Кіріспе

FairPlay – Apple Inc. компаниясы бейнелерді, кітаптарды, қолданбаларды және бұрын музыканы қорғау үшін әзірлеген цифрлық құқықтарды басқару (DRM) технологияларының отбасы.

Музыка

FairPlay-дің бастапқы нұсқасы iTunes Store-дағы музыканы қорғау мақсатымен жасалған, және қазіргі таңда қолданылмайтын FairPlay-дің жалғыз нұсқасы осы.

Техникалық мәліметтер

FairPlay MP4 мультимедиялық файл форматына шифрланған AAC аудио қабаты ретінде кіріктірілген. FairPlay қорғалған файлдар – шифрланған AAC аудио қабаты бар стандартты MP4 контейнерлік файлдар. Бұл қабат AES алгоритмімен шифрланады. Аудио қабатты шифрлауға қажетті бас кілт MP4 контейнерлік файлда шифрланған күйде сақталады. Бас кілтті шифрлауға қажетті кілт "пайдаланушы кілті" деп аталады. Пайдаланушы iTunes-те жаңа компьютерді тіркегенде, құрылғы Apple серверлерінен авторизация сұрайды, соның арқасында пайдаланушы кілтін алады. Файлды ойнатуға талпынғанда, файл ішінде сақталған бас кілт пайдаланушы кілтімен салыстырылады, егер сәтті болса, ойнату мүмкін болады. Компьютерді авторизациядан шығарып, оның орнына басқасын авторизациялауға болады. 2004 жылдың сәуіріне дейін шектеулер он плейлист жазу және үш компьютер болды; Apple жазба лейблдарынң талаптары бойынша плейлист шегін жетіге дейін төмендетті.

Сот ісі

2005 жылдың қаңтар айында iTunes қолданушысы Apple компаниясына қарсы сотқа шағымданып, компанияның iTunes-пен FairPlay жүйесін пайдалану арқылы сатып алынған музыканы тек оның өзінің iPod музыка ойнатқышында ғана жұмыс істеуіне, ал бәсекелестерді ығыстыру арқылы монополияға қарсы заңдарды бұзғанын айтты. 2011 жылдың наурызында Bloomberg агенттігі Apple компаниясының сол кездегі бас директоры Стив Джобс куәлік беруге шақырылатынын хабарлады. 2012 жылдың мамырында бұл іс топтық сотқа айналды. 2006 жылдың 12 қыркүйегі мен 2009 жылдың 31 наурызы аралығында iPod құрылғысын сатып алған барлық иелері, бұл талаптан бас тартпаса, топтық сотқа қатыстырылды. Бірнеше аптадан кейін сот Apple компаниясының пайдасына шешім шығарды, ол кездегі iTunes-тың жаңа нұсқасы "өнімді жақсартудың нағыз мысалы" екенін мәлімдеді.

Айналып өту/алып тастау

FairPlay жүйесінің шектеулері, атап айтқанда, құрылғылардың шектеулі үйлесімділігі, сынға ұшырады. Apple-дің пайдасына аяқталған монополияға қарсы бұзушылық туралы сот процесі болды, сондай-ақ файлдардан DRM қорғанысын жоюға бағытталған бірнеше сәтті әрекеттер жасалды. Apple мұндай жобаларға қарсы тұру үшін бағдарламалық қамтамасын үнемі жаңартып отырады. FairPlay жүйесі енгізілгеннен кейін, бірнеше тарап FairPlay қорғалған файлдардың шифрлауын айналып өтуге немесе жоюға тырысып, сәттілікке жетті. 2006 жылдың қазан айында Джон Йохансен FairPlay-ді кері инженериялағанын және технологияны Apple құрылғыларында ойнатуды қалайтын компанияларға лицензиялауды жоспарлап отырғанын хабарлады. Әртүрлі бұқаралық ақпарат құралдары DRM-ді жою бағдарламалық қамтамасы туралы жазды, бірақ Apple осы мүмкіндіктерге қарсы тұру үшін бағдарламалық қамтамасын жаңартуға үнемі күш салып келеді, нәтижесінде DRM жүйелері жаңартылды және DRM-ді жою бағдарламалық қамтамасы қолдаусыз қалды.

RealNetworks және Harmony технологиясы

2004 жылдың шілдесінде RealNetworks өзінің Harmony технологиясын таныстырды. Harmony технологиясы компанияның RealPlayer бағдарламасына енгізілді және RealPlayer Music Store пайдаланушыларына iPod құрылғысында әндерін ойнатуға мүмкіндік берді. Пресс-релизде RealNetworks Harmony технологиясының тұтынушылар үшін пайдалы екенін, оларға «цифрлық музыка сатып алғанда нақты бір портативті құрылғыға тәуелді болу шектеуінен» «құтылуға» көмектесетінін мәлімдеді. Жауап ретінде Apple компаниясы мынадай мәлімдеме жасады: «RealNetworks компаниясы iPod құрылғысына бұзушылық жолымен кіру үшін хакерлік тактика мен этиканы қолданғанына таң қалдық және олардың әрекеттерінің DMCA және басқа да заңдарға сәйкестігін зерттейміз». RealNetworks «Эй, Apple! Менің iPod-ымды бұзба!» деген тақырыпта интернет петициясын іске қосты, оның арқасында iPod пайдаланушыларын Real компаниясының іс-қимылын қолдауға шақырды. Алайда, петиция күтілген нәтижені бермеді, көптеген пікірлер Real компаниясының тактикасын сынады, бірақ кейбір қолдау білдіргендер де болды. 2004 жылдың соңында Apple компаниясы бағдарламалық жасақтамасын жаңартты, бұл Harmony технологиясын жұмыс істемейтін қылып қойды, соның салдарынан RealNetworks компаниясы жақын арада түзету жасайтынын уәделеді. 2005 жылдың тамызында RealNetworks компаниясы SEC-ке (Қағаз бағалы құжаттар және биржалар жөніндегі комиссияға) ұсынған құжатында Harmony технологиясын пайдалануды жалғастырудың Apple компаниясынан сот процесіне ұшырау қаупін тудыратынын, тіпті сот технологияның заңды екенін мойындаған жағдайда да, оны қорғаудың қымбатқа түсетінін мәлімдеді. Бұған қоса, Apple компаниясы Harmony функциясын қасақана «бұзу» үшін технологиясын өзгерте алатыны, бұл Real компаниясының бизнесіне зиян келтіруі мүмкін екені айтылды.

Әнұран

Hymn (Hear Your Music aNywhere) – пайдаланушыларға iTunes Store-дан сатып алынған музыканың FairPlay DRM-ін жоюға мүмкіндік берген ашық кодты құрал болатын. Кейіннен оның орнын QTFairUse6 басты. Apple компаниясынан тоқтату туралы талап алғаннан кейін Hymn жобасы жабылды.

Стив Джобстың "Музыка туралы ойлар" ашық хаты

2007 жылғы 6 ақпанда Apple компаниясының бас директоры Стив Джобс Apple веб-сайтында «Музыка туралы ойлар» деген тақырыпта ашық хат жариялап, «үлкен төрттік» жазба компанияларын DRM технологиясын қолданбай музыкаларын сатуға шақырды. Хатта айтылғандай, Apple DRM-ді пайдаланғысы келмеді, бірақ оны iTunes арқылы музыка сатуға лицензиялық келісімдері бар төрт ірі жазба компаниясы қолдануға мәжбүрледі. Джобстың негізгі ойлары:

DRM ешқашан толыққанды болған емес және бола да қоймас. Хакерлер әрқашан DRM-ді бұзудың жолын табады. DRM шектеулері музыканы заңды түрде қолданушыларға зиян келтіреді. Заңсыз пайдаланушыларға DRM әсер етпейді. DRM шектеулері пайдаланушыларды шектеусіз музыка алуға итермелейді, бұл көбінесе заңсыз жолдармен ғана мүмкін; осылайша iTunes және олардың кірісін айналып өтеді. Музыканың көп бөлігі DRM-сіз CD арқылы сатылады, және олар коммерциялық сәттілікке қол жеткізді.

Реакциялар

Ашық хат бастапқыда әртүрлі реакциялар тудырғанмен, Apple келесі айда iTunes клиенттеріне жоғары сапалы, DRM-сіз нұсқаларын сатып алу мүмкіндігін ұсыну үшін ірі жазба компаниясымен келісім жасады. Джобс хатына әртүрлі пікірлер айтылды. Bloomberg бірнеше көзқарасқа тоқталды. DRM-сіз музыканы сататын eMusic компаниясының президенті Дэвид Пакман Джобспен келісіп, «Тұтынушылар сатып алған медиані кез келген құрылғыда, өндірушісіне қарамастан, ойнатуға болатын және ерікті пайдалану шектеулерімен ауыртпалықтамайтын әлемді қалайды. DRM тұтынушылардың таңдауын ғана шектейді, үлкен цифрлық музыка нарығының қалыптасуына кедергі келтіреді және көбінесе тұтынушыларды технология компанияларының мүдделеріне бейхабар серіктестерге айналдырады» деді. Музыкалық ақы төлеу қызметі Ruckus компаниясының бас директоры Майк Бебель бұл хаттың назарды ауыстыруға бағытталған әрекет деп түсіндіріп, «Бұл Стив Джобс үшін өзінің эксклюзивті DRM-ін ашпағаны үшін сыннан қашудың жолы. Жазба компаниялары өз контентін қорғауға толық құқылы, мен бұл жақсы серіктестікке уәде деп есептемеймін, олармен керісінше, барлық DRM-ді алып тастау керектігін айту дұрыс емес. Ол дауды басқа бағытқа бұруға тырысып жатыр» деді. Аты-жөні жарияланбаған жазба компаниясының басшысы «DRM-нің барлық кезеңінде ең сәтті мысалына ие болған, өткен Рождествода адамдар көп мөлшерде музыка сатып алған адамның күйін кенеттен өзгерткені таңғажайып» деді. The New York Times газетінің мақаласында TAG Strategic компаниясының басқару серіктесі Тед Коэн бұл өзгеріс «тұтынушыларға арналған электрондық құрылғылар әлемі үшін айқын жеңіс, бірақ контент компаниялары үшін әлеуетті апатқа» әкелуі мүмкін екенін айтты. Американың жазба индустриясы қауымдастығы Джобс өзі бас тартқан FairPlay технологиясын басқа компанияларға лицензиялау туралы идеясына ерекше мән берді, мұндай лицензия «күтілген жетістік және жанкүйерлер, әртістер мен жазба компаниялары үшін нағыз жеңіс» болар еді деді.

iTunes Store DRM- дың өзгерістері

2007 жылдың сәуірінде Apple және EMI лейблі iTunes Store дүкені EMI каталогынан 256 кбит/с AAC форматында, FairPlay немесе басқа да DRM қорғауы жоқ тректерді қосымша, жоғары сапалы сатып алу мүмкіндігі ретінде ұсына бастайтынын хабарлады. 2009 жылдың қаңтар айында Apple компаниясы барлық ірі жазба лейбтерімен және «мыңдаған тәуелсіз лейбтермен» келісімге келгеннен кейін, барлық iTunes Store музыка каталогы жоғары сапалы, DRM-сіз форматта қолжетімді болатынын мәлімдеді. Apple Music, Apple-дің абоненттік төлем негізіндегі музыка ағылы қызметі, 2015 жылдың 30 маусымында іске қосылып, DRM технологиясын пайдаланады.

FairPlay ағындысы

FairPlay Streaming (FPS) iOS құрылғыларында, Apple TV-де және macOS-тегі Safari-де HTTP Live Streaming (HLS) арқылы жіберілетін бейнелерді қорғайды. Контент провайдерінің сервері алдымен AES шифрын қолдана отырып, мазмұн кілтімен шифрланған бейнені клиенттік қолданбаға жібереді. Содан кейін қолданба құрылғының FairPlay модулінен сессия кілтін сұрайды. Сессия кілті – кездейсоқ түрде жасалған бір реттік сан (nonce), ол провайдердің ашық кілтімен RSA арқылы шифрланып, провайдердің серверіне жіберіледі. Провайдердің сервері сессия кілтін пайдаланып мазмұн кілтін шифрлайды және оны FairPlay модуліне жібереді, ол оны шифрдан шығарып, ойнату үшін мазмұнды шифрдан шығаруға қолданады. iOS және Apple TV-де сессия кілтімен жұмыс және мазмұнды шифрдан шығару ядрода жүзеге асырылады, ал macOS-та Safari-дің FairPlay мазмұн шифрлау модулі арқылы жүзеге асырылады.

Қолданбалар

App Store-дан жүктелген қосымшалар қорғалған және FairPlay DRM-нің бір түрімен кодқа қол қойылған. FairPlay DRM құрылғы iCloud тіркелгісімен тіркелген кезде ашық/жеке кілт жұбын құрайды және қолданба шифрлау кілттерін "ашық" кілтті (Apple серверлерінде сақталады) пайдаланып шифрлайды, оларды құрылғыда "жеке" кілтті пайдаланып ашу үшін.

Қиындықтар

2012 жылдың шілдесінде FairPlay қорғалған қолданбаларды жасау кезінде туындаған мәселе бінарлық файлдардың бұзылуына және олардың жұмысын тоқтатуға себеп болды. iOS құрылғысы компьютерге қосылғанда, «адам арасындағы шабуыл» түріндегі қателік зиянды бағдарламаны орнатуға пайдаланылуы мүмкін.