Кіріспе

Луис Бунюэльдің 1972 жылғы фильмі

Буржуазияның құпия шармы – Луис Бунюэльдің Жан-Клод Каррьермен бірлесіп жазған сценарийі бойынша 1972 жылы түсірілген комедиялық драма. Фильмнің сюжеті бір топ буржуазиялық адамдардың үнемі болатын кедергілерге қарамастан бірге тамақтануға жасаған әрекеттеріне арналған. Француз тілінде түсірілген бұл фильмде Фернандо Рей, Стефан Одран, Жан-Пьер Кассель, Пол Франкер, Дельфин Сейриг, Буль Огиер, Жюльен Берто және Милена Вукотич рөлдерін сомдады. Фильм бірнеше тақырыптық байланысты сахналардан тұрады: буржуазиялық достардың бес кездесуі және әртүрлі кейіпкерлердің төрт арманы. Фильмнің басы жиналыстарға, ал соңы армандарға бағышталған, бірақ екі түрлі сахна да бір-бірімен байланысты. Сонымен қатар, Миранданың құрамына енбейтін республикадан шыққан латын америкалық әйел террорист қатысатын сияқты басқа кейіпкерлердің де көріністері бар. Фильмдегі оқиғалар логикалық емес: кейіпкерлер ақылға сыймас, тіпті мүмкін емес немесе қайшы келетін жағдайларды да қабылдайды. Фильм сыншылардың да, көрермендердің де жоғары бағасын алды. Ол «Оскар» сыйлығын «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша, ал «БАФТА» сыйлығын «Ең үздік әйел рөлі» (Одран) және «Ең үздік түпнұсқа сценарий» (Бунюэль, Каррьер) номинациялары бойынша жеңіп алды.

Сюжет

Буржуазиялық жұп, Франсуа мен Симон Тевенот, Франсуаның әріптесі Дон Рафаэль Акостаға, Оңтүстік Американың Миранда елшісіне және Симонның әпкесі Флоренске, кешкі ас қонақтарының үйіне барады. Олар келгенде, Элис Сенешал оларды көріп таңғалады және келесі күні кешке күткенін және кешкі ас дайындамағанын түсіндіреді. Кейіннен олар Алисаны жақын маңдағы қонақүйге шақырады. Қонақ үйге келгенде, қонақтар есіктің жабылып тұрғанын көреді. Олар есікті қағып, қонақжай қыздың жаңа менеджердің келгенін айтады. Оның ішінде асхана жоқ, ал менюдегі бағалар өте төмен. Тойға келгендер көрші бөлмеден зар еткенді естіп, бірнеше сағат бұрын қайтыс болған менеджердің мәйіті үшін күзетуді байқайды. Олар сот дәрігерінің жуырда келетінін біледі, бірақ олар тез кетеді. Кейіннен Миранда елшілігінде Акоста Франсуамен және Алистің күйеуі Анримен үлкен кокаин келісімінен түскен табысты талқылау үшін кездеседі. Кездесу барысында Акоста елшілік жанындағы жаяу жүргінші жолында сағатпен жұмыс істейтін жануар ойыншықтарын сататын жас әйелді көреді. Ол ойыншықтардың бірін мылтықпен атып, әйел қашады. Ол қыздың Мао Миранданың террористік тобының мүшесі екенін түсіндіреді. Екі күннен кейін буржуазиялық достар Сеншальдың үйінде түскі асқа баруды жоспарлайды, бірақ Генри әйелімен бірге оларға қосылудың орнына, жыныстық қатынас жасау үшін бақ арасына қашып кетеді. Достарының бірі олардың себепсіз қалмауын сеншельдіктердің полицияның келе жатқанын білгенін және есірткі айналымына қатысы бар деп тұтқындалудан қашу үшін кеткенін білдіреді. Той қайтадан үрейленіп кетеді. Сенехалдар бақшадан қайтып келгенде, олардың достары кеткен, бірақ олар бағбан киімін киген епископпен кездеседі. Олар оны қуып шығады, бірақ ол епископтық киім киіп оралғанда, олар оны құрметпен құшақтады. Епископ оларға бағбан болып жұмыс істеуге рұқсат сұрайды. Ол балалық шағы туралы айтып береді, ата-анасы мысықпен уланып, өлтірілгенін, қылмыскердің тұтқындалмай қалғанын айтады. Әйелдер шайханаға барғанда, барлық сусындар - шай, кофе және сүт - бітіп қалған, бірақ олардың сулары бар екені белгілі болады. Олар күтіп тұрған кезде, бір солдат оларға өзінің балалық шағы туралы: анасы қайтыс болғаннан кейін оның суық жүректі әкесі оны әскери мектепке жібергенін айтады. Солдат анасының арбасы оған сол кісі оның шынайы әкесі емес, әкесінің өлтірушісі екенін айтты; олар анасы үшін дуэлге түсті. Жүректің өтініші бойынша, солдат кінәлі адамды умен өлтірді. Симон Акостамен оның үйінде кездеседі. Олар бір-бірімен қарым-қатынаста болған кезде күйеуінің сапары үзіледі, содан кейін ол қолайлы себеп жасап, онымен бірге кетеді. Акостаға келесі рет бұрынғы террористер келіп, оны өлтіреді. Ол оған тұзақ құрып, жазалайды, содан кейін оның жыныстық қатынасқа түсуден бас тартқан кезде оған кетуге бұйырады; оның агенттері оны ұстап алады және алып кетеді. Бірнеше сәтсіз кешкі қонақтар болады; үзілістерге армия офицерлері мен жауынгерлер тобының келуі жатады, олар кешкі асқа қосылады, бірақ оларды қауіпті түрде жақын әскери маневрлерге шақырады, полковник бәрін үйіне шақырады, тек полковниктің асханасы театрлық қойылымның сахнасы екендігі туралы аянды көрермендер олардың ретті білмегені үшін актерлерге ашуланады (бұл Генридің арманы болып шығады; кейін олар полковниктің кешкі қонағына барғанда, бәрі қалыпты). Полковниктің қонақ үйінде елшіні Мирандадағы саясаты туралы барлық адамдар сұрап алады, бұл елші Миранда ұлтын қорлап, елшіні шапалақпен соқтырғаннан кейін полковникке оқ атуына әкеледі (бұл Франсуаның арманы болып шығады). Діни қызметкер/бағбан өліп бара жатқан адамның үйіне барады, ол кісі оның отбасын өлтірген. Ол кісі өлтіргенін мойындағаннан кейін, діни қызметкер оны мылтықпен атып өлтіреді. Полицияның қоғамдық имиджін жақсарту үшін Алиса мен Анридің үйінде оларды тұтқындайды. Осы уақыт ішінде полиция бір адамды пианиноға салып, электр тоғымен өлтіреді. Содан кейін достарын солдаттың өлген әкесінің арбағы босатып жібереді. Полиция бастығы достарының босатылатындығы туралы түсінен оянады, бірақ оларды ішкі істер министрі шақырып, босатып жібереді. Фильм олармен Генри мен Алисаның үйінде кешкі асқа жиналғанда аяқталады, онда олар террористердің жазасын алады, олар үйлеріне кіреді (бұл Рафаэльдің арманы болып шығады). Бұл көріністердің барлығы емес, көбісі арман сериясы болып шығады, онда арбақтар жиі пайда болады. Фильмде қайталанатын, алты адам ...

Алдын ала өндіріс

1970 жылы "Тристана" фильмін соңғы туындысы деп жариялағаннан кейін, Луис Бунюэль сценарист Жан-Клод Карьермен кездесіп, қайталау туралы әңгімелесті. Біраз уақыттан соң Бунюэль кинопродюсер Серж Сильберманмен кездесті, ол оған бір кешкі асқа шақырылғанын ұмытып, үйінің алдында алты аштық досын кездестірген анекдотын айтты. Бунюэль шабыттанып, Сильберман осы анекдотты қайталау идеясымен біріктіріп, Карьермен жаңа сценарий жазу үшін оған 2000 доллар көлемінде аванс беруге келісті. Бунюэль мен Карьер алғашқы нұсқасын үш аптада жазып, 1971 жылдың жазында бесінші нұсқасын аяқтады, ол бастапқыда "Буржуазиялық құмарлық" деп аталды. Сильберман 1972 жылдың сәуір айында фильмге қажетті қаражатты жинап, Бунюэль түсірілімге дайындық жұмыстарын бастады. Бунюэль бұрын жұмыс істеген Фернандо Рей және Мишель Пикколи сияқты көптеген актерлерді шақырып, рөлдерін олардың мінез-қалпына сай етіп бейімдеді. Әйелдердің басты рөлдерін таңдауда ол қиындыққа тап болды және актрисалар Дельфин Сейриг пен Стефан Одранға сценарийді оларға сәйкес өзгерткенге дейін, олар ойнағысы келген рөлдерді таңдауға мүмкіндік берді. Жан-Пьер Кассель рөлге үміткерлердің ішінде сынақтан өтті және Бунюэль оған бір қарағаннан кейін оны таңдағанына өзі де таң қалды.

Фильм түсіру және монтаждау

Фильм түсірілуі 1972 жылдың 15 мамырында басталды және 800 000 долларлық бюджетпен екі айға созылды. Бунюэль әдеттегі түсіру стилімен, азау кадрларды түсіріп, көбінесе фильмді камерада және түсірілім барысында монтаждады. Бунюэль мен Сильберман фильмдерін монтаждауға Бунюэльге бір күн немесе бір жарым күн қажет пе деген әзіл-қалжыңға толы, ұзаққа созылған пікірталас жүргізді. Сильберманның кеңесімен Бунюэль мансабында алғаш рет түсірілім алаңында бейнемониторларды пайдаланды, бұл оның бұрынғы фильмдерінен мүлдем өзгеше стильге әкелді, оның ішінде әдеттегі жақын кадрлар мен статикалық камера бұрыштарының орнына зумдау және жылжу кадрлар қолданылды. Бұл Бунюэльдің түсірілім алаңында көбірек сезінуіне және оның бұрыннан да аз болған режиссерлік нұсқауларын техникалық және физикалық талаптармен шектеуге мүмкіндік берді. Бұрын Бунюэльмен жұмыс істемеген Кассельге бұл жағдай ұнамады, бірақ Рей бұл Бунюэльдің әдеттегі стилі екенін, ал олар аристократтар рөлінде болғандықтан, олардың ішкі ниеттерінен гөрі қозғалыстары мен сыртқы келбеті маңыздырақ екенін түсіндірді. Бунюэль бірде әзілдеп, қосымша сахна қажет болғанда, ол өз арманының бірін түсіретінін айтқан. "Буржуазияның ақылға сыймас сүйкімділігі" фильмінде Бунюэльдің үш қайта-қайта келетін арманы бар: сахнада тұрып, сөздерін ұмытып қалу, көшеде қайтыс болған туысын кездестіріп, оның ізінен торы бар үйге кіру, және оянғанда өлген ата-анасының өзіне қарап тұрғанын көру.

Сыни жауап

Фильм Еуропа мен АҚШ-та кассалық табысқа ие болды және сыншылардың жоғары бағасына ие болды. Роджер Эберт оны комедия деп атады, бірақ Бунюэльдің комедиялары "құбыршыққа соққандай, ақылға сыймас және жағымсыз" екенін атап өтті. Роберт Бенайун бұл "мүмкін, [Бунюэльдің] ең тікелей және ең көпшілікке арналған фильмі" деді. Винсент Канби 1972 жылғы фильм туралы рецензиясында: "Фильмді ерекше қызық әрі өте жақсы сомдаған актерлермен қатар, Бунюэльдің тәжірибесінің арқасында ғана мүмкін болатын, тынысы кететін жылдамдық пен сенімділікпен дамып өтеді, тіпті қиын жағдайларға түсіп қалмай" деп жазды. Кейін Бунюэль көптеген киносыншылардың фильмді талдауын ұнатпағанын айтты. Сондай-ақ ол фильмнің жарнамалық плакатын, аяқтары бар екі ерін мен дерби шляпасын бейнелейтін плакатты ұнатпады. Бунюэль мен Сильберман 1972 жылдың соңында фильмді насихаттау үшін АҚШ-қа сапар шекті. Бунюэль Лос-Анджелестегі баспасөз көрсетіліміне қатыспады және Newsweek журналының тілшісіне фильмдегі сүйікті кейіпкерлері тарақандар екенін айтты (олар түс көрісінің бірінде пайда болады). Лос-Анджелеске келген кезде Бунюэль, Карьер және Сильберманды Бунюэльдің ескі досы Джордж Кукор түскі асқа шақырды, ал басқа қонақтардың арасында Альфред Хичкок, Билли Уайлдер, Джордж Стивенс, Рубен Мамулиан, Джон Форд, Уильям Вайлер, Роберт Маллиган және Роберт Уайз болды (нәтижесінде режиссерлердің бірге суретке түскен танымал фотосуреті пайда болды, бірақ ауруға шалдыққан Фордтан басқа). Фриц Ланг қатыса алмады, бірақ Бунюэль келесі күні оған барып, өзінің сүйікті режиссерлерінің бірінен – Лангтан автографты сурет алды. Rotten Tomatoes сайтында фильм 59 рецензияға негізделген 98% рейтингке және 8.5/10 орташа рейтингке ие, консенсус бойынша: "Режиссердің ерекше сюрреалистік стилінің керемет дозасы, Буржуазияның ақылға сыймас тартымдылығы Бунюэльді ең қолжетімді қылып көрсетеді". Metacritic 12 сыншының бағасына негізделген 100 балдық шкала бойынша 93 бал берді, бұл "барлық тараптан мақтауға" ие екенін көрсетеді.

Оскар жеңімпаздары

Фильмді шығару уақыты келгенде, продюсер Серж Сильберман оны 1973 жылғы мамырда Канн кинофестивалінде көрсетуге дейін күтпей, 1972 жылдың күзінде шығаруға шешім қабылдады. Бұл шешімнің себебі – фильмді ең үздік шетелдік фильм номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ұсыну еді. Бунюэль сыйлықтарға немқұрайлы қарағандығы мәлім болғандықтан, журналиске әзілдеп, «Оскар» жеңіп алу үшін 25 000 доллар төлегенін айтты. «Буржуазияның сырлы тарпылысы» үздік шетелдік фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, ал салтанатта Сильберман Бунюэльдің атынан сыйлықты қабылдады. Академияның сұрауымен Бунюэль «Оскарды» ұстап тұрып суретке түсті, бірақ ол парик және үлкен күн көзілдірігін киген болатын.

Үй медиасы

2022 жылдың маусым айында "Буржуазияның сырлы тартымдылығы" фильмі StudioCanal студиясымен 50 жылдығына арналған 4K сандық қалпына келтіруден өтті. Қалпына келтірілген фильм Blu-ray және DVD форматтарында жарық көрді.

Ықпал

Композитор Стивен Сондхайм 2014 жылдың қазан айында драматург Дэвид Айвспен бірлесіп, «Буржуазияның ақылға қонымды сезімі» және Бунюэльдің 1962 жылғы «Қырып тұрған періште» фильмінің сюжеттерінен шабыдаланған жаңа мюзикл жасау туралы хабарлады. Жоспарланған премьералар кейінге шегерілді және өндіріс бір кезде тоқтатылды, бірақ композитор 2021 жылдың қыркүйегінде «Square One» үшін оқу өткізді. Композитордың қазасынан кейін Айвс «Here We Are» деп аталған мюзиклдің 2023 жылдың қыркүйегінде The Shed сахнасында шектеулі уақытқа ғана әлемдік премьерасы болатынын мәлімдеді.