Исаак Питманның қатырған жазу жүйесі

Кіріспе

Ағылшын тілі үшін жасалған стенография жүйесі, Исаак Питманмен әзірленген.

Питман стенографиясы – 1837 жылы ағылшын ғалымы сэр Исаак Питман (1813–1897) алғаш ұсынған ағылшын тіліне арналған стенография жүйесі. Көптеген стенографиялық жүйелер сияқты, бұл фонетикалық жүйе; символдар әріптерді емес, дыбыстарды көрсетеді, ал сөздер көбінесе айтылғандай жазылады. 19 ғасырда стенографияны фонография деп атаған. Газеттер маңызды сөздерді жазу үшін фонографтарды жіберіп, олардың дәлдігін көрсету үшін осылай жасағанын мәлімдеген. Бұл практика 1858 жылы Линкольн-Дуглас дебаттарында АҚШ-та кеңінен танылды, дебаттар фонографиялық жазбада сақталды. Жазбаны Чикагоға қайтару жолында сөздерге айналдырылып, типографтар мен телеграфшылар күтіп алды. Питман стенографиясы Ұлыбританияда ең танымал, ал АҚШ-та екінші ең танымал жүйе болды. Питман стенографиясының ерекшелігі – дауыссыз және дауысты дыбыстар жұптары (/p/ және /b/ немесе /t/ және /d/ сияқты) тек қалыңдығымен ғана ерекшеленетін штрихтармен бейнеленеді: жұқа штрихтар /p/ және /t/ сияқты «жеңіл» дыбыстарды, ал қалың штрихтар /b/ және /d/ сияқты «ауыр» дыбыстарды көрсетеді. Мұндай жазу үшін пайдаланушының қысымына сезімтал жазу құралы қажет: бастапқыда иілгіш ұштары бар арнайы қаламдар қолданылған, бірақ қазір көбінесе қаламдар қолданылады. Питман стенографиясы әртүрлі бағыттардағы тік және төрттен бір шеңбер штрихтарды қолданып, дауыссыз дыбыстарды көрсетеді. Дауысты дыбыстарды көрсетудің басты әдісі – жарық немесе ауыр нүктелер, штрихтар немесе дауыссызға жақын орналасқан басқа да арнайы белгілерді пайдалану. Дауысты дыбыс дауыссыздың алдында айтылса, ол дауыссыздың алдында (немесе көлденең штрихтың үстінде), ал дауысты дыбыс дауыссыздың соңында айтылса, ол дауыссыздың соңында (немесе көлденең штрихтың астында) жазылады. Әр дауысты дыбыс, қысқа дыбыс нүктемен, ал ұзын дыбыс штрихпен белгіленсе де, оның жанындағы штрихқа қатысты (бастапқы, орталық немесе соңғы) өзіндік орны болады, бұл жүйеде әртүрлі дауысты дыбыстарды нақты көрсетуге мүмкіндік береді. Алайда, жазу жылдамдығын арттыру үшін «дауысты белгілеу» ережелері бар, онда дауыссыз штрих сөздің бірінші дауыстысы дауыссыз штрихтың басында, ортасында немесе соңында жазыла ма, жоқ па, соған қарай көтеріледі, сызықта қалдырылады немесе төмендетіледі – дауысты дыбыс жазылмайды. Бұл ұқсас дауыссыз үлгілері бар сөздерді ажыратуға көбінесе жеткілікті. Дауысты дыбыстарды көрсетудің тағы бір әдісі – бір дауыссызға арналған әртүрлі штрихтардың арасынан таңдау. Мысалы, «R» дыбысы екі түрлі штрихқа ие: дөңгелек немесе тік сызық, бұл «R» дыбысының алдында немесе соңында дауысты дыбыс бар-жоғына байланысты.

Pitman shorthand is a system of shorthand for the English language developed by Englishman Sir Isaac Pitman (1813–1897), who first presented it in 1837. Like most systems of shorthand, it is a phonetic system; the symbols do not represent letters, but rather sounds, and words are, for the most part, written as they are spoken. Shorthand was referred to as phonography in the 19th century. It was first used by newspapers who sent phonographers to cover important speeches, usually stating (as a claim of accuracy) that they had done so. The practice got national attention in the United States in 1858 during the Lincoln–Douglas Debates which were recorded phonographically. The shorthand was converted into words during the trip back to Chicago, where typesetters and telegraphers awaited them. Pitman shorthand was the most popular shorthand system used in the United Kingdom and the second most popular in the United States. One characteristic feature of Pitman shorthand is that unvoiced and voiced pairs of sounds (such as /p/ and /b/ or /t/ and /d/) are represented by strokes which differ only in thickness; the thin stroke representing "light" sounds such as /p/ and /t/; the thick stroke representing "heavy" sounds such as /b/ and /d/. Doing this requires a writing instrument responsive to the user's drawing pressure: specialist fountain pens (with fine, flexible nibs) were originally used, but pencils are now more commonly used. Pitman shorthand uses straight strokes and quarter circle strokes, in various orientations, to represent consonant sounds. The predominant way of indicating vowels is to use light or heavy dots, dashes, or other special marks drawn close to the consonant. Vowels are drawn before the stroke (or over a horizontal stroke) if the vowel is pronounced before the consonant, and after the stroke (or under a horizontal stroke) if pronounced after the consonant. Each vowel, whether indicated by a dot for a short vowel or by a dash for a longer, more drawn out vowel, has its own position relative to its adjacent stroke (beginning, middle, or end) to indicate different vowel sounds in an unambiguous system. However, to increase writing speed, rules of "vowel indication" exist whereby the consonant stroke is raised, kept on the line, or lowered to match whether the first vowel of the word is written at the beginning, middle, or end of a consonant stroke—without actually writing the vowel. This is often enough to distinguish words with similar consonant patterns. Another method of vowel indication is to choose from among a selection of different strokes for the same consonant. For example, the sound "R" has two kinds of strokes: round, or straight line, depending on whether there is a vowel sound before or after the R.

1837 жылдан бері Питман стенографиясының бірнеше нұсқалары пайда болды. Алғашқы Питман стенографиясында кейін өзгертілген дауыссыз әріптердің «әліппесі» болған. Келесі нұсқаларға қосымша өзгерістер мен ережелер енгізілді. Питман Жаңа дәуір (1922–1975) ережелер мен қысқарту тізімдерінің ең толық жиынтығына ие болды. Питман 2000 (1975–қазіргі уақытқа дейін) кейбір жеңілдетулерді енгізіп, жадқа жүктемені азайту үшін қысқартулар тізімін күрт қысқартты, ол ресми түрде 144 қысқа формаға дейін азайтылды. Кейінгі нұсқаларда кейбір символдар алынып тасталды және бұрынғы нұсқаларға басқа да жеңілдетулер енгізілді. Мысалы, «rer» (ауыр қисық төменгі штрих) және «kway» (ілмектелген көлденең тік штрих) штрихтары Питман Жаңа дәуірінде бар, бірақ Питман 2000-да жоқ.

Тарих

Питманнан 1838 жылы өзінің тақырыпша жазу жүйесін жасауды сұрады. Ол Сэмюэл Тейлордың жүйесін жеті жыл бойы қолданды, бірақ оның символдары Джон Байром жасаған ескі жүйеге көбірек ұқсас. Питман – тақырыпша жазу жүйесін ойлап тапқан алғашқы фонетик, ол фонетикалық жақын дыбыстар үшін ұқсас символдарды қолданды. Ол алғаш рет дыбысты көрсету үшін штрихтың қалыңдығын пайдаланды (мысалы, /b/ және /d/ сияқты дыбысты дауысты дауыссыз дыбыстар /p/ және /t/ сияқты дауыссыз дыбыстарға қарағанда қалың және жұқа сызықтармен жазылады), ал бірдей артикуляциялық орынға ие дауыссыз дыбыстар ұқсас бағытта бейнеленді, жарылысты дауыссыз дыбыстар үшін түзу сызықтармен, ал үйкеліс дауыссыз дыбыстар үшін доғалармен. Мысалы, тіс және альвеолалық дауыссыз дыбыстар тік болады: = , = , = , = , = (тізе), = (тіл). Питманның інісі Бенджамин Питман АҚШ-тың Огайо штатындағы Цинциннати қаласына қоныстанды және Питман жүйесін сол жерде таныстырды. Ол оны 1865–67 жылдары Авраам Линкольнге жасалған қастандық ісіне қатысқандардың сот процесінде қолданды. Австралияда бұл жүйені Питманның тағы бір інісі Джейкоб енгізді. Джейкоб Питман Сиднейдегі Руквуд некрополісіне жерленген. Оның қабір тасы фонетикалық түрде жазылған:
ЖАҚСЫ ЕСКЕРУДЕ ЯКОБ ПИТМАН, 28 ҚАРАША 1810 ЖЫЛЫ ТРАУБРИДЖ, АНГЛИЯДА ТУҒАН, 1838 ЖЫЛЫ АДЕЛАИДАҒА ҚОНЫСТАНҒАН, 12 НАУРЫЗ 1890 ЖЫЛЫ ҚАЙТЫС БОЛҒАН. АРХИТЕКТОР, ФОНЕТИКАЛЫҚ ТАҚЫРЫПША ЖАЗУДЫ ЕНГІЗГЕН ЖӘНЕ ЕКІНШІ НЕМЕСЕ ЖАҢА ХРИСТИАН ШІРКЕУІНІҢ АЛҒАШҚЫ МІНСТЕРІ, ОЛ ИЕМІЗ ИСА МӘСІХТІ ӨЗІНІҢ ҚҰДАЙЫ АДАМ БАЛАСЫ РЕТІНДЕ, ӘЛЕМДІ ЖАРАТҚАН, ҚҰТҚАРУШЫ ЖӘНЕ ЖАҢАРТУШЫ РЕТІНДЕ МОЙЫНДАЙДЫ. ҚҰДАЙ БӘРІНЕН ЖОҒАРЫ, МӘҢГІЛІК МАДАҚТАЛСЫН! Бір кезде Питман ағылшын тілді әлемде ең көп қолданылатын тақырыпша жазу жүйесі болды. Оның танымалдылығының бір себебі – бұл сабақ алғаш рет хат арқылы оқытылды. Бүгінде көптеген аймақтарда (әсіресе АҚШ-та) Джон Роберт Грегг жасаған Грег жүйесімен алмастырылды. Teeline соңғы жылдары көбірек таралды, өйткені ол айтылуға емес, орфографияға негізделген.

Pitman was asked to create a shorthand system of his own in 1838. He had used Samuel Taylor's system for seven years, but his symbols bear greater similarity to an older system created by John Byrom. The first phonetician to invent a system of shorthand, Pitman used similar looking symbols for phonetically related sounds. He was the first to use thickness of a stroke to indicate voicing (voiced consonants such as and are written with heavier and lighter lines than unvoiced ones such as /p/ and /t/), and consonants with similar place of articulation were oriented in similar directions, with straight lines for plosives and arcs for fricatives. For example, the dental and alveolar consonants are upright: = , = , = , = , = (as in thigh), = (as in thy). Pitman's brother Benjamin Pitman settled in Cincinnati, Ohio, in the United States and introduced Pitman's system there. He used it in the 1865–67 trial of the conspirators behind the assassination of Abraham Lincoln. In Australia the system was introduced by another Pitman brother, Jacob. Jacob Pitman is buried in Rookwood Necropolis, Sydney. His epitaph is written phonetically:
IN LUVING MEMERI OV JACOB PITMAN, BORN 28th NOV. 1810 AT TROWBRIDGE ENGLAND, SETELD IN ADELAIDE 1838, DEID 12TH MARCH 1890. ARKITEKT, INTRODIUST FONETIK SHORTHAND AND WOZ THE FERST MINISTER IN THEEZ KOLONIZ OV THE DOKTRINZ OV THE SEKOND OR NIU KRISTIAN CHURCH WHICH AKNOLEJEZ THE LORD JESUS CHRIST IN HIZ DEVEIN HIUMANITI AZ THE KREATER OV THE YUNIVERS, THE REDEEMER AND REJENERATER OV MEN. GOD OVER AUL, BLESED FOR EVER. At one time, Pitman was the most commonly used shorthand system in the entire English speaking world. Part of its popularity was due to the fact that it was the first subject taught by correspondence course. Today in many regions (especially the U. S.), it has been superseded by Gregg shorthand, developed by John Robert Gregg. Teeline has become more common in recent years, as it is based on spelling, rather than pronunciation.

Жазу

Грегг стенографиясы сияқты Питман стенографиясы да фонемиялық: логограмма деп аталатын қысқартылған пішіндерді есептемегенде, пішіндер ағылшын сөзінің әріп жазуы немесе мағынасы емес, дыбыстарын көрсетеді. Греггтен өзгешелігі, тек дауыс арқылы ғана ажыратылатын екі дауыссыз дыбыс қалыңдығымен ерекшеленетін сызбалармен белгіленеді, ал емес ұзындығымен. Питман стенографиясында жиырма төрт дауыссыз, он екі дауысты және төрт дифтонгты жазуға болады. Дауыссыз әріптер сызбалармен, дауысты әріптер аралық нүктелермен көрсетіледі.

Логограммалар (қысқа формалар)

Жалпы сөздер логограммалар деп аталатын арнайы контурлармен (немесе Питменнің Жаңа дәуірінде "Қысқа формалар") бейнеленеді. Мұндай формалары бар сөздер мен тіркестер граммологтар деп аталады. Олардың жүздегені бар, ал жоғарыда тек шамалы саны ғана көрсетілген. Бұл пішіндер жеке-жеке жазылады, олар жеке сөздерді көрсетеді, бірақ жиі қолданылатын тіркестерде ("сіз барсыз", "рахмет", сияқты) екі немесе үш логограмма біріктірілуі мүмкін, немесе соңғы сызықша арқылы "the" көрсетілуі мүмкін.

Қосындылар

Питманның тақырыптық жазуындағы дауыссыз дыбыстар: пи, би, ти, ди, чай, джей, кей, гей, эф, ви, ит, ти, эс, зи, иш, жи, эм, эл, эн, рэй ар, инг, вей, йей және хей деп аталады. Бұл жүйеде, егер дауыссыз және оған сәйкес келетін дауысты дауыссыз дыбыс бірге келсе, айырмашылық дауысты дауыссыз дыбыстың сызығын дауыссыз дыбыстың сызығынан қалыңрақ етіп салу арқылы жасалады. (Осылайша s – , ал z – ). "Р" дыбысы үшін екі сызық бар: ар және рэй. Біріншісі шеңбердің оң жақ жоғарғы ширегіндей болады (жоғарыдан төмен қарай салынған), ал екіншісі "чай" сызығына ұқсайды, бірақ көлбеулігі аз (төменнен жоғарыға қарай салынған). Оларды қашан қолдану керектігін анықтайтын ережелер бар.

Әуелі дауыстылар

Питманның тақырыптық жазуындағы ұзын дауыстылар: Қысқа дауыстылар: Ұзын дауыстыларды "Әке, бәріміз де бара аламыз ба?" деген сөйлем арқылы есте сақтауға болады, ал қысқа дауыстыларды "Ол қалам тым жақсы емес" деген сөйлем арқылы есте сақтауға болады. Мысалы, sate сөзі ")•| " деп жазылады, ал set сөзі ")·|" деп жазылады; seat сөзі ").|" деп жазылады, бірақ sit сөзі ").|" деп жазылады. Дауыстылар олардың дауысты таңбасының басы, ортасы немесе соңы бойынша орналасуымен қосымша ажыратылады, барлығы 12 мүмкін комбинация бар. Питманның тақырыптық жазуының тағы бір ерекшелігі – жазу процесін жылдамдату үшін көптеген дауыстыларды жіберуге мүмкіндік беруі. Жоғарыда айтылғандай, әр дауысты әріп дауысты таңбасының басында, ортасында немесе соңында жазылады. Питманның тақырыптық жазуы жолдары бар қағазға жазу үшін жасалған, және сөздің бірінші дауыстысы "бірінші орындағы" дауысты болған кезде (яғни, ол дауысты таңбасының басында жазылса), сөздің бүкіл тақырыптық контуры қағаздың жол сызығының үстінде жазылады. Екінші орындағы дауыстылар үшін контур жолға жазылады, ал үшінші орындағы дауыстылар үшін жол арқылы жазылады. Осылайша, контурдың орналасуы бірінші дауыстының төрт мүмкіндіктің бірі ғана бола алатынын көрсетеді. Көп жағдайларда бұл бірінші және көбінесе басқа да дауыстыларды толығымен жіберуге болады дегенді білдіреді.

Дифтонгтар

Питманның стенографиясында /aɪ/, /ɔɪ/, /aʊ/, /j//uː/ сияқты төрт дифтонг кездеседі, мысалы, "Мен Гоудың музыкасын ұнатамын" деген сөздердегідей. Бірінші үш дифтонг кішкентай тік сызықшалар түрінде бейнеленеді, ал "ew" дыбысы кішкентай иілім түрінде жазылады. "ie" және "oi" әріптері бірінші позицияда, ал "ow" және "ew" үшінші позицияда жазылады. Осыған ұқсас, бүкіл контур қағаздың жолдарының үстіне, үстінде немесе одан өте жазылады. Егер дифтонгтан кейін бейтарап дауысты келсе, кішкентай сызық қосылады.

Мәдени сілтемелер

Тілші Генри Свит 1892 жылы шығарған "Қазіргі таңбалау жүйелері туралы нұсқаулық" кітабында Питманның таңбалауын "Қауіпті таңбалау" деп атады. 1913 жылы жазылған "Пигмалион" пьесасының алғы сөзінде Джордж Бернард Шоу Генри Свиттің "Қауіпті таңбалау" туралы пікірін келтіреді. "Оның жолындағы ең жоғарысы" (1924) христиандық рухани мәтіні бастапқыда пастор Освальд Чемберстің әйелі Гертруда "Бидди" Чемберс Питман таңбалауымен көшірілген. Журналисттердің Питман таңбалауын қолдануының мысалын The Guardian газетінің GNM мұрағатында, 20 ғасырдың ортасынан бастап Клайд Сангердің жазбаларында табуға болады. Ол 2018 жылы мұрағатқа тапсырылды және 2020 жылдың соңында транскрипциялау процесінен өтті. 1959 жылғы "Гаванадағы біздің адамымыз" шпиондық комедиялық фильмінде британдық агент хатшыға құпия хабарламаны диктовкалайды, ол мәтінді Питман таңбалауымен жазады. Дэвид Р. Палмердің "Жаңару" (1981) және "Із кесу" (2008) романдарындағы басты кейіпкер өзінің күнделіктерін Питман таңбалауымен жазады және оны "әртүрлі қалам жүйелерінің ішіндегі ең жақсы, ең жылдам және ең әмбебап жүйе" деп мәлімдейді. 2005 жылғы "Галактикаға жол көрсетуші" фильмінде Вогондар Питман 2000-нің блокты түрін пайдаланады. "McDonald & Dodds" (2020), 1-ші маусымның 2-ші эпизодында, құрбан есіктің артына Питман таңбалауымен жазба жазады, оны ДС Доддс "Он үшінші қадам" деп түсіндіреді. 1986 жылғы "Қоңырсық пен миссис Кинг" эпизодының "Аяқталмаған іс" (4-ші маусым, 3-ші эпизод) Ли Стетсонның ата-анасының өліміне Томас Блэкторнды байланыстыратын компаниялар тізімінде Питман таңбалауы қолданылады.