Кіріспе

Герман мен Доротея – 1796–1797 жылдары неміс жазушысы Иоганн Вольфганг фон Гете жазған эпикалық поэма, идиллия. Ол белгілі бір дәрежеде Иоганн Генрих Восстің «Луиза» поэмасының ықпалында жазылған, ол 1782–1784 жылдары гексаметрмен жазылған идиллия болып басылған. Гётенің шығармасы 1792 жылы, Француз революциялық соғыстарының басында, генерал Кустин басқаратын француз әскерлері Пфальц аймағына шабуыл жасап, қысқа мерзімге басып алған кездегі оқиғалар негізінде жазылған. Тоғыз әннің гексаметрлері кейде үлгісіз келеді. Роберт Шуман осы поэманы негізге алып, B минорында «Герман мен Доротея» атты увертюрасын жазды, ол оның 136-шы шығармасы. Увертюра 1851 жылы жазылған.

Негізгі мәліметтер және түсіндірме

Бұл оқиға 1731 жылы дін үшін туған жерлерінен Германияға қашқан Зальцбург протестанттары туралы баяндамада кездеседі. Герман мен Доротеяның оқиғасы орын алатын шағын қаланың тұрғындары мен жағдайы француз революциясының қайнаған толқынына қарсы келтіріледі, себебі олар өркениеттің мәңгілік негізін құрайды. Басты кейіпкерлер адамдардың негізгі кәсіптерін көрсетеді: шаруа, саудагер, дәріханашы, пастор, судья. Батыр – ана жердің нағыз ұлы, ол егістікті өңдеуге және өнім жинауға бейім. Отбасы және қоғамдық өмір – ұлттық өмірдің белгілі бір ерекшеліктерімен бірге, негізгі әлеуметтік формалар ретінде бейнеленеді. Жас жұптың махаббат оқиғасы құмарлық романтикадан алыс, шын мәнінде олардың махаббаты оларды болашаққа қызығушылықпен немесе сасқанилықпен емес, өмірдің нағыз құндылықтары қажетті істерді атқару арқылы келеді деген сеніммен қарауға итермелейді. Германның әкесінің қоғамдық рухы ұлының мінезінде де бойын білдіреді, оның қаһарлы патриотизмі француз басқыншылығына қарсылық білдіреді. Алайда, поэманың негізгі идеясы – болашаққа сенім мен адамзатқа деген қайырымдылық. «Энциклопедия Американа» журналының рецензенты Эвальд Айзерхардт, поэманың ағынның тыныштығын, пейзаждар мен үйлердің шеберлікпен сипатталуын, басты кейіпкерлердің көрнектілігін, түстердің үйлесімділігін Герман мен Доротеяны әдебиеттің ұлы туындысы еткенін айтады.

Құрамы

Шуман өзінің «Hermann und Dorothea» атты увертюрасын 1851 жылдың желтоқсан айында жазды. Ол жақын арада төртінші симфониясы ретінде жарияланатын шығарманың қайта жөндеу жұмысын аяқтаған еді; симфония аяқталған күні ол увертюраны жазуға кірісті, бұл практиканы ол кейде жақтырмайтын, бірақ көбінесе осыған барып тірелетін. Францияда 1851 жыл Наполеон III билікке келген төңкеріс жылы болды; бұл оқиға, сондай-ақ Германиядағы революциялық құбылыстар Францияны, революцияны және оның жеке басына тигізген ауыр салдарын Шуманның ойына әкелді. 1812 жылы Шуман бала кезінде Цвиккау қаласының тұрғындарына жасалған қысымды көрген, өйткені Grande Armée армиясының 200 000-ға жуық әскері Ресейдегі жеңіліске дейін сол қаладан өтіп кеткен. Жеңілістен кейін көптеген сарбаздар Цвиккау және басқа да Орталық Еуропа қалаларына азық-түлік іздеу үшін оралды. Бұл үлкен экономикалық қиындықтарға, сондай-ақ шетелдік әскерлердің зорлық-зомбылығынан туған ауыр зардаптарға әкеп соқты. Бастапқыда Шуман «Hermann und Dorothea» шығармасын либретто ретінде пайдалануға болатынын ойлаған; оның төртінші симфониясы алғашқыда әйелі Клараның құрметіне арналған, ал қайта жөндеу жұмыстары кезінде ол оған деген құрметін жаңа композиция арқылы білдіруге ниеттенген. «Германн мен Доротея» махаббат, жеке күрес және отбасының некеге қарсылығы тақырыбын қамтитын шығарма болды. Ақырында Шуман опера жазудан бас тартты; оның өткен жылы премьерасы өткен «Genoveva» операсының жақсы қабылдалмауы оның ынтасын басып тастаған болуы мүмкін. Ол жазған увертюра екі күнде аяқталды; ол «Seiner lieben Clara» деген сөздермен арналды.

Музыка

Овертура пикколо, екі флейта, екі гобой, A кларинетінің екі данасы, екі фагот, екі мүйіз, екі керней, қап барабаны және контрабаспен қоса, скрипкалар тобына арналған. Ол жай уақыт өлшемінде жазылған, бірақ Шуман көптеген бөлімдерде үштік ноталарды еркін қолданады, бұл он екі уақытты ұсынады; оның негізгі тональдығы B миноры. Ол Mäßig деп белгіленген және метрономдық темпі көрсетілген. Бетховеннің «Эгмонт» овертурасында, Гетенің пьесасына жазылған қосымша музыкасында, сондай-ақ оның «Кориолан» шығармасында, атақты әдеби туындыға негізделген, үлгі ретінде берілген құрылымнан кейбір айырмашылықтар бар. Шуман «Эгмонт» овертурасындағы және сол жылдың басында жазылған «Юлий Цезарь» шығармасындағыдай сонаталық форманы қолданбайды; сонымен қатар, ол «Кориолан» сияқты, өзінің бастау көзі болған поэманың құрылымын тікелей көшірмейді. Оның орнына, овертура тақырыптық жазуға басымдық береді, ал ертеде енгізілген мелодиялар көптеген тональдықтарда еркін қайта оралады, көбінесе инверсия, кеңейту, фрагментация, қайта құрастыру немесе басқа тәсілдер арқылы өзгереді. Овертураның негізгі тақырыбы, осы жерде көрсетілгендей, «Марсельезадан» алынған үзінділермен және контраст үшін жарқын екінші тақырыппен кезектеседі. Бірінші тақырыптың тудыратын мұңды көңіл-күйі оны Германмен байланыстырады; екінші тақырыптың мажорлық тональдығы мен лирикалық сипаты оны Доротеямен байланыстырады. Тақырыптар туындының барлық бөлігінде біріктіріледі және овертурада одан әрі дамытылады; ширығу немесе үлкен құштарлық тудыратын сәттерде олар көбінесе контрапункт арқылы біріктіріледі. Шығарма B мажорлық ко́дасымен аяқталады. Овертура Август Хорнның еңбегімен қатар, бірнеше рет төрт қолға арналған түрде қайта жазылған.