Кіріспе

Қарағайлар тобы

Пинион немесе пиньон қарағайлары Солтүстік Американың оңтүстік-батысында, әсіресе Нью-Мексико, Колорадо, Аризона және Юта штаттарында өседі. Бұл ағаштар жеуге жарамды жаңғақтар береді, олар американдық жергілікті халықтың негізгі тағамы болып табылады және тамақ ретінде, сондай-ақ Нью-Мексико асүйінде кеңінен қолданылады. Атауы испан тіліндегі "пино пинонеро" деген сөзден келген, бұл атау Америка түрлеріне де, Испанияда кең таралған және жеуге жарамды жаңғақтары бар қарағайға да қолданылады. Көне замандағы американдық индейлердің пинион тұқымдарын жинау әдістері бүгін де жеке пайдалану үшін немесе коммерциялық мақсатта қолданылуда. Пинион жаңғағы немесе тұқымы майға және калорияға толы. АҚШ-тың батысында пинион қарағайлары көбінесе пинион-аршалы орманды аймақтарда кездеседі. Пинион ағашының өртеліп жағылғанда ерекше хош иісі болады, сондықтан ол қысқаша пештерде (чименеяларда) жағу үшін жиі қолданылады. Пинион қарағайлары өсетін топырақтың құрамына макро және микроэлементтердің мөлшерін арттыру арқылы әсер ететіні белгілі. Кейбір түрлері будандасады, ең танымаллары – P. quadrifolia және P. monophylla, сондай-ақ P. edulis және P. monophylla. Екі инелі пиньон (Pinus edulis) Нью-Мексико штатының ресми ағашы болып табылады.

Эволюциялық тарих

Пинондардың эволюциялық пайда болуы Ларамид оргенезиясымен бірге жүрген сияқты.

Американың жергілікті асханасындағы пиньон тұқымы

"Қарағай жаңғағы" немесе "пиньон" деп аталатын пиньонның тұқымы Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы тауларда өмір сүретін американдық үндістер үшін маңызды тағам болып табылады. Барлық қарағай түрлері жеуге жарамды тұқымдар береді, бірақ Солтүстік Америкада тек пиньон ғана азық-түліктің басты көзі бола алатындай үлкен тұқымдарды өндіреді. Пиньон, Homo sapiens Ұлы ойпаңға және Американың оңтүстік-батысына (Oasisamerica) келгеннен бері тағамдық көз болып келген. Ұлы ойпаңдағы археологиялық дәлелдер пиньон қарағайларының ареалы мұз дәуірінен кейін солтүстікке қарай кеңейгенін көрсетеді, шамамен 4000 ж.б.э. Идахоның оңтүстігіндегі ең солтүстік (және қазіргі) шегіне жеткен. Ертедегі үндістер, әрине, жеуге жарамды тұқымдарды жинаған, бірақ кем дегенде кейбір аймақтарда пиньон жаңғағын көп мөлшерде жинаудың дәлелдері шамамен 600 ж.б.э. дейін пайда болған жоқ. Пиньон жаңғақтарын көбірек пайдалану адамдар санының артуымен және аңдар санының азаюымен байланысты болуы мүмкін, бұл Ұлы ойпаңның тұрғындарын қосымша тағамдық көздер іздеуге мәжбүр еткен. Пиньон тұқымының негізгі тағам ретінде пайдалылығы өнімнің сенімсіздігінен төмендейді. Конустар мен тұқымдардың мол өнімі әдетте 2-ден 7 жылға дейін, ал орташа есеппен 4 жылда бір рет байқалады. Тұқымның жоғары өнімділігі пиньон ареалының кең аумақтарында бірдей болады.

Егін жинаудың дәстүрлі әдісі

1878 жылы табиғатты зерттеуші Джон Мьюр Невадада пиньон тұқымын жинаудың үндістердің әдісін сипаттады. Қыркүйек және қазан айларында жинаушылар пиньон ағаштарынан конустарды таяқтармен төгіп, оларды үйіп қойып, үстіне бұталар салып, от жағып, пиньон конустарын жеңіл күйдіретін. Күйдіру конустарды жабатын жабысқақ шайырды күйдіріп, тұқымдарды босататын. Содан кейін конустарды күнде кептіріп, тұқымдарды оңай алуға болатынша күтетін. Мьюрдің айтуынша, үндістер жыл бойы пиньон ағаштарын жақыннан бақылап, егін жинау уақытынан бірнеше ай бұрын өнімнің молдығын немесе жетіспеуін болжап білген. 1891 жылы Б. Х. Датчер Калифорниядағы Өлім сарқырамасына қарап тұрған Панаминт тауларында панаминт үндістерінің (Тимбиша халқы) пиньон тұқымын жинағанын көрді. Жинау әдісі Мьюрдің Невададағы байқаған әдісіне ұқсас болды, бірақ пиньон тұқымдары бұталар отта күйгеннен кейін бірден жиналды. Жоғарыдағы екі жазбаның екеуі де жасыл конустардан тұқымдарды алу әдісін сипаттады. Тағы бір әдіс – конустарды ағаштарда құрғақ және қоңыр түске енгенше қалдырып, содан кейін таяқпен соғып, конустарды немесе конустардан тұқымдарды түсіріп, оларды жинауға болатын жерге түсіру. Ұлы аңғардың көшпелі аңшы-жинаушылары әдетте жинаудан кейінгі қыста пиньон тұқымдарын жейтін; ал Нью-Мексиконың Рио-Гранде өзенінің жанындағы Пуэбло ауылдық халқы оларды екі-үш жыл бойы шұңқырларда сақтай алатын. Әр пиньон конусынан 10-дан 30-ға дейін тұқым шығады, ал жақсы жылдары пиньон ағаштарының өнімділігі бір гектар жерден шамамен 100 тоннаны құрайды. Орташа жұмысшы бір күнде шамамен 500 кг қабықсыз пиньон тұқымын жинай алады. Бір жұмысшыға шаққанда 22 фунт қабықсыз пиньон тұқымы – қабықталған тұқымнан жартысынан астам – шамамен 30 000 калорияға тең. Бұл аңшы-жинаушылардың жұмсаған еңбегі үшін өте жоғары өнім. Сонымен қатар, пиньон тұқымдары майға бай, ал аңшы-жинаушылар үшін бұл көбінесе жетіспейтін нәрсе.

Жабайы жануарлармен қарым-қатынасы

Оның аты пинорион (Gymnorhinus cyanocephalus) – бұл ағаш, ал пинорион жаңғағы оның рационының маңызды бөлігін құрайды. Пинорион ормандарының жаңаруы үшін өте маңызды, себебі ол көптеген тұқымдарды кейін пайдалану үшін жерге сақтайды, ал қолданылмаған артық тұқымдар жаңа ағаштарға айналуға қолайлы жағдайда болады. Мексикалық қарға да кейбір пинорион түрлерінің таралуына көмектеседі, ал Кларк жаңғақшабуы да осы процесте сирек кездеседі. Көптеген басқа жануарлар да пинорион жаңғағымен қоректенеді, бірақ оларды таратуға қатыспайды. Ips confusus, пинорион қабық қоңызы деп белгілі, әлсіз немесе зақымдалған пинорион ағаштарын құртып жібереді. Бұл қоңыздар ағаштардың ксилемасымен және флоэмасымен қоректенеді. Ағаштар қорғаныш ретінде қоңыздардың жасаған тесіктерін шайырымен толтырады.