and autonomy in Thrace, ending the war. 383 25 August Gratian was delivered by mutineers to the Magister equitum Andragathius and executed. 392 15 May Valentinian II was found hanged in his residence. He may have been murdered by his guardian, the Frankish general Arbogast. 22 August Arbogast declared Eugenius augustus and ruler in the west. 393 23 January Theodosius the Great appointed his younger son Honorius (emperor) augustus in the west. 394 6 September Battle of the Frigidus: Forces loyal to Theodosius the Great defeated and killed Arbogast and Eugenius, probably near the Vipava. 395 17 January Theodosius the Great died. His elder son Arcadius succeeded him as augustus in the eastern Byzantine Empire. The young Honorius became sole augustus in the Western Roman Empire under the regency of Magister militum Stilicho. 398 Gildonic War: Gildo, comes of Africa, was killed following a failed rebellion against the Western Roman Empire.
V ғасыр
402 жылы Батыс Рим империясының астанасы Равеннаға көшірілді. 406 жылы 31 желтоқсан Рейнді кесіп өту: Вандалдар, аландар және суэбтер сияқты шетелдік тайпалардың коалициясы Рейннің арғы жағынан Батыс Рим империясына шабуыл жасады. 408 жылы 1 мамыр Аркадий қайтыс болды. 410 жылы 24 тамыз Римді тонау (410): Римді патшасы Аларик I басқарған вестготтар тонады. Британиядағы Рим билігінің соңы: Рим әскерлерінің соңғысы Британиядан кетті. 421 жылы 8 ақпан Хонорий өзінің інісі және Magister militum Констанций III-ді Батыс Рим империясының басқарушысы етіп тағайындады. 2 қыркүйек Констанций III қайтыс болды. 423 жылы 15 тамыз Хонорий қайтыс болды. Батыс Рим патрици Кастин Юаннаны primicerius augustus деп жариялады. 424 жылы 23 қазан Византиялық август Теодосий II Кіші, Каллиграф жас Валентиний III-ті, оның туысы және Констанций III-тің ұлы, батысқа билік ететін Цезарь деп атады. Оның анасы Галла Плацидия регент болып тағайындалды. 425 жылы Иоанн Аквилеяда өлтірілді. 447 жылы Утус шайқасы: Аттиланың басқаруымен ғұндар Утус маңында қанды шайқаста Византия әскерін жеңді. 450 жылы 28 шілде Жас Феодосий ат үстінде жол апатынан қайтыс болды. 452 жылы Атилла Италияға шабуыл жасаудан бас тартты. 455 жылы 16 наурыз Валентиний III сенатор Петроний Максимустың бұйрығымен өлтірілді. 17 наурыз Сенат Батыс Рим империясының Максимусын август деп жариялады. 31 мамыр Максим вандалдар шабуылға ұшыраған Римнен қашуға тырысқанда, оны қарақұрым адам өлтірді. 2 маусым Римді тонау (455): Вандалдар Римге кіріп, тонауға кірісті. 9 шілде Magister militum Авитус Батыс Рим империясының августы деп жарияланды. 456 жылы 17 қазан Әвитус генерал Рицимер мен үй шаруасындағы Мажорианның әскери төңкерісінен кейін Римнен қашуға мәжбүр болды. 457 жылы Әвитус қайтыс болды. 27 қаңтар Византиялық август Маркиан қайтыс болды. 28 ақпан Византиялық август Леон I Фракиялық батыста Мажорианды Magister militum деп тағайындады. 1 сәуір Әскер Мажорианды Батыс Рим империясының августы деп жариялады. 461 жылы 7 тамыз Майориан Рицимердің бұйрығымен Стаффора маңында азаптаудан кейін өлтірілді. 19 қараша Сенат Либиус Северді өз қатарынан Батыс Рим империясының августы етіп сайлады. 465 жылы 15 тамыз Северий қайтыс болды. 467 жылы 12 сәуірде Фракиялық Леон Антемийді Батыс Рим империясын басқаруға тағайындады. 468 жылы Кап-Бон шайқасы (468): Вандалдар патшалығы Кап-Бонда Батыс Рим мен Византияның біріккен басқыншылық флотын жойды. 472 жылы 11 шілде Антемий Рицимердің Римді жаулап алуынан кейін қашып құлаған. Максимнің ұлы Олибрий Батыс Рим империясының августы атанып, оның әміршілігін қолға алды. 18 тамыз Рицимер қайтыс болды. Рицимердің немересі Гундобад оған Magister militum лауазымында ие болды және Патриций атағын алды. Олибрий қайтыс болды. 473 жылы 3 наурыз Германия әскерінің элементтері Батыс Рим империясының Глицерий Августты сайлады. Гундобад атасының орнын басып, Бургундияның патшасы болды. 474 жылы Лео Фракиялық өзінің немере інісі Юлий Непосты Далматияның губернаторы етіп тағайындады. 18 қаңтар Фракиялық Лео қайтыс болды. Оның орнын немересі Лео II (император) бағындырды. 9 ақпан Зенон (император) өзінің жас ұлы Лео II-мен Византия империясының коавгустына айналды. Непос Глицериді биліктен алып тастады. 17 қараша Лео II өліп, мүмкін анасы Ариадна (императрица) уландырғаннан кейін. 475 жылы қаңтар Зенон халық көтерілісіне қарсы Константинополден өз елі Исаурияға қашуға мәжбүр болды. 9 қаңтар Базилиск, Фракий Леоның жесірі Веринаның ағасы, Византия Сенаты Византия империясының августы деп танылды. Непос Орестті (Ромул Августулдың әкесі) Magister militum және Батыс Рим әскерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. 28 тамыз Орест Батыс Рим астанасы Равеннаны басып алып, Непосты Далматияға қашуға мәжбүр етті. 31 қазан Орест өзінің жас ұлы Ромулды Батыс Рим империясының августусы деп жариялады. 476 жылы тамыз Зенон Константинополді қайта басып алды және Базилисктің берілуін қабылдады. 23 тамыз Генерал Одоакрдың қолбасшылығындағы германдық фодрераттар Батыс Рим билігінен бас тартып, Одоакрды өздерінің патшасы деп жариялады. 28 тамыз Одоакр Орестті Пиаченцада тұтқынға алып, өлтіреді. 4 қыркүйек Одоакр Батыс Рим астанасы Равеннаны жаулап алды, Ромулды орнынан түсуге мәжбүр етті және өзін Италияның патшасы деп жариялады. Сенат Зенонға Батыс Рим империясының императорлық әшекейлерін жіберді. 480 жылы 25 сәуір Непос Сплиттегі үйінде өлтірілді. 491 жылы 9 сәуірде Зенон қайтыс болды.
Year Date Event 402 The capital of the Western Roman Empire was moved to Ravenna. 406 31 December Crossing of the Rhine: A coalition of foreign tribes including the Vandals, Alans and Suebi invaded the Western Roman Empire across the Rhine. 408 1 May Arcadius died. 410 24 August Sack of Rome (410): Rome was sacked by the Visigoths under their king Alaric I. End of Roman rule in Britain: The last Roman forces left Britain. 421 8 February Honorius appointed his brother in law and Magister militum Constantius III co ruler of the Western Roman Empire with himself. 2 September Constantius III died. 423 15 August Honorius died. The Western Roman patrician Castinus declared the primicerius Joannes augustus. 424 23 October The Byzantine augustus Theodosius II the Younger, the Calligrapher named the young Valentinian III, his cousin and Constantius III's son, Caesar with rule over the west. His mother Galla Placidia was appointed regent. 425 Joannes was executed in Aquileia. 447 Battle of the Utus: The Huns under Attila defeated a Byzantine army in a bloody battle near the Utus. 450 28 July Theodosius the Younger died in a riding accident. 452 Attila abandoned his invasion of Italy following a meeting at the Mincio with the pope Pope Leo I. 455 16 March Valentinian III was assassinated on orders of the senator Petronius Maximus. 17 March The Senate acclaimed Maximus augustus of the Western Roman Empire. 31 May Maximus was killed by a mob as he attempted to flee Rome in the face of a Vandal advance. 2 June Sack of Rome (455): The Vandals entered and began to sack Rome. 9 July The Magister militum Avitus was pronounced augustus of the Western Roman Empire at Toulouse by the Visigothic king Theodoric II. 456 17 October Avitus was forced to flee Rome following a military coup by the general Ricimer and the domesticus Majorian. 457 Avitus died. 27 January The Byzantine augustus Marcian died. 28 February The Byzantine augustus Leo I the Thracian appointed Majorian Magister militum in the west. 1 April The army acclaimed Majorian augustus of the Western Roman Empire. 461 7 August Majorian was killed after torture near the Staffora on Ricimer's orders. 19 November The Senate elected Libius Severus from among their number as augustus of the Western Roman Empire. 465 15 August Severus died. 467 12 April Leo the Thracian elevated the comes Anthemius to Caesar with rule over the Western Roman Empire. 468 Battle of Cap Bon (468): The Vandal Kingdom destroyed a combined Western Roman and Byzantine invasion fleet at Cap Bon. 472 11 July Anthemius was killed in flight following Ricimer's conquest of Rome. Maximus's son Olybrius was acclaimed augustus of the Western Roman Empire. 18 August Ricimer died. Ricimer's nephew Gundobad succeeded him as Magister militum and took the title Patrician. Olybrius died. 473 3 March The Germanic elements of the army elected the domesticus Glycerius augustus of the Western Roman Empire. Gundobad relinquished his Western Roman titles to succeed his father as king of Burgundy. 474 Leo the Thracian appointed Julius Nepos, his nephew and governor of Dalmatia, ruler of the Western Roman Empire in opposition to Glycerius. 18 January Leo the Thracian died. He was succeeded by his grandson Leo II (emperor). 9 February Zeno (emperor) became co augustus of the Byzantine Empire with his young son Leo II. July Nepos deposed Glycerius. 17 November Leo II died, possibly after being poisoned by his mother Ariadne (empress). 475 January Zeno was forced to flee Constantinople for his homeland Isauria in the face of a popular revolt. 9 January Basiliscus, brother of Leo the Thracian's widow Verina, was acclaimed augustus of the Byzantine Empire by the Byzantine Senate. Nepos appointed Orestes (father of Romulus Augustulus) Magister militum and commander in chief of the Western Roman military. 28 August Orestes took control of the Western Roman capital Ravenna, forcing Nepos to flee to Dalmatia. 31 October Orestes declared his young son Romulus Augustulus augustus of the Western Roman Empire. 476 August Zeno recaptured Constantinople and accepted Basiliscus's surrender. 23 August Germanic foederati under the command of the general Odoacer renounced Western Roman authority and declared Odoacer their king. 28 August Odoacer captured and executed Orestes at Piacenza. 4 September Odoacer conquered the Western Roman capital Ravenna, forced Romulus to abdicate and declared himself king of Italy. The Senate sent Zeno the imperial regalia of the Western Roman Empire. 480 25 April Nepos was murdered in his residence in Split. 491 9 April Zeno died.
VI ғасыр
Жыл Күн Оқиға 518 9 шілде Август Анастасий I Дикор қайтыс болды. 527 1 сәуір Август Юстин I өзінің үлкен ұлы Ұлы Юстинианды өзімен бірге коавгуст етіп тағайындады. 1 тамыз Юстин I қайтыс болды. 529 7 сәуір Рим құқығындағы қайшылықтарды біріктіруге және келісуге тырысқан Юстиниан кодексі жарияланды. 532 жылы Ұлы Юстиниан Константинопольде Ая София соборының құрылысын тапсырды. 533 21 маусым Вандал соғысы: генерал Белисарий басқаратын византиялық әскер Вандал патшалығына аттанды. 13 қыркүйек Ad Decimum шайқасы: византиялық әскер Карфагеннің жанында вандалдарды жеңді. 15 желтоқсан Трикамарум шайқасы: византиялықтар вандал әскерін жеңіп, олардың патшасы Гелимерді қашуға мәжбүр етті. 534 наурыз Вандал соғысы: Гелимер Белисарийге бас иіп, Галатияда бейбіт зейнеткерлікке шығу туралы ұсынысын қабылдады, соғыс аяқталды. Вандал патшалығының аумағы Африка префектурасы ретінде қайта ұйымдастырылды. 535 Готика соғысы (535–554): Африкадан келген византиялық әскерлер Сицилияға, содан кейін остготтардың иелігіне басып кірді. 536 желтоқсан Готика соғысы (535–554): Византия аз ғана остготтар қарсылығымен Римді басып алды. 537 27 желтоқсан Ая София соборы аяқталды. 552 шілде Тагина шайқасы: византиялық әскер Гуальдо Тадинода остготтарды жеңіп, оларға шешуші соққы берді. Остготтар патшасы Тотила қаза тапты. 553 Mons Lactarius шайқасы: Монти Латтариде византиялықтар Кума қоршауын бұзуға бағытталған остгот әскеріне шабуыл жасап, оларды талқандады. Остготтар патшасы Тея қаза тапты. 565 наурыз Белисарий қайтыс болды. 14 қараша Ұлы Юстиниан қайтыс болды. 568 Ломбардтар Италияға басып кірді. 573 Генерал Нарсес қайтыс болды. 574 Август Юстин II ақыл-есінен айырыла бастады. 578 5 қазан Юстин II қайтыс болды. 582 14 тамыз Август Тиберий II Константин қайтыс болды.
Year Date Event 518 9 July Augustus Anastasius I Dicorus died. 527 1 April Augustus Justin I appointed his older son Justinian I the Great co augustus with himself. 1 August Justin I died. 529 7 April The Codex Justinianeus, which attempted to consolidate and reconcile contradictions in Roman law, was promulgated. 532 Justinian the Great ordered the construction of the Hagia Sophia in Constantinople. 533 21 June Vandalic War: A Byzantine force under the general Belisarius departed for the Vandal Kingdom. 13 September Battle of Ad Decimum: A Byzantine army defeated a Vandal force near Carthage. 15 December Battle of Tricamarum: The Byzantines defeated a Vandal army and forced their king Gelimer into flight. 534 March Vandalic War: Gelimer surrendered to Belisarius and accepted his offer of a peaceful retirement in Galatia, ending the war. The territory of the Vandal Kingdom was reorganized as the praetorian prefecture of Africa. 535 Gothic War (535–554): Byzantine forces crossing from Africa invaded Sicily, then an Ostrogothic possession. 536 December Gothic War (535–554): Byzantium took Rome with little Ostrogothic resistance. 537 27 December The Hagia Sophia was completed. 552 July Battle of Taginae: A Byzantine army dealt a decisive defeat to the Ostrogoths at Gualdo Tadino. The Ostrogoth king Totila was killed. 553 Battle of Mons Lactarius: An Ostrogothic force was ambushed and destroyed at Monti Lattari on its way to relieve a Byzantine siege of Cumae. The Ostrogoth king Teia was killed. 565 March Belisarius died. 14 November Justinian the Great died. 568 The Lombards invaded Italy. 573 The general Narses died. 574 Augustus Justin II began to suffer from fits of insanity. 578 5 October Justin II died. 582 14 August Augustus Tiberius II Constantine died.
VII ғасыр
602 жылы Бизантия-Сассания соғысы (602–628): Сасан империясы Византияға соғыс жариялады. 607 жылдың 1 тамызы Август Фока Рим форумындағы Фока бағанасын салтанатты түрде ашты. 626 жылдың маусымы Константинополь қоршауы (626 ж.): Сасанидтер мен аварлар Константинопольді қоршауға алды. 634 жылдың сәуірі Левантты мұсылмандардың жаулауы: Рашид әскері Мединадан Левантқа аттанды. 640 жылдың қаңтары Мұсылмандардың Мысырды жаулауы: Рашид әскері Пелузийді қоршауға алды. Шығыс Рим армиясының легиондары темелерге қайта ұйымдастырылды. 641 жылдың 8 қарашасы Александрия қоршауы (641): Мысыр астанасы Александриядағы византиялық билік қоршаудағы Рашид әскеріне бас берді. 663 жылы Базилей II Констанс Римге келді. 698 жылғы Карфаген шайқасы (698): Омейядтар Карфагенді қоршап, блокадаға алды, нәтижесінде византиялық әскерлер шегінуге мәжбүр болды. Қала жаулап алынып, қиратылды.
Year Date Event 602 Byzantine–Sasanian War of 602–628: The Sasanian Empire declared war on Byzantium. 607 1 August Augustus Phocas dedicated the Column of Phocas in the Roman Forum. 626 June Siege of Constantinople (626): Sasanian and Avar forces laid siege to Constantinople. 634 April Muslim conquest of the Levant: A Rashidun army departed Medina for the Levant. 640 January Muslim conquest of Egypt: A Rashidun force laid siege to Pelusium. The legions of the East Roman army were reorganized into themes. 641 8 November Siege of Alexandria (641): Byzantine authorities in the Egyptian capital Alexandria surrendered to the besieging Rashidun army. 663 Basileus Constans II visited Rome. 698 Battle of Carthage (698): An Umayyad siege and blockade of Carthage forced the retreat of Byzantine forces. The city was conquered and destroyed.
VIII ғасыр
Жыл Күн Оқиға717 Константинополь қоршауы (717–718): Омейяд халифаты Константинополь қаласын қоршады.718 15 тамыз Константинополь қоршауы (717–718): Омейяд халифаты аштық, аурулар және тым қатал қыс болғандықтан Константинополь қоршауын көтерді. 730 жылы Исаурийлік Лев III Басилей діни суреттерге табынуға тыйым салатын жарлық шығарды, осылайша бірінші Византиялық иконоборшылық дәуірі басталды. 787 жылы 23 қазанда Никеяның екінші соборы: Никеяда өткен экуменикалық собор суреттерге табынуды мақұлдап, бірінші Византиялық иконоборшылық дәуірін аяқтады.
Year Date Event717Siege of Constantinople (717–718): The Umayyad Caliphate besieges the city of Constantinople.71815 AugustSiege of Constantinople (717–718): The Umayyad Caliphate lifts the siege of Constantinople due to Famine, Disease and an unusually hard winter. 730 Basileus Leo III the Isaurian promulgated an edict forbidding the veneration of religious images, beginning the first Byzantine Iconoclasm. 787 23 October Second Council of Nicaea: An ecumenical council in Nicaea ended which endorsed the veneration of images, ending the first Byzantine Iconoclasm.
9 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 813 Маусым Әскерилер тобы Киелі Апостолдар шіркеуіне кіріп, иконаға қарсылық көрсеткен император Константин V-тің денесінен империяны қайта жаңғыртуды сұрады, осымен екінші Византиялық иконақұмарлық дәуірі басталды. 843 Византиялық регент Теодора (Теофилдің әйелі) діни суреттерге құрмет көрсетуді қалпына келтіріп, екінші Византиялық иконақұмарлық дәуірін аяқтады. 867 24 қыркүйек Император Михаил III-ті оның серігі император Василий I өлтірді, содан кейін Василий I империяның жалғыз билеушісі атанды.
Year Date Event 813 June A group of soldiers broke into the Church of the Holy Apostles and pleaded with the body of the iconoclast basileus Constantine V to restore the Empire, marking the beginning of the second Byzantine Iconoclasm. 843 The Byzantine regent Theodora (wife of Theophilos) restored the veneration of religious images, ending the second Byzantine Iconoclasm. 867 24 September Basileus Michael III was assassinated by his co basileus Basil I, who became sole ruler of the Empire.
10 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 976 10 қаңтар Базилей Иоанн I Цимискес қайтыс болды. Оның әріптес императоры және туған інісі Василий II империяның толық билеушісі атанды.
Year Date Event 976 10 January Basileus John I Tzimiskes died. His co basileus and nephew Basil II became sole ruler of the Empire.
ХІ ғасыр
Жыл Күн Оқиға 1002 Византияның Болгарияны жаулауы: Византия әскерлері Болгарияға шабуыл жасады. 1014 29 шілде Клейдион шайқасы: Василий Ключ маңындағы Беласикада болгар әскерлерін шешуші және қанды жеңіске ұшыратты. 1018 Византияның Болгарияны жаулауы: Болгария боярлары бұрынғы империя аумағында Болгария тақырыбын құруға келісті, олар өздеріне маңызды автономия берілді. 1025 15 желтоқсан Василий қайтыс болды. 1054 16 шілде Шығыс-Батыс айырылысы: Папаның өкілі Гумберт Сильва Кандида Святая Софияның алтарына Константинополь патриархы Михаил I Серуларийді анафемаға салу туралы құжатты қойды. 1071 15 сәуір Бари қамалы: Итало-норман әскерлері Италияның катепанионының астанасы Бариді басып алды. 26 тамыз Манзикерт шайқасы: Византия империясы Малазгирт маңында Селжұқ әскерлерінен жеңілді. Император Роман IV Диоген тұтқындалды. 1081 1 сәуір Никефор III Ботанейат тақтан алынып, оның орнына Алексий I Комнен келді. 1091 29 сәуір Левоунион шайқасы: Византия әскері печенегтердің шапқыншылық күштерін қанды жеңіліспен жеңді. 1097 19 маусым Никея қамалы: Никеяның румдық халқы Византия және Бірінші крест жорығының әскерлеріне бас берді. 1098 Антиохияны басып алғаннан кейін, Бірінші крест жорығының басшысы Богемонд I өзін Антиохияның князі деп жариялады.
Year Date Event 1002 Byzantine conquest of Bulgaria: Byzantine forces invaded Bulgaria. 1014 29 July Battle of Kleidion: Basil dealt a decisive and bloody defeat to Bulgarian forces in the Belasica near Klyuch. 1018 Byzantine conquest of Bulgaria: The Bulgarian boyars accepted the establishment of the theme of Bulgaria on the territory of the former Empire, with significant autonomy for themselves. 1025 15 December Basil died. 1054 16 July East–West Schism: The papal legate Humbert of Silva Candida laid on the altar of Hagia Sophia a document proclaiming the excommunication of Michael I Cerularius, the patriarch of Constantinople. 1071 15 April Siege of Bari: Italo Norman forces captured Bari, capital of the katepanikion of Italy. 26 August Battle of Manzikert: The Byzantine Empire was decisively defeated by a Seljuk force near Malazgirt. The basileus Romanos IV Diogenes was captured. 1081 1 April Nikephoros III Botaneiates was deposed and replaced as basileus by Alexios I Komnenos. 1091 29 April Battle of Levounion: The Byzantine army dealt a bloody defeat to a Pecheneg invasion force. 1097 19 June Siege of Nicaea: The Rum occupants of Nicaea surrendered to Byzantine and First Crusader forces. 1098 Following the conquest of Antioch, the First Crusader leader Bohemond I of Antioch declared himself prince of Antioch.
12 ғасыр
Жыл Күн оқиға 1118 15 тамыз Иоанн II билік етуі басталады: ең ұлы Комнен әулетінен шыққан император саналған ол, кең ауқымды түзету жұмыстарын қолға алады. 1122 Берея шайқасы: Византия армиясы Стара-Загорада печенегтерді талқандады. 1124 Венециямен соғыс басталады: Иоанн II Комненнің сауда жеңілдіктерін жаңартпауы себеп болды. 1126 Венециямен соғыс жеңіліспен аяқталады: Венеция флоты Грекияның жағалауларын қиратып, императорды шегінуге мәжбүр етті. 1127 Мажарлар империяға шабуыл жасайды: Шабуылшылар Филипполис қаласына дейін оңтүстікке ілгерілейді. 1129 Мажар шабуылдаушылары кері қайтарылды. 1136 Иоанн II шығысқа қарсы алғашқы маңызды жорығын бастайды. 1137 Иоанн II Киликия Армения патшалығын жаулап алады. 1139 Иоанн II Антиохия княздығын вассалдыққа алады. 1143 Иоанн II қайтыс болады: оның өлімімен бірге империяның күйреуі басталады. 1146 Филомелионды тонау: Мануил I-нің бұйрығымен, христиан халқын қоныс аудару алдында. 1167 8 шілде Сырмиум шайқасы: Византия Сырмиумда мажар әскерін түгелдей жеңіп алады. 1176 17 қыркүйек Мириокефалон шайқасы: Византия басқыншы әскері Бейшехир көліне жақын Рум тауларында тұзаққа түсіп, кері шегінуге мәжбүр болады. 1180 24 қыркүйек Базилей Мануил I Комнен қайтыс болады. 1185 26 қазан Асен мен Петр көтерілісі: Паристрионда салық көтерілісі басталып, нәтижесінде Екінші Болгар империясы құрылады.
Year Date Event 1118 15 August Reign of John II begins: Being considered the greatest Komnenoi emperor, he starts extensive damage control. 1122 Battle of Beroia: A Byzantine army wiped out the Pechenegs at Stara Zagora. 1124 War with Venice begins: Over the non renewal of trading privileges by John II Komnenos. 1126 The war with Venice ends in defeat: The Venetian fleet ravaged the coasts of Greece, forcing the emperor to back down. 1127 Hungarians invade the Empire: Invaders go far south as Philippolis. 1129 Invading Hungarins are repelled 1136 John II launches his first serious campaign in the east. 1137 John II conquers the Armenian Kingdom of Cilicia. 1139 John II vassalizes the Principality of Antioch. 1143 Death of John II: his death marks the beginning of straight decline. 1146 Sack of Philomelion: Under the orders from Manuel I, before relocating the Christian population. 1167 8 July Battle of Sirmium: Byzantium decisively defeated a Hungarian force at Sirmium. 1176 17 September Battle of Myriokephalon: A Byzantine invasion force was ambushed and forced to retreat through a mountain pass by Rum near Lake Beyşehir. 1180 24 September Basileus Manuel I Komnenos died. 1185 26 October Uprising of Asen and Peter: A tax revolt began in Paristrion which would result in the establishment of the Second Bulgarian Empire.
13 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 1204 13 сәуір Константинополь қоршауы (1204): Төртінші крестшілер Константинопольді бұзып, тонады, базилеус Алексий V Дукасты құлатты және өздерінің басшысы Балдуин I басшылығымен Латын империясын құрды. Теодор I Ласкарис базилеус атанды, бірақ Никеяда Никея империясын құру үшін сарайымен бірге қашуға мәжбүр болды. Сәуір Трапезундтың Алексий I, бұрынғы базилей Андроник I Комненнің немересі, өзін Трапезундтың билеушісі деп жариялады. 1205 жылы Алексий I Комненнің ұрпағы Михаил I Комнен Дукас Эпирдегі деспот ретінде орнықты. 1261 25 шілде Никеялық билеуші Михаил VIII Палеолог Константинопольді жаулап алды. 15 тамыз Михаил Константинопольде өзінің кішкентай ұлы Андроник II Палеологпен бірге базилеус болып тағайындалды.
Year Date Event 1204 13 April Siege of Constantinople (1204): Fourth Crusaders breached and sacked Constantinople, deposed the basileus Alexios V Doukas and established the Latin Empire under their leader Baldwin I, Latin Emperor as Latin Emperor. Theodore I Laskaris was acclaimed basileus but forced to flee with his court to establish the Empire of Nicaea at Nicaea. April Alexios I of Trebizond, a grandson of the former basileus Andronikos I Komnenos, declared himself ruler of Trebizond. 1205 Michael I Komnenos Doukas, a descendant of Alexios I Komnenos, established himself as despot of Epirus. 1261 25 July The Nicaean ruler Michael VIII Palaiologos conquered Constantinople 15 August Michael was crowned basileus in Constantinople along with his infant son Andronikos II Palaiologos.
XIV ғасыр
1326 жылы Византия-Осман соғыстары: Осман империясы Бурсаны жаулап алды. 1331 жылы Византия-Осман соғыстары: Осман империясы Никеяны басып алды. 1341 жылғы 26 қазан Византиялық азамат соғысы (1341–1347): Регент Иоанн VI Кантакузен өзінің жақтастарының тарапынан жас Иоанн V Палеологқа қарсы базилей деп жарияланды. 1347 жылғы 8 ақпан Византиялық азамат соғысы (1341–1347): Иоанн VI он жыл бойы Иоанн V-пен бірге үстем базилей ретінде билік ететін келісімге келді.
Year Date Event 1326 Byzantine–Ottoman Wars: The Ottoman Empire conquered Bursa. 1331 Byzantine–Ottoman Wars: The Ottoman Empire captured Nicaea. 1341 26 October Byzantine civil war of 1341–47: The regent John VI Kantakouzenos was declared basileus by his supporters in opposition to the young John V Palaiologos. 1347 8 February Byzantine civil war of 1341–47: John VI concluded an arrangement under which he would rule as senior basileus alongside John V for ten years.
15 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 1453 29 мамыр Константинопольдің құлауы: Осман әскерлері Константинополь қаласына кірді. Император Константин XI Палеолог қаза тапты.
Year Date Event 1453 29 May Fall of Constantinople: Ottoman forces entered Constantinople. Basileus Constantine XI Palaiologos was killed.