Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Садақтың маңызды аспектісі
Important aspect of archery
Садақтың пішіні көбінесе бүйірден қарағандағы көрініс ретінде қарастырылады. Бұл – садақшы жасаған материалдық кернеулердің күрделі байланысының нәтижесі. Аяқтарын қарастыра отырып, бұл пішін садақтың құрылыс материалдарын, қажетті өнімділігін және қолданылу мақсатын ескере отырып жасалады. Садақ пішіндерінің көптеген түрлері бар. Дегенмен, көпшілігі үш негізгі санатқа бөлінеді: түзу, қайырылатын және күрделі. Түзу және қайырылатын садақтар дәстүрлі садақтар саналады. Егер аяқ "түзу" болса, оның тиімді ұзындығы садақ тартылғанда өзгермейді. Яғни, жіп тартылған (жабдықталған) кезде тікелей нокқа жетеді. Материалдар осы кернеуге төтеп беруі, энергияны сақтауы және оны тиімді түрде жылдам қайтаруы керек. Көптеген садақтар, әсіресе дәстүрлі өздігінен жасалған садақтар, бүйірлік бейнесі бойынша шамамен түзу болып жасалады. Орта ғасырлардағы Креси және Агинкурт шайқастарында ағылшын садақшылары қолданған ұзын садақтар түзу аяқтарға ие болған. Қайырылатын садақтың ұштары садақ тартылғанда садақшыдан қашыққа қисайды. Бір анықтама бойынша, қайырылатын және басқа садақтардың арасындағы айырмашылық – садақ тартылғанда жіп аяқтың бір бөлігіне тиеді. Құрама материалдардан жасалған қайырылатын садақтарды парсылар, парфтар, скифтер, гиксостар, мадьярлар, болгарлар, ғұндар, түріктер, моңғолдар және қытайлар сияқты түрлі топтар қолданған.
In archery, the shape of the bow is usually taken to be the view from the side. It is the product of the complex relationship of material stresses, designed by a bowyer. This shape, viewing the limbs, is designed to take into account the construction materials, the performance required, and the intended use of the bow. There are many different kinds of bow shapes. However, most fall into three main categories: straight, recurve and compound. Straight and recurve are considered traditional bows. If a limb is 'straight' its effective length remains the same as the bow is drawn. That is, the string goes directly to the nock in the strung (braced) position. The materials must withstand these stresses, store the energy, and rapidly give back that energy efficiently. Many bows, especially traditional self bows, are made approximately straight in side view profile. Longbows as used by English archers in the Middle Ages at such battles as Crecy and Agincourt were straight limb bows. A recurve bow has tips that curve away from the archer when the bow is strung. By one definition, the difference between recurve and other bows is that the string touches a section of the limb when the bow is strung. Recurve bows made out of composite materials were used by, among other groups, the Persians, Parthians, Scythians, Hyksos, Magyars, Bulgars, Huns, Turks, Mongols, and Chinese.
Құрылыс факторлары
Егер аяқ "түзу" болса, оның тиімді ұзындығы садақтың тартылу барысында өзгермейді. Яғни, жіп тартылған (бүгілген) күйде тікелей нокқа жетеді. Аяқ қисайғанда (аяқтың ұшы садақшыдан алыстағанда), жіп нокқа жеткенге дейін аяққа тиеді. Сондықтан, садақты тарту басталғанда аяқтың тиімді ұзындығы қысқарады. Бірақ, садақ тартылғанда қисайған бөлік "жазылады", аяқ тиімді түрде ұзарады, және садақшының механикалық күші артады. Мұның керісінше, аяқтың материалдарында кернеу пайда болады. Садақтың қақпақ жағы (садақшыға жақын) қысымға ұшырайды, арт жағы (садақшыдан алыс) созылады, ал олардың арасындағы бөлік қиылысады. Материалдар осы кернеуге төтеп беруі, энергияны сақтауы және оны жылдам әрі тиімді қайтаруы керек. Сақталатын энергия мөлшері, материалдың төзімділігімен және аяқтың пішінімен анықталады – бүгілмеген күйден бүгілгенге дейін (алдын ала керілген деп есептелінеді), содан кейін толық тартылғанда қисайған бөлік жазылып, өзгереді. Механикалық күшті өзгертудің, тиімді түрде көбірек энергияны сақтаудың және оны жебені жылдамдату үшін жеткізудің осы негізгі принциптері ежелгі заманда жақсы түсінілген, бұл төмендегі мысалдарда көрсетілген.
If a limb is 'straight' its effective length remains the same as the bow is drawn. That is, the string goes directly to the nock in the strung (braced) position. When the limb is recurved (tip of limb away from the archer), the string touches the limb before it gets to the nock. The effective length of the limb, as the draw commences, is therefore shorter. However, as the bow is drawn, the recurve 'unwinds', the limb becomes effectively longer, and the mechanical advantage of the archer increases. Counter to this, stresses are building up in the materials of the limbs. The belly of the bow (nearest the archer) is in compression, the back (furthest away from the archer) is in tension, and the line between is in shear. The materials must withstand these stresses, store the energy, and rapidly give back that energy efficiently. The amount of energy stored is determined by the stresses withstood and the shape of the limb, from the unstrung position to strung (consider as pre stressed), then de formed further to full draw as the recurve unwinds. These basic principles of changing mechanical advantage, to efficiently store more energy, and deliver it to accelerate the arrow, were clearly understood in antiquity, as shown by the examples that follow.
Тіке бұғаулар
Көптеген садақтар, әсіресе дәстүрлі өздігінен жасалған садақтар, бүйірлік бейнесі бойынша шамамен түзу етіп жасалады. Табиғи ағаштың шағын қисықтарына және садақтың қолданылғаннан кейін иіліп қалуына ("ұйықтауына") қарамастан, олар әдетте түзу деп аталады. Садақшы жебені тартуды бастағанда механикалық күш ең жоғары деңгейде болады және садақ қолдары тек ішекке тартылған күйге дейін керіледі; демек, тарту салмағы ең төменгі шегінде болады. Бірақ, тарту салмағы жылдам өседі, себебі механикалық күш азаяды (ішек садақ қолдарын тікелей тартып алатынын ескеріңіз) және қолдарда кернеу жиналады. Осының салдарынан, тарту салмағы "жинақталады" (өте жылдам өседі). Босатылғанда керісінше болады, жебе максималды күшпен үдетіледі, ал бұл күш тез төмендейді. Сондықтан жебе мұндай үдеуге төзуге жеткілікті мықты болуы керек, және ішек жылдамдығы төмендегенде, жебе ішектен ерте босап, тиімсіздікке алып келуі мүмкін. Орта ғасырлардағы Креси және Агинкур шайқастарында ағылшын садақшылары қолданған ұзын садақтар түзу қолды, әдетте қамыс ағашынан жасалған және ауыр тарту салмағына ие, көлемді түрде пайдаланылған. Жебелері де ұзын және ауыр болған.
Many bows, especially traditional self bows, are made approximately straight in side view profile. They are generally referred to as straight, despite the minor curves of natural wood and the "set" or curvature that a wooden bow takes after use. When the archer commences the draw, mechanical advantage is at its greatest and the bow limbs are only pre stressed to the strung position; therefore drawing weight is at a minimum. However, the drawing weight rapidly increases because mechanical advantage reduces (consider the string is pulling more and more directly on the limbs) and stresses are building up in the limbs. Consequently, drawing weight 'stacks' (very rapidly increases). On release, the reverse happens, the arrow is accelerated by maximum force, and this force rapidly decreases. Hence, the arrow must be sturdy enough to withstand such acceleration and, as the string may decelerate, it is possible for the arrow to leave the string prematurely, which is inefficient. Longbows as used by English Archers in the Middle Ages at such battles as Crecy and Agincourt were straight limb bows, usually made of yew and with heavy draw weights, used en masse. The arrows were also long and heavy.
Қайта бұрылу бұғаттары
Қайта иілгіш садақтың ұштары, садақ тігілмеген кезде, садақшыдан қашыққа иіледі. Қайта иілгіш пен басқа садақтардың арасындағы ерекшелік – садақ тігілгенде, арқанның садақ қолшатырының бір бөлігіне тиеді. Қайта иілгіш садақ көбірек энергияны сақтайды және бірдей түзу қолшатырлы садаққа қарағанда энергияны тиімдірек жеткізеді, бұл жебеге артық энергия мен жылдамдық береді. Белгілі бір жебе энергиясы үшін қайта иілгіш садақ қарапайым түзу қолшатырлы садақтан қысқа болады, және бұл форманы садақшылар ұзын қарудың қиындық тудыруы мүмкін орталарда, мысалы, бұталы және орманды жерде немесе ат үстінде жиі таңдайтын. Иілгіш қолшатырлар садақ жасауға қолданылатын материалдарға үлкен күш түсіреді, сондай-ақ садақтан оқ атылғанда көбірек дыбыс шығаруы мүмкін. Өте күшті иілу садақты тігілгенде тұрақсыз етеді. Тігілмеген қайта иілгіш садақтың пішіні шатастырушы болуы мүмкін, және көптеген американдық қарулар, олардың бастапқы иелері мен мәдениеттерінен алыстатылғанда, кері тігіліп, атуға тырысқанда бүлініп кеткен. Қазіргі садақшылық ортасында "қайта иілгіш садақ" немесе жай ғана "қайта иілгіш" термині көбінесе Олимпиада ойындары мен көптеген басқа жарыстарда садақшылар қолданатын стандартты заманауи қайта иілгіш садақты білдіреді.
A recurve bow has tips that curve away from the archer when the bow is unstrung. By definition, the difference between recurve and other bows is that the string touches a section of the limb when the bow is strung. A recurve bow stores more energy and delivers energy more efficiently than an equivalent straight limbed bow, giving a greater amount of energy and speed to the arrow. A recurve will permit a shorter bow than the simple straight limb bow for a given arrow energy and this form was often preferred by archers in environments where long weapons could be cumbersome, such as in brush and forest terrain, or while on horseback. Recurved limbs also put greater strain on the materials used to make the bow, and they may make more noise with the shot. Extreme recurves make the bow unstable when being strung. An unstrung recurve bow can have a confusing shape and many Native American weapons, when separated from their original owners and cultures, were incorrectly strung backwards and destroyed when attempts were made to shoot them. The unqualified phrase "recurve bow" or just "a recurve" in modern archery circles usually refers to a typical modern recurve bow, as used by archers in the Olympics and many other competitive events.
Рефлекстік доғалар
Рефлекстік садақ – садақтың бүкіл ұзындығы бойымен садақшыдан қашыққа бұрылатын қисық немесе иілген қолдары бар садақ. Ішектері тартылмағанда, садақтың бүкіл ұзындығы ішкі жағынан (садақшыдан алысқа қарай) алға қарай иіледі, бұл "С" әрпін еске түсіреді; бұл рефлекстік садақты тек қолдарының сыртқы бөліктері ғана садақшыдан алыстатылатын рекурсивті садақтан ерекшелендіреді. Иілулер садақтың материалдарын үлкен кернеуге ұшыратады, бұл қысқа садақтың жоғары тартым күшіне және ұзақ тартым ұзындығына мүмкіндік береді. Бұл рекурвті немесе ұзын садаққа қарағанда әлдеқайда қысқа садақтың бірдей немесе одан да жоғары жылдамдықпен және күшпен атуына мүмкіндік береді. Олар Азия мен Еуропаның көп бөлігін бірнеше рет бағындырған атты әскерлердің классикалық қаруы болды; олардың ұзын садақтарға қарағанда ықшамдылығы оларды ат үстінде пайдалануға өте қолайлы етті. Дегенмен, материалдар мен өңдеу жоғары сапалы болуы керек. Маңызды рефлексі бар дәстүрлі материалдардан жасалған садақтар көбінесе үш қабаттан – мүйіз, ағаш және сіңірден тұратын композиттік садақтар болып табылады; олар әдетте рекурсивті пішінде жасалады. Жоғары рефлексті композиттік садақтар Кореяда әлі де қолданылады және түрік және үнділік дәстүрлі садақ атуда кең таралған. Көп рефлексті садақтар кейбір жағдайларда арнайы тіреу және ішек тарту әдістеріне немесе тіреу тақтасы сияқты құралдарға мұқтаж болуы мүмкін.
A reflex bow is a bow that has curved or curled arms which turn away from the archer throughout their length. When unstrung, the entire length of the bow curves forward from the belly (away from the archer), resembling a "C"; this differentiates a reflex bow from a recurve bow in which only the outer parts of the limbs turn away from the archer. The curves put the materials of the bow under greater stress, allowing a rather short bow to have a high draw weight and a long draw length. This allows a bow that is significantly shorter than a recurve or a longbow to shoot with the same or greater velocity and power. They became the classic weapon of the horse archers who have repeatedly conquered much of Asia and Europe; their short profile compared with longer bows made them ideal for horseback use. However, the materials and workmanship must be of high quality. Bows of traditional materials with significant reflex are almost all composite bows, made of the classic three layers of horn, wood, and sinew; they are normally made in the recurve shape. Highly reflexed composite bows are still used in Korea and were common in Turkish and Indian traditional archery. Highly reflexed bows can in some cases require special bracing and stringing methods or tools such as a bracing board.
Декорбтық доғалар
Декурвтік садақ – садақшыға қарай иілген немесе бұрылған ұштары бар садақ. Бұл конструкция садақты пайдаланған кезде оған түсетін жүктемені азайтады, ал садақ тізілгенде керілу болмауы мүмкін, сондықтан оны әрқашан дереу пайдалануға дайын ұстауға болады. Сонымен қатар, ол садақта сақталатын энергияны және жебенің жылдамдығын төмендетеді. Бұл форма қазіргі заманғы немесе тарихи садақтарда сирек кездеседі, бірақ Мохаве тайпасы сияқты, жақсы сапалы садақ ағашына қол жеткізу қиын болған топтар оны қолданған. Бұл оларға қолда бар нашар сапалы материалдан тиімді аң аулау құралдарын жасауға мүмкіндік берді. Сахарадағы Тассили платосындағы тас суреттердің бірінде декурвтік садақ бейнеленген.
A decurve bow is a bow that has arms curved or curled at the ends to turn towards the archer. This bow form reduces the strain on the bow when it is used, and the bow may be under no tension at all when strung, so that it can be kept ready for immediate use at all times. It also reduces the energy stored in the bow, and the speed of the arrow. The form is seldom used in modern or historical bows, but was occasionally used by groups such as the Mohave who did not have easy access to good quality bow wood. It allowed them to make effective hunting weapons from the poor quality material available. A decurve bow is seen in a rock painting from the Tassili plateau in the Sahara.
Дефлекстік доғалар
Дефлекстік садақ – садақтың иінтіректері жіп тартылмағанда садақшыға қарай иіліп тұратындай етіп, түбінде иіліп немесе бұрылып тұратын садақ. Мұндай конструкция садақ қолдарын аз кернеуге ұшыратады, сондай-ақ қарудың жинаған энергиясын азайтады. Көптеген қазіргі заманғы қайырылмалы садақтар белгілі бір деңгейде дефлекстік конструкциямен жасалады. Бұл конструкция кейде дәстүрлі садақтарда да қолданылады, мысалы, нағыз мүйізді пайдаланбастан дәстүрлі мүйіз садаққа ұқсас садақ жасау үшін.
A deflex bow is a bow that has arms curved or curled at the base, to turn towards the archer when unstrung. This bow form reduces the strain on the limbs and also the energy stored by the weapon. Most modern recurve bows are built with some degree of deflex. It has been used occasionally in traditional bows, for example to make a bow that looks like a traditional hornbow without using any actual horn.
Құрама садақтар
Құрама садақ, композиттік садақпен шатастырмау керек, аяқтарын иілу үшін, әдетте кабельдер мен шкивтерден тұратын тетік жүйесін пайдаланатын қазіргі заманғы садақ. Құрама садақтың аяқтары рекурвті садақ немесе ұзын садақ аяқтарына қарағанда әлдеқайда қаттырақ болады. Бұл аяқтардың қаттылығы, шкивтер/камералармен бірге, құрама садақты басқа садақтарға қарағанда энергияны тиімдірек пайдалануға мүмкіндік береді. Типик құрама садақтың ішегі шкивтерге (камераларға) бекітіледі, ал шкивтердің бірінде немесе екеуінде де қарсы аяққа бір немесе бірнеше кабельдер жалғанады. Ішек артқа тартылғанда, ол шкивтерді айналдырады. Тарту басталғанда садақшының механикалық күші азаяды, бірақ тарту кезінде, шкивтер айналғанда, садақшы иілгіш аяқтарға қатысты механикалық күшке ие болады, нәтижесінде басқа садақтармен салыстырғанда көбірек энергия жиналады.
The compound bow, not to be confused with a composite bow, is a modern bow that uses a levering system, usually of cables and pulleys, to bend the limbs. The limbs of a compound bow are much stiffer than those of a recurve bow or longbow. This limb stiffness makes the compound bow more energy efficient than other bows, in conjunction with the pulley/cams. The typical compound bow has its string applied to pulleys (cams), and one or both of the pulleys have one or more cables attached to the opposite limb. When the string is drawn back, the string causes the pulleys to turn. When the draw commences, the archer has reduced mechanical advantage, but during the draw, as the pulley cams rotate, and the archer gains mechanical advantage over the bending limbs, more energy is stored, in comparison with other bows.
Қалыптау және таяздау
Садақтар көбінесе тұтқадан ұштарына қарай жіңіштейеді. Жіңіштелгені сыртқы бөлігінің салмағын азайтады және садақтың кернеуін таратып, ұштардың жылдамдығын арттырады, осылайша жебелер тезірек ұшады. Пішіндер әртүрлі мақсаттарға, әсіресе жебелердің максималды жылдамдығына қарай оңтайландырылуы мүмкін; бұл мәліметтер белсенді зерттеу нысаны болып табылады. Тар садақтар әдетте біркелкі жіңіштейді. Дегенмен, қақпақ садақтардың жіңіштелген пішіні әртүрлі болады. "Құрақ" садақтардың жұмыс бөліктері ұзындығының басым бөлігінде енін сақтайды, "пирамида" садақтар тұтқадан тар ұшқа қарай біркелкі жіңіштейді, ал "Холмегард стилі" садақтары аяғының шамамен екі бөлігіне дейін толық енінде қалады, содан кейін күрт тарылады. "Эйфель мұнарасы" садақтары өте жіңішке ұшқа қарай күрт, бірақ тегіс иіледі. Садақтың иілгіш бөлігінің ең қолайлы қимасы тіктөртбұрышты болып табылады, және дерлік барлық заманауи садақтар осындай бөліктерге ие. Алайда, көптеген, тіпті көпшілігі дәстүрлі садақтардың қимасы дөңгелекке жақын, ал әртүрлі нұсқалар әртүрлі уақытта қолданылған. Қазіргі заманғы дәстүрлі ұзын садақтың анықтамасы D пішіндес қимаға ұқсас болуын талап етеді.
Bows usually taper from the handle to the tips. Tapering reduces mass in the outer limb and dissipates the limb stresses; this increases the speed at which the tips move which propels arrows faster. Shapes may be optimized for various purposes, especially maximum speed of the arrow; the details are the subject of active research. Narrow bows normally taper uniformly. However, the taper of flatbows varies. The working limbs of "paddle" bows maintain width for almost the entire limb length, "pyramid" bows taper uniformly from the handle to a narrow tip, and "Holmegaard style" bows remain full width to about two thirds of the way along the limb, then narrow sharply. "Eiffel Tower" bows taper sharply, but smoothly, to a very narrow outer tip. The optimal cross section of the bending section of a bow limb is rectangular, and almost all modern bows have such limbs. However, many, perhaps most, traditional bows have had a cross section closer to circular, with every possible variation being used at some point. Current definitions of the traditional longbow require approximations of a D shaped cross section.