Кіріспе
Керебе (Ceratonia siliqua) – бұршақ тұқымдасының Caesalpinioideae қосымша тұқымдасына жататын гүлді мәңгі жасыл ағаш немесе бұта. Ол жемісі – тұқымдық қабықтары үшін және бақшалар мен ландшафттарда сәндік өсімдік ретінде кеңінен өсіріледі. Керебе ағашы Жерорта теңізі мен Таяу Шығыс аймақтарына тән. Португалия – керебе өндірісіндегі ең ірі ел, одан кейін Италия және Марокко келеді. Жерорта теңізі бассейнінде, Португалияның Оңтүстік Атлант жағалауында (Алгарве аймағы) және Атланттың Солтүстік-Батыс Марокко жағалауында керебенің қабықтары көбінесе мал азығы ретінде, ал ашаршылық жылдары "қиын жағдайда адамның соңғы тамақ көзі" ретінде қолданылған. Піскен, кептірілген және кейде қуырылған қабықтарды көбінесе какао ұнтағының орнына, әсіресе 1970-ші жылдардағы табиғи тағамдар қозғалысында қолданған. Ұнтақ пен кесектерді көптеген рецепттерде шоколадтың орнына пайдалануға болады. Өсімдіктің тұқымдары азық өңдеуде қолданылатын қоюлатушы зат – тарақан бұршағы немесе керебе құмығын өндіруге қолданылады.
The carob ('/k//ær//ə//b/// KARRəb; Ceratonia siliqua) is a flowering evergreen tree or shrub in the Caesalpinioideae sub family of the legume family, Fabaceae. It is widely cultivated for its edible fruit, which takes the form of seed pods, and as an ornamental tree in gardens and landscapes. The carob tree is native to the Mediterranean region and the Middle East. Portugal is the largest producer of carob, followed by Italy and Morocco. In the Mediterranean Basin, extended to the southern Atlantic coast of Portugal (i. e., the Algarve region) and the Atlantic northwestern Moroccan coast, carob pods were often used as animal feed and in times of famine, as "the last source of [human] food in hard times". The ripe, dried, and sometimes toasted pod is often ground into carob powder, which was sometimes used as an ersatz substitute for cocoa powder, especially in the 1970s natural food movement. The powder and chips can be used as a chocolate alternative in most recipes. The plant's seeds are used to produce locust bean gum or carob gum, a common thickening agent used in food processing.
Сипаттама
Керуб ағашы биікке дейін өседі. Оның қабығы қалың, қоңыр түсті, мықты бұтақтары бар, кең және жарты шар тәрізді тәжі бар. Жапырақтары ұзын, кезектесіп орналасқан, қауырсын тәрізді және ұшында жапырақшасы болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Шамамен тоңға төзімді. Керуб ағаштарының көпшілігі екі жынысты, ал кейбіреулері гермафродит, сондықтан таза еркек ағаштар жеміс бермейді. Күз айында гүлдеген кезде гүлдері кішкентай, көп және гүлшоғырында спираль тәрізді орналасқан, олар ескі бұтақтардан және тіпті діңгектерден (каулифлория) шыққан гүлшоғырларындағы шоғырларға орналасады; оларды жел де, жәндіктер де тозаңдатады. Аталық гүлдердің иісі адам спермасына ұқсайды, бұл иіс аминдердің әсерінен туындайды. Жемісі – бұршақ (кейде дұрыс емес "қабықша" деп те аталады), ол созылған, қысылған, түзу немесе иілген және тігістері қалыңдаған. Бұршақтардың пісіп-жетілуіне толық бір жыл уақыт керек. Піскен тәтті бұршақтар жерге түсіп, шошқа сияқты түрлі сүтқоректілер жеп, олардың ішегі арқылы қатты тұқымдары таралады. Керуб ағашының тұқымдарында лейкодельфинидин қандарын бар, ол лейкоантоцианидиндерге байланысты түссіз флаванол прекурсоры.
Most carob trees are dioecious and some are hermaphroditic, so strictly male trees do not produce fruit. When the trees blossom in autumn, the flowers are small and numerous, spirally arranged along the inflorescence axis in catkin like racemes borne on spurs from old wood and even on the trunk (cauliflory); they are pollinated by both wind and insects. The male flowers smell like human semen, an odor that is caused in part by amines. The fruit is a legume (also known commonly, but less accurately, as a pod), that is elongated, compressed, straight, or curved, and thickened at the sutures. The pods take a full year to develop and ripen. When the sweet, ripe pods eventually fall to the ground, they are eaten by various mammals, such as swine, thereby dispersing the hard inner seed in the excrement. The seeds of the carob tree contain leucodelphinidin, a colourless flavanol precursor related to leucoanthocyanidins.
Этимология
"Карабу" сөзі орта француз тілінен келген carobe (қазіргі француз тілінде caroube), ол араб тілінен [[wikt:خروب (kharrūb, "саранша бұршағы")]] және парсы тілінен khirnub сөздерін қабылдаған. Бұл сөздер, мүмкін, аккад тілінен harūb немесе арамей тілінен חרובא ḥarrūḇā сөздерінен алынған. Кератония силиква, қарабу ағашының ғылыми атауы, грек тіліндегі κερατωνία keratōnia ("қарабу ағашы", салыстырыңыз: κέρας kéras – "мүйіз") және латын тіліндегі siliqua ("бұршақ, қарабу") сөздерінен шыққан. Ағылшын тілінде қарабу "Иоанн наны" және "саранша ағашы" (африкалық саранша бұршағымен шатастырмау керек) деп те аталады. Соңғы атау осы тұқымдасқа жататын басқа да бірнеше ағаштарға қолданылады. Идиш тілінде ол баксер деп аталады, бұл Орта неміс тіліндегі bokshornboum ("қошқар мүйізді ағаш", қарабудың пішініне сілтеме) сөзінен туындаған. Карат, асыл тастардың салмағын өлшеу бірлігі және алтынның тазалығын анықтау өлшемі, грек тіліндегі қарабу тұқымының атауы qīrāṭ арқылы араб тілінен алынған ("кішкентай мүйіз").
Таралуы және мекендейтін ортасы
Көп өсірілгенімен, қарақұмық Жерорта теңізінің шығыс аймақтарында жабайы өсуін сақтап, батыс Жерорта теңізінде табиғи түрге енген. Каталония (каталан / валенсия / балеар: garrofer, garrofera, garrover, garrovera); Мальта, Италияның Сицилия және Сардиния аралдарында, Оңтүстік Хорватияда, мысалы, Шипан аралында, Шығыс Болгарияда, Оңтүстік Грецияда, Кипрде, сондай-ақ Крит және Самос сияқты көптеген грек аралдарында кездеседі. Израильде иврит тілінде חרוב (транслит. charuv) деп аталады. Грек тіліндегі жалпы атауы χαρουπιά (транслит.), немесе ξυλοκερατιά (транслит., "ағаш мүйіз" деген мағынаны білдіреді). Түркияда "ешкі мүйізі" (keçiboynuzu) деп белгілі. Латын Америкасындағы альгарробо деп аталатын түрлі ағаштар (Кубада Samanea saman, Перуде Prosopis pallida, Аргентина мен Парагвайда Prosopis-тің төрт түрі) Fabaceae отбасының басқа бір кіші тұқымына – Mimosoideae жатады. Испан отарлаушылары оларды қарақұмық ағашының құрметіне альгарробо деп атады, себебі олар да тәтті қабықтары бар бұршақтарды береді.
Экология
Керуб туысы, Кератония, бұршақ тұқымдасына, Фабацеяларға жатады және бұл тұқымдастың қазір жойылып кеткен деп саналатын көне қалдығы деп есептеледі. Ол жылы және субтропиктік аймақтарда жақсы өседі, сондай-ақ ыстық және ылғалды жағалау аймақтарына төзімді. Ксерофит (құрғақшылыққа төзімді түр) ретінде кароб Жер орталық теңізі аймағының жылдық жауын-шашыны аз жағдайларына жақсы бейімделген. Жазда тұзды сумен суарылғаннан кейін, кароб ағаштары қысқы жаңбырлар кезінде қалпына келуі мүмкін. Кейбір тәжірибелерде жас кароб ағаштары жоғары тұз концентрациясы жағдайында (40 ммоль NaCl/L) негізгі физиологиялық функцияларды орындай алды. Дегенмен, кароб ағашының тіндеріндегі 15N сигналын (изотоптық белгісін) өлшеген зерттеу, кароб ағаштарының табиғи түрде атмосфералық азотты пайдаланатыны туралы теорияны растамады.
Өсіру
Каробтың вегетативтік көбеюі оның нашар адвентивті тамыр түзілу қабілетіне байланысты табиғи түрде шектеледі. Сондықтан, қаламсалау және ауада тамырландыру жыныссыз көбеюдің тиімді әдістері болуы мүмкін. Тұқымдар көбінесе көбею ортасы ретінде қолданылады. Егін көктемнің басында жабық егістіктерде жүргізіледі, ал салқындау мен кебуге сезімтал көшеттер соңғы аяз өткеннен кейін келесі жылы далаға отырғызылады. Кароб ағаштары өнім беру кезеңіне баяу кіреді. Қолайлы өсу жағдайлары бар аймақтарда егін қаламсалаудан кейін 3-4 жылдан басталады, ал маргиналды топырақты аймақтарда жеміссіз кезең 8 жылға дейін созылуы мүмкін. Ағаштардың толық жеміс беруі көбінесе 20-25 жастағы ағаштарда, өнімділік тұрақталған кезде жүзеге асады.
Жинақтау және жинаудан кейінгі өңдеу
Кароб өсірудің ең көп еңбекті қажет ететін бөлігі – өнімді жинау, көбінесе жемістерді ұзын таяқпен түсіріп, төселген торлардың көмегімен жинастырады. Бұл нәзік жұмыс, себебі ағаштар бір мезгілде гүлдейді де, гүлдерге және келесі жылғы өнімге зақым келтірмеуге көңіл болу керек. Әдебиетте жемістердің біркелкі пісуіне қол жеткізу үшін немесе механикалық түрде жинауға болатын сорттарды анықтау мақсатында зерттеулер жүргізу ұсынылады (ағаштарды шайқау арқылы).
Кароб ұнтағы
Кароб ұнтағы (кароб жемісінің ұны) – қуырылған, содан кейін ұсақ ұнтақталған кароб бұршақтарының целлюлозасынан жасалады.
Саранша бұршағының желімшесі
Саранша бұршағы эндоспермнен өндіріледі, ол қарақалбақ тұқымының 42–46% құрайды және галактоманнанға (эндоспермнің құрғақ массасының 88%) бай. Галактоманнан суды жақсы сіңіріп, суда ісінеді. Галактоманнанды басқа гельдейтін заттармен, мысалы, каррагенанмен қосса, тағамның сұйық бөлігін тиімді қалыңдатуға болады. Бұл жануарларға арналған консервіленген тағамдарда "желли тәрізді" текстура алу үшін кеңінен қолданылады. Каробтың ұны малға, әсіресе кепшік жануарларға энергияға толы жем ретінде де қолданылады, бірақ оның жоғары танин мөлшері осы қолданысын шектеуі мүмкін. Тарихи тұрғыдан қарақалбақ бұршақтары Мальта аралдарында негізінен мал азығы ретінде пайдаланылған, аштық немесе соғыс кезінен басқа, сол кезде олар көптеген мальтийліктердің диетасының бір бөлігі болған. Иберия түбегінде қарақалбақ бұршақтары дәстүрлі түрде есектерге беріліп келген.
Құрамы
Кароб бұршағының қабығы 48–56% қант, 18% целлюлоза және гемицеллюлозадан тұрады. Жеміз (тұқым салмағының 20–25%) 50% ақуызға бай. Тұқым қабығы (тұқым салмағының 30–33%) целлюлоза, лигниндер және таниндер қамтиды.
Сироп және сусындар
Каробтың бұршақтарының салмағының шамамен 1/3-1/2 бөлігі қанттан тұрады, және осы қантты сіропқа айналдыруға болады. Мальтада кароб сиробы (ġulepp tal ħarrub) бұршақтардан жасалады. Кароб сиробы Критте де қолданылады, ал Кипр оны экспорттайды. Палестинада ұсатылған бұршақтарды қантты қарамдау үшін қыздырады, содан кейін су қосып, біраз уақыт қайнатады. Нәтижесінде, әсіресе жазда, шырын сататын дүкендер мен көше сатушылары сататын суық сусын алынады. Ливанда бұл моласса debs el kharrub деп аталады (сөзбе-сөз: каробтың молассасы), бірақ көбінесе оны debs деп қысқартады. Молассаның тәтті, шоколадқа ұқсас дәмі бар. Оны көбінесе тахинимен (әдетте 75% кароб молассасы және 25% тахини) арастырады. Бұл қоспа debs bi tahini деп аталады және оны шикі күйінде немесе нанмен жейді. Моласса кейбір торттарда да қолданылады. Кароб аймағы, яғни Иклим әл-Харруб, каробтың көп мөлшерін өндіреді. Кипрде кептірілген және ұнтақталған кароб бұршақтары суға малданбай, содан кейін арнайы ыдыстарға салынады, онда кароб шырыны біртіндеп ағып шығып жиналады. Шырынды үнемі араластырып қайнатқанда, қалың сироп – haroupomelo алынады. Бұл сироп көбінесе өздігінен сатылып желінсе де, haroupomelo жергілікті тафли тәрізді тәтті тағамның негізі ретінде де қолданылады. Кароб сиробын үнемі арастыру оны қара, аморфты массаға айналдырады, содан кейін салқындатуға қалдырады. Содан кейін масса иленіп, созылып, тартылады, нәтижесінде пастельдің ашық, алтын түсті және тафли тәрізді текстурасы пайда болады.
Қиыршық
Кароб ағашы Жерорта теңізі климатында және әлемнің басқа да қоңыржай аймақтарында сәндік өсімдік ретінде кеңінен өсіріледі, әсіресе Калифорния мен Гавайиде танымал. Ағаш өсіп жетілген кезде "төменгі бұтақтарын жою" арқылы қалыпталған діңге және әшекейлі ағаш пішініне ие болады, әйтпесе тығыз және кең қоршау ретінде қолданылады. Егер жеміс жинаудың мөлшері маңызды болмаса, өсімдік құрғақшылыққа өте төзімді, сондықтан бақтар, саябақтар, сондай-ақ қоғамдық және коммерциялық ландшафттар үшін ксерискап ландшафт дизайнында қолдануға болады.
Ағаш
Грекияның кейбір аймақтарында, әсіресе Криетте, қарабұлақ ағашы көбінесе отын ретінде пайдаланылады. Ол өте жақсы отын болғандықтан, кейде емен немесе зәйтүн ағашынан да артық көрінеді. Қарабұлақ ағашының көп бұтақты сабағы көбінесе шіріп қалғандықтан, оны құрылысқа сирек қолданады. Дегенмен, оның ерекше пішіні жиһаз дизайны сияқты сәндік жұмыстар үшін ізделіс табуы мүмкін, себебі ағаштың табиғи нысаны осы мақсатқа өте қолайлы. Сонымен қатар, ағаштың өте иілген талшықтары қарабұлақ ағашына жарылуға қарсы ерекше кедергілілік береді, сондықтан қарабұлақтың түбір бөлігі ағаш кесу блогына өте жарамды.