Кіріспе
Авторлық құқық теориясында қолданылатын "копинорм" (немесе көбінесе "копинормдар") термині авторлық құқықпен қорғалған материалды көшірудің этикалық мәселесіне қатысты қалыптасқан әлеуметтік норманы білдіреді. Көшіру этикасы туралы мәселелер Napster, Gnutella, KaZaA, BitTorrent және Direct Connect сияқты тектен-текті файл алмасу жүйелерінің арқасында көпшілік назарына түсті. Сауалнамалар көрсетіп тұрғандай, файл алмасу жүйелерін пайдаланушылардың көпшілігі авторлық құқықпен қорғалған музыканың MP3 файлдарын жүктеудің бұрыс екенін санамайды, тіпті мұндай жүктеу заңсыз болуы мүмкін. Бұл мәселелер құқықтық теория үшін маңызды, себебі авторлық құқық заңдарының цифрлық материалды көшіруді бақылау қабілеті жеке тұлғаларға қарсы қылмыстық немесе азаматтық шараларға қарағанда, ерікті түрде орындалуына байланысты болуы мүмкін.
Құқықтық негіз
Авторлық құқық – заң ережелерінің жиынтығы. Әдетте, авторлық құқық туралы заңдар шығарманың авторына немесе иесіне (мәтін, музыкалық шығарма немесе кескін) заңды құқықтар жиынтығын береді, оның ішінде әділ пайдалану ережелеріне сәйкес шығарманың көшірмелерін жасауға эксклюзивті құқық кіреді. Заң ережелері заңдық жауапкершілікке алып келеді. Авторлық құқықты бұзу азаматтық және қылмыстық жазаға соқтыруы мүмкін. АҚШ Конституциясы Конгреске авторлардың өзінің шығармаларына эксклюзивті құқықтарды қамтамасыз ету өкілеттігін береді және Конгресс осы өкілеттілікті Құрама Штаттар кодексінің 17-тарауында жазылған толыққанды заң жүйесі арқылы іске асырады. Әр елдің өзінің авторлық құқық заңдары бар, ал халықаралық шарттар авторлық құқық заңнамасы үшін ең төменгі стандарттарды белгілейді. Осы мақала АҚШ заңдарына мысал ретінде тоқталады.
Әлеуметтік ережелер
Копинормалар – бұл бейресми әлеуметтік ережелер. Әлеуметтік нормаларға әдеп ережелері, сондай-ақ моральдық нормалар (мысалы, ұрлық және кісі өлтіруге қатысты моральдық тыйымдар) және жартылай моральдық нормалар (мысалы, қоғамдық жерлерде жеке өмір аймақтарын құратын әлеуметтік ережелер) кіреді. Копинормалар – басқалардың туындыларын көшірудің әлеуметтік жағынан қабылдануын анықтайтын бейресми әлеуметтік нормалар. Әлеуметтік нормалар бейресми әлеуметтік санкциялар арқылы сақталады, олар қарапайым мақұлданбаудан (жеңіл) бастап, жалтаруға немесе вандализмге (ауыр) дейін жетеді. Авторлық құқық және копинормалар өзара байланысты, бірақ ерекше. Авторлық құқықпен тыйым салынбаған кейбір көшірулер копинормаларды бұзуы мүмкін – мысалы, қоғамдық домендегі туындыны плагиаттау. Авторлық құқық теориясы мен саясаты үшін маңыздырақ жайт – заңмен тыйым салынған көшірулер әлеуметтік жағынан қабылдануы мүмкін.
P2P әсері
1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында интернет арқылы файлдарды өзара алмасу кеңінен танымал болды. Бұқаралық ақпарат құралдарында және қоғамдық санада ең алғашқы танымал P2P бағдарламасы – Napster болды. Napster Калифорнияның Солтүстік округінің АҚШ округтік сотының шешімімен жабылды, осының нәтижесінде Gnutella, Bearshare, Kazaa сияқты басқа да P2P бағдарламалары танымалдылыққа ие болды. P2P бағдарламаларының тағы бір маңызды қолданылуы – коммерциялық CD-лерден авторлық құқыққа ие музыканы көшіріп, MP3 файлдарын тарату. DVD-нің цифрлық көшірмелерін тарату үшін P2P қолданысы да кеңінен таралды. P2P бағдарламаларын жеке, коммерциялық мақсатта пайдаланып MP3 файлдарын таратуға қатысты авторлық құқық заңдарын қолдану туралы көптеген пікір қақтығыстары бар, бірақ сот шешімдері қазірге дейін музыка индустриясының жағында болды және авторлық құқыққа ие музыка бар MP3 файлын көшіріп, тарататын адам федералды авторлық құқық заңын бұзады деп санайды. Дегенмен, авторлық құқыққа ие музыканы бөлісу және жүктеу үшін P2P пайдалану көбінесе қоғамдық тұрғыдан қалыпты саналады. Сауалнамалар мен зерттеулер осы тұжырымды растайды, сондай-ақ P2P бағдарламаларының танымалдылығы да дәлелдейді.
Айырмашылықтың себептері
Әлеуметтік ғылымдар зерттеулерінің болмауы авторлық құқық заңдары мен копинормалар арасындағы айырмашылықтың себептерін теориялық тұрғыдан қарастыруды қажетті түрде болжамдық етеді. Бірнеше алдын ала гипотезалар ұсынылды. Қарапайым рационалды таңдау моделі заңсыз көшіруге авторлық құқықты материалдарды тегін алуға мүмкіндігі бар адамдардың жеке мүддесінің ықпалымен келісім берілуі мүмкін екенін көрсетеді. Тағы бір ықтимал фактор технологиялық өзгерістермен байланысты болуы мүмкін. Көшіру технологиясы ХХ ғасырдың ортасына дейін салыстырмалы түрде орталықтандырылған және қымбат болды. Арзан аудиотаспалар пайда болғанға дейін авторлық құқықты жазбаларды бөлісу өте қиын және қымбат болды. 8 тректік картридждерге және кейіннен кассеталық магнитофондарға көшу шығындарды едәуір төмендетті, бірақ әр көшірмені жасау үшін маңызды уақыт жұмсалды. Цифрлық технология, Интернет және арнайы P2P бағдарламалық жасақтама файлдарды ортақтастыру шығындарын айтарлықтай төмендетті. Әлеуметтік нормалар уақыт өте келе қалыптасады және әлеуметтік мәселе болу үшін жеткілікті деңгейде жүзеге асырылатын мінез-құлыққа қатысты ғана пайда болады. Үшінші фактор көптеген адамдардың авторлық құқық авторға (немесе авторлық құқық иеленушісіне) беретін монополияның нақты ауқымын білмеуінен туындайды. Әсіресе, радио/теледидардан заңды түрде жазу мен дәл сол мазмұнды заңсыз жүктеу арасындағы айырмашылықты анықтау қиын. Сонымен қатар, пираттыққа қарсы кампаниялар белгілі бір дәрежеде кері нәтиже берген болуы мүмкін. Егер сіз фильмдерді ұнатып көрсеңіз, пират деп аталу аса жаман емес. Ал ұрылар тек қана ұсталған жағдайда ғана жаман болады, бірақ авторлық құқықты бұзушылардың көпшілігі жазасыз қалып, өздерін ұрылар шебері немесе Робин Гуд ретінде сезінеді. Соңғы фактор авторлық құқық заңдарының заңдылығы мен әділдігіне қатысты. Көптеген адамдар авторлық құқық заңдары әділетсіз деп санайды: Көптеген күнделікті жазбаларыңыз немесе жылдам түсірілген суреттеріңіздің құны жоқ. Олар үшін осы сұрақтың өзі адамдардың өз жұмыстарын қуана бөлісуіне мүмкіндік беретін құрметтің белгісі. Мысалы, балалар отбасының барлық мүшелеріне суреттерін тегін ұсынады. Тіпті, орташа адам кейбір суретшілерді білсе де, олар көбінесе авторлық құқықтан өмір сүре алмайды. Тек тікелей эфирдегі қойылымдар ғана алғыспен, тегін тамақпен немесе шығындарды өтеумен марапатталады. Авторлық құқықтың нысандарына қатысты көрермендер саны авторлардан мыңдаған есе көп, бірақ авторлық құқық заңдары тек бірнеше монополияларды ғана қорғайды. Көптеген жағдайлар мен ақпараттар қарапайым пайдаланушылардың жеке деректерінің қаншалықты оңай ұрлануын көрсетеді. Ал кейбіреулер басқа деректерді қайтаруға тырысады. Мысалы, сүйікті фильмі бар бейнекассетаны сатып алғаннан кейін, иелері тегін форматқа айналдыруға құқылы деп ойлауы мүмкін. Сонымен қатар, сатушының құлыптауына тап болған адамдар өздеріне тиесілі деп ойлаған мазмұнды таңдаған ойыншысына көшірудің заңды жолын таба алмай, күмәнді көздерге жүгінеді. Бос медиа құралдарының бағасы CD/DVD/Blu-ray дискілердегі мазмұннан әлдеқайда арзан. Миллионерлердің, тіпті миллиардерлердің, кішкентай балалардың аз ақшасынан тіршілік ететін, тудыруға жұмсалған еңбектен мүлдем ажыратылған, ақылға сыймайтын табыстары. Көптеген P2P бағдарламаларын пайдаланушылар авторлық құқық заңдарымен құрылған экономикалық рентаның пайдасынан өнер адамдары емес, ірі музыка компанияларының пайда көретініне сенеді. Осының барлығы әділетсіздік сезімін күшейтеді және сонымен бірге таныстарыңыздың біреуіне зиян келтіруге қатысты моральдық сезімталдықты төмендетеді. Ең жақтас жақтаушылар авторлық құқықтың әділетсіз деп санайтын бөліктеріне қатысты азаматтық мойынсұнбаушылыққа баруы мүмкін, сот төрешілерінің күшін жоюға немесе мәселені жұртшылық назарына жеткізуге үміттенеді. Копинормалар бойынша эмпирикалық зерттеулер шектеулі болғанымен, Pew зерттеу орталығы Интернет және қоғам саласында маңызды зерттеулер жүргізді.
Most of your everyday expressions in writing or quick snapshots are worthless. Getting asked for it in itself is already an honor that lets people happily share their work. E. g. children grow up providing all family members with their paintings for free. Even if the average person knows some mediocre artists, they usually cannot make a living out of their copyrights. Only live performances are rewarded with applause, a free meal or a compensation for expenses. The audience of copyrighted works outnumbers the authors by thousands or more, but copyright laws only protect very few monopolies. Many leaks and scandals prove how easily normal users are ripped off their personal data Quid pro quo some might take other data back in exchange. Having bought an obsolete medium like a video cassette with a favorite movie, owners might feel entitled to get a free format conversion upgrade. Also being trapped in a vendor lock in people might not find a legal way to port the content they thought they owned over to their preferred player, so they resort to dubious sources. Prices of blank media are only a tiny fraction of CD/DVD/Blu ray with content. Incredible wealth of millionaires or even billionaires who live of the scarce pocket money of little children insane revenues that are completely decoupled from the amount of work that went into the creation. Many users of P2P programs believe that large music companies rather than artists are the beneficiaries of the economic rents created by copyright laws. All this increases the perception of injustice and at the same time lowers the moral sympathy of actually hurting someone you know. The most fervent advocates will engage in public civil disobedience of those parts of copyright law that they believe unjust, in hope of getting an eventual jury nullification or otherwise bringing the issues to public attention. Although the empirical research on copynorms is limited, important survey research has been done by the Pew Center on Internet and Society.
Салдары
Көшірме құқығы теориясы мен саясатындағы әлсіз копинормдардың салдары зор және күрделі мәселе. Авторлық құқық заңнамасының мазмұны копинормдардың қалыптасуына әсер етуі мүмкін. Мысалы, авторлық құқық әділ және заңды деп есептелсе, бұл копинормдарды күшейте түсуі мүмкін. Әлсіз копинормдар авторлық құқық заңдарының саясати мақсаттарына жетуіне тосқауыл қоюы мүмкін. Мысалы, музыка индустриясы P2P технологиясы сатуды төмендеткенін, демек индустрияның жаңа музыка жазбаларын өндіруге салған инвестицияларды азайтқанын айтады. Жеке пайдаланушыларға қарсы авторлық құқық заңдарын күшейту туралы ұсыныстар копинормдарға әсер етуі мүмкін, бірақ оның бағыты мен шамасы белгісіз. Бір жағынан, заңсыз көшіруге қоғамдық наразылық білдіру арқылы күшейтілген күш салу копинормдарды нығайтуы мүмкін. Екінші жағынан, қатаң шаралар кері нәтиже беріп, авторлық құқық заңдарына қоғамдық қолдауды одан әрі әлсіретуі мүмкін.