Кіріспе

Ньюпорт соборы (Eglwys Gaderiol Casnewydd), сонымен қатар Сент Гвинллю немесе Сент Вуллос соборы деп те аталады, Уэльс шіркеуінің Монмут епархиясының соборы және Монмут епискобының резиденциясы. Оның ресми атауы – Ньюпорттың Киелі Вуллос, патша және құдайға мойыс білген соборы. Вуллос қасиеттісінің аты – Уэльс тіліндегі Гвинллю есімінің ағылшынша нұсқасы. 1949 жылы собор мәртебесіне ие болды. Ол әдеттегі собор сияқты емес, үлкен приход шіркеуінің мөлшерінде болғанымен, VI-XX ғасырлардағы тарихы мен дамуы оны Уэльстегі ең қызықты діни ғимараттардың біріне айналдырады.

Сент Гвинлиу

Шіркеудің негізін 5 ғасырдың соңында, римдіктердің билігінен кейін, Уэльс ұлттық ерекшелігін қалыптастыра бастаған кезде әулие Гвинлиу қалады. Гвинлиу – Гвинллвг патшалығының билеушісі, ол кейін Гламорган мен Гвент арасында орналасқан. Оның тарихи тұлға екеніне күмән жоқ. Алайда, оның өмірі мен қабір орнына байланысты керемет оқиғалардың қаншалықты шындыққа жақын екені әлі де анық емес. Ол бастапқыда көршілес мемлекеттерге қарсы аяусыз соғыс жүргізген, қарақшыл және теңіз тонаушысы болған деседі. Кейін өмірінде христиан дініне келді, түсінде ақ өгізді көргеннен кейін, сол төбеде ағаштан шіркеу салды. Бұл алғашқы шіркеудің пішіні мен жоспары 1500 жыл өткен соң собордың батыс жағындағы Әулие Мария капелласында сақталған. Шіркеу оның мәңгілік бейітіне айналды (Уэльс тілінде: eglwys y bedd), және келесі ғасырларда маңызды қасиетті орынға айналды. Ол тонауға және шабуылға ұшырады, соның ішінде ирланд теңіз тонаушылары мен даниялықтардың, ал 1060 жылы соңғы англосаксон патшасы Гарольд Годвинсонның ізбасарларының шабуылына да тап болды. Гвинлиу Уэльсте, Рим католик және Шығыс православие дәстүрлерінде құрметтеледі. Ол әулие Гвадисқа үйленген, ал олардың ұлы – Уэльстің ең ұлы қасиеттілері мен ғалымдарының бірі Кадок (Уэльс тілінде Cattwg) болды. 12 ғасырдың соңында бұл жерде үлкен жаңа шіркеу салынды, ол нормандар ұнатқан дөңгелек жоны бар романдық стильде салынды. Жаңа шіркеуді Гвинлиудің алғашқы шіркеуінің орнына салмаған, оны шығысқа қарай салып, бірақ оған жалғастырды, бұл бастапқы орынның қасиеттілігіне құрмет көрсету және Гвинлиуге деген құлшылықтың күшін білдірді. 14 ғасырда қамал Уск өзенінің жағасында жаңа қамалмен ауыстырылды. Ньюпорт қаласы (Уэльс тілінде «жаңа қамал» деген мағынаны білдіреді) қамал мен өзеннің жанында өсті. Мұнарада 13 қоңыраудан тұратын ансамбль бар, ол Уэльстегі ең ірі қоңырау ансамблі. Мұнара әдемі болғанымен, Әулие Мария капелласы арқылы шіркеудің негізгі бөлігінен бөлініп тұр. Бұл жерде бұрын мұнара болған-болмағаны белгісіз.

Қасиетті Мария шіркеуі

Қасиетті Мария шіркеуіне кіру үшін, қазіргі заманғы әйнек қоршаудан өтеміз, онда киелі Гвинлиудің шіркеуін ұстап тұрғаны және Уэльстің қамқоршысы, киелі Давид (Welsh: Dewi Sant) бейнеленген, оның иығында көгершін бар. Сент-Мэри шіркеуі Гвинлиудің шіркеуінің бастапқы орны болған (бірақ 11, 13 және 19 ғасырларда көп рет қалпына келтіріліп, қайта салынған) және оның қабірінің орны болған (Welsh: bedd y sant), ол ғимараттың оңтүстік жағында деп есептеледі. Бұл шіркеу – Уэльстегі кельттік христиан дінінің ұзақ тарихқа ие дәстүрін сезінуге арналған орын, ол Англияны дінге көшіру үшін Сент-Августин келмес бұрын пайда болған. Шіркеудің батыс жағында, түпнұсқасының сақталған бөлігі кірген, романдық стильдегі шрифтінің тамаша Виктория дәуіріндегі қайта құрастырылуы орналасқан. Шрифтінің тірегі мен негізі ортағасырлық сипатта көрінеді.

Романдық портал

Бұл шіркеудің ең көрнекті жері – XII ғасырдағы ғажайып роман стиліндегі портал, өзіне тән зигзаг шеврон мотивтерімен безендірілген. Ол шіркеудің басты бөлігінің ең әдемі көрінісін қалыптастырады. Порталдың сыртқы әшекейлері Глостер соборынан алынған, ал ішкі әшекейлері Херефордширдегі роман мүсіншілігі мектебімен сабақтас. Порталдың кейбір бөліктерінде әлі де бояу іздері сақталған, және ол бастапқыда толығымен боялған болуы мүмкін. Порталдың орналасқан жері бұрынғы, кішірек шатырдың кіреберісі болған жерді көрсетеді, ол, мүмкін, апсидамен аяқталған. Шіркеу кеңейтілгенге дейін осы жерде болған. Бір теория бойынша, бұл элементтер бұрын Гвинлиудің қабіріне орнатылған, кейін жаңа ғимаратқа жол ашатын порталға көшірілген. Егер осылай болса, олар оның құлшылығының күшін және Уэльсті жаулап алған англо-нормандардың онымен байланысуға деген ниеттерін көрсетеді. Капительдер римдік композиттік типте, және егер олар бастапқыда римдік болса, қайта өңделген болуы мүмкін. Ғалымдар осы бейнелер нені бейнелейтінін ұзақ жылдар бойы талқылап келді. Олардың Киелі кітаптан алынған көріністер екені ойластырылды: жаратылыс, адамның күнәға ірілуі, топан су, Мәсіхтің суға батыруы және үштік. Гвинлиу мен Кэтвгтің өмірінен алынған көріністер де ұсынылды. Соңғы кезде бұл бейнелерді екі деңгейде түсінуге болады деген пікір пайда болды, себебі олар Киелі кітапта да, осы жерде құрметке ие болған екі әулиенің өмірінде де көрініс табады. Солтүстік (сол) капителіндегі адамдардың шаштары мен киімдерінің стилі IV ғасырдың римдік өнерін еске салады, бұл біздің Британиядағы христиандықтың алғашқы кезеңдерінен бастау алатын мүсінді қарастырып тұрғанымызды көрсетеді. Бағандар мен капительдердің шығу тегіне қатысты соңғы зерттеулер екі жарияланған мақалада келтірілген. Солтүстік қабырғадағы XIII ғасырдың төменгі терезесі бұрынғы шатырдан алынып келген. Дәстүр бойынша, бұл терезеден арашалаумен ауыратын адамдар қызметтерді қадағалаған (алғашқы орналасқан жері еденге жақын болған), бірақ оның мақсаты нақты емес.

Собордағы музыка

Соборда хор өнерінің ұзақ дәстүрі бар және музыка оның өмірінің маңызды бөлігін құрайды. Собор хоры үш жеке әншілер тобынан тұрады: ұлдар мен қыздар хоршылары және ересектер, олар альт, тенор және бас партияларын орындайды. Хор жексенбі күндері қызметтерде, сәрсенбі күні кешкі ән салуларда, сондай-ақ басқа да арнайы шараларда әндейді. Репертуар он жетінші ғасырдан бастап жиырма бірінші ғасырға дейін жетеді. Собор музыкалық және басқа да көркем өнер орындары үшін танымал мекен. Собордағы орган 1966 жылы Хилл, Норман және Берд компанияларымен қайта жаңартылды, оған екі органның элементтері енгізілді: біреуі 1915 жылы Гриффин мен Страуд салған собордағы бұрынғы орган, ал екіншісі Хилл салған, бұрынғы Ньюпорт қалалық залынан құтқарылған орган. 1966 жылы қайта жаңартылған бұл орган 1997 жылы Ворстер қаласындағы Николсон компаниясымен қайтадан жөнделді. Органшы және хормейстер – 2015 жылы тағайындалған доктор Эмма Гиббинс.

1839 жылғы чартистік көтеріліс кезінде атылғандардың ескерткіші

1839 жылы 4 қарашада Ньюпортта демократиялық құқықтарды қолдаған Чартист көтерілісі кезінде кем дегенде 22 адам Вестгейт қонақ үйінің алдында 45-ші жаяу полкінің тобы тарапынан атылды. Олардың көптегені қала орталығына бара жатқанда собордың жанынан өтіп кеткен болуы мүмкін. Собордың сыртында, лихгейттің сол жағында орналасқан ескерткіш, Сент-Вулос шіркеуінің зиратында белгісіз қабірлерге жерленген осылардың он еуін еске алады. Чартистердің жорығын еске алу үшін мемориалдың солтүстік-шығысындағы қақпалардың жанына ХІХ ғасырға тән жұмысшының үлкен аяқ киімінің мүсіні қойылған.