Кіріспе
Лаос ұлттық тағамы – Лааб / Ларб (; ลาบ, лап, лап, лап, лаб) – лаос етінен жасалған салат, жасыл папайя салаты және жабысқақ күрішпен бірге Лаос елiнiң ұлттық тағамы саналады. Лао тілінде "лааб" сөзi ұсақ-түйек кесілген және коғалыңдалған ет немесе басқа да дәмдік етті білдіреді. Лаос және Таиланд екі елде де сәттілік әкелетін тағам деп есептеледі, себебі екі тілде де "бақытты" деген мағынаны білдіретін санскрит тілінен алынған "लाभ" сөзiмен омонимдік байланысы бар. Лааб лаос тегінде, бірақ басқа аймақтарда да таралған, әсіресе көршілес бұрынғы Лан Шан аймағында, яғни қазіргі Лаоста, сондай-ақ Таиландтың солтүстік-шығыс және солтүстік аймақтарында – Исан және Ланнада, лаостардың ықпалы кеңейген жерлерде жиі кездеседі. Лаабтың басқа жергілікті түрлері Шан штатының тайлық халықтарының асханасында, Мьянмада және Қытайдың Юньнань провинциясында да бар.
Laab / Larb (; ลาบ, , , also spelled laap, larp, or lahb) is a type of Lao meat salad that is the national dish of Laos, along with green papaya salad and sticky rice. Laab in the Lao language is a noun that refers to meat or other flesh that has been finely chopped and pounded. It is also considered a food of good luck in both Laos and Thailand because it has homonyms that mean 'lucky' in both languages, derived from लाभ in Sanskrit. Laab is of Lao origin, but is also eaten in other regions, most prominently the neighboring former Lan Xang territory, or modern day Laos and the northeastern and northern areas of Thailand, Isan and Lanna where the Lao have extended their influence. Other local variants of laab also feature in the cuisines of the Tai peoples of Shan State, Burma, and Yunnan Province, China.
Тарих
Қытай императоры Цянлунның 1751 жылы тапсырысымен жасалған Цин империясының бағынышты халықтарының суреттері Лао халқын былай сипаттайды: «Лаоо (Лао) әдетте Водзя деп аталады. Олар шикі ет жеуді жақсы көреді». 1883 жылы Лаосқа сапар шеккен Этьен Франсуа Аймьер лабты лаостың сүйікті тағамы деп сипаттады – бұл кесілген пияз немесе көкпияз, лимон шөптерінің жапырақтары, ашытылған балық және чилимен араластырылған қайнатылған балық. Тағам буда пісірілген жабысқақ күрішпен беріледі. Дайындалу әдісіне қарай, ол әртүрлі атаулармен белгілі болуы мүмкін, соның ішінде нам ток, гой/саа, юм/суа, және оны сиыр еті, бұқа еті, тауық, үйрек, балық, шошқа еті, креветка, жабайы мал еті, саңырауқұлақ немесе тіпті балдырлармен жасауға болады. Лаабты шикі етіп, яғни laab diip (шикі) немесе aharn suer (жолбарыс тамағы) деп атауға болады, немесе пісіріп, әдетте ет сүйектерінен жасалған сорпамен бірге береді. Тарихи тұрғыдан алғанда, лаб тағамдары аристократия арасында кең таралған, ал лаос патшаларына қызмет еткен лабтың дәстүрлі рецепттері патшалық аспазшы және рәсімдер шебері Фиа Сингтің (1898–1967) қолжазба рецепттер жинағында сақталған. Лаабты ырысқа шақыратын және сәттілік әкелетін тағам деп есептейді, өйткені дәстүрлі түрде етті алу қиын болған, ал көптеген лаостың халқы лабты әдетте арнайы жағдайларда, мысалы, үйлену тойында, жаңа жыл мерекесінде және фестивальдерде жейтін. Көптеген лаостың халқы отбасы мен қонақтарына сәттілік пен жақсылық тілеп, лабтан тұратын тағам ұсынады. Жаңа жыл мерекесінде көптеген лаос отбасылары үш күндік мерекелердің бірінші күні лаб жеу жыл бойына сәттілік әкеледі деп сенеді. Монархия құлағанға дейін Лаостың жоғары қоғамында қызметшілер ең жақсы және нәзік тағамдарды дайындауға рұқсат етілмеген. Лаостың жоғары санаттағы әйелдері лабты құрметті қонақтарға дайындап беруді құрметті міндет және өзінің аспаздық шеберлігін көрсетудің үлкен мүмкіндігі деп санайтын. Лаостың қарапайым халқы лабты дайындағанда, үй шаруасындағы әйелдер ингредиенттерді бөлек ыдыстарға салып, үйдің басшысына үлкен ыдысқа барлық ингредиенттерді араластырудың соңғы құрметін қалдырады. Дәстүр бойынша, отбасы басшысы бірінші кезекте майдаланған етті жұмсақ етіп, сорпадан бір стақан сумен араластырып, содан кейін қуырылған күріш, бұрыш ұнтағы, сарымсақ, тұз, падеек сорпасын және содан кейін майдаланған хош иісті шөптерді қосады. Лааб Лан На диалектісінде (1292–1775), көршілес Лан Шан патшалығында (1353–1707, қазіргі Лаос) мағынасы бар. Атауы «จิ๊นลาบ» деген толық сөзден шыққан, онда «จิ๊น» сөзі жануар етін білдіреді, ал «ลาบ» сөзі Ланна жазуында (Тай Тхаммен тығыз байланысты) кішігірім бөлшектерге немесе майдалап кесуді білдіреді. Дәстүрлі түрде, сиыр еті лабында тек ішек, өт және басқа да ингредиенттер болады, бірақ лимон шырыны болмайды. Балық және креветка лабы да дәстүрлі түрде лайм шырынынан тыс, бірақ ұсақталған галангалдан тұрады. Басқа лабтармен салыстырғанда, балық пен креветка лабын дайындау үшін қосымша қадам қажет. Сүйегінен тазартылған балық филесін немесе креветканы ұсақтап, содан кейін оны шүберекпен ұрып, жабысқақ пастаға айналдырады. Падеек шырынын мұқият араластырып, қалаған консистенциясына дейін араластырып, содан кейін майдалап туралған галангал және басқа да хош иісті шөптер қосады. Нам ток: Нам ток (, น้ำตก) – лаос және тай тілдерінде «сарқырама» деген мағынаны білдіреді. Атауы ет шырынының грильдеу кезінде тамшылап түсуінен немесе орташа пісірілген сиыр еті кесілген кезде шырынының ағып кетуінен шыққан. Бұл Лаоста да, Исанда да танымал лаос ет тағамы, онда ол көбінесе пинг син нам ток (Лаос) немесе нюя ян нам ток (Таиланд) деп аталады. Бұл тағам стандартты лабтың өзгеруі ретінде қарастырылады және ол шала пісірілген шошқа немесе сиыр етінен, әдетте мойыннан жасалады. Содан кейін ет қайнатылып, соусқа айналады. Ыстық өшіріледі, содан кейін кесілген шалот, ұнтақталған піскен күріш, бұрыш ұнтағы, лимон шырыны және балық соусы, майдаланған кориандр жапырақтары, көкпияз және минт жапырақтары қосылады. Гой/Саа: Гой, Саа – лаб тәрізді тағам, оның еті ұсақ кесілген, ұсақталған емес. Луанг Прабанг пен Лаостың солтүстігінде бұл әдіс саа деп аталады, ал Вьентьян мен Лаостың оңтүстігінде гой деп аталады. Ең жақсы сапалы балықтан жасалған шикі гой немесе саа ең құрметті қонақтарға ұсынылады, өйткені бұл дайындалуы ең нәзік және күрделі тағам. Дұрыс жасалған гой немесе саа үшін пышақ шеберлігі мен таланты қажет. Шикі балық филесіне сүйектері алынып, кесіледі. Балық содан кейін тұзды су және лимон шырынынан тұратын маринадта 2 минуттан бастап, 15 минутқа дейін, әркімнің талғанына қарай, сорылады. Бұл белоктарды денатурациялау «балықты пісіреді», Латын Америкасының севиче тағамы сияқты. Маринадталғаннан кейін ет артық сұйықтықты кетіру үшін сығылады. Балықтан қалған маринад падеекпен араластырылып, салқындатылғаннан кейін соусқа айналады. Барлығы дайын болғаннан кейін балық соуспен, қуырылған күріш ұнтағымен, бұрыш кесектерімен және майдаланған хош иісті шөптермен, мысалы, фенхель, галангал, лимон шөптері, лаос ақжеңгесі, шалот, көкпияз және минтпен араластырылады. Тағамды тұз немесе лимон шырынымен талғандай етіп дәмдеуге болады. Соңғы тағам – ақшыл-қызыл балық салаты, жасыл хош иісті шөптермен және әрқашан балық сүйектерінен жасалған сорпамен, жаңа көкөністермен және жабысқақ күрішпен беріледі. Вьетнамда бо тай чань деген ұқсас тағам бар. Ниао/Ниао: Балық пен креветка лабын дайындауға ұқсас тағы бір стиль – сиыр еті немесе бұқа етінен жасалған лаб ниао (жабысқақ лаб), онда шикі майлы ет ұсақтап кесіліп, содан кейін жаңа галангал, қуырылған сарымсақ, шалот, кептірілген чили бұрышы, падеек сұйықтығы және сиыр еті сорпасымен қосылып, қалың паста немесе қоспаға айналдырылады. Содан кейін пісірілген және кесілген бауыр, жүрек, өт қабы, күріш ұнтағы (khao khoua), қуырылған хош иісті шөптер (сарымсақ, көкпияз, лимон шөптері) және жаңа хош иісті шөптер (көкпияз және кориандр) қосылып, үстіне гарнир ретінде салынады. Юм/Суа: Лаос патшаларына қызмет еткен аристократия арасында танымал болған тағы бір көне стиль – юм гай том (қайнатылған тауық) немесе суа гай (тауық). Юм гай томның рецепттері Фиа Сингтің жазбаларында кездеседі. Юм гай том немесе суа гай дайындау үшін тауықты лимон шөптерімен, имбирьмен және кифир лайм жапырақтарымен қайнатады. Тауық піскеннен кейін ет сүйектен алынып, кесіледі немесе жыртылады. Оған кесілген қияр мен помидор (керек болса), чили бұрышы, жартылай қуырылған шалот пен сарымсақ және қуырылған күріш ұнтағы қосылады. Ылғалды болу үшін сорпа, лимон шырыны және балық соусы қосылады. Дәм беру үшін бұрыш пен тұз қосылады. Үстіне көкпияз және кориандрмен гарнирленеді.
Тай Нюань/Лан На стилі
Лааб – ежелгі Ланна патшалығында (1292–1775) аймақтың аристократтары арасында танымал болған жергілікті тағам. Аты толық атауынан – “จิ๊นลาบ” шыққан, онда “จิ๊น” сөзі жануар етін, ал “ลาบ” сөзі Ланна жазуында (Тай Тхаммен тығыз байланысты) етті кішірек бөліктерге турауды немесе майдалап кесуді білдіреді. Лаабты шикі немесе пісірілген күйінде жеуге болады, бұл таңдауға байланысты. Пісірілген лааб көбінесе қуырылады, сондықтан оны “ลาบคั่ว” (қуырылған лааб) деп атайды. Шикі лааб “ลาบเลือด” (қан лааб) деп аталады және көбінесе алкогольмен бірге желінеді. Ежелгі заманда оны тек ер адамдар ғана дайындаған, ал әйелдерге менструалды қанмен тағамды ластауы мүмкін деген ойдан айналысуға тыйым салынған. Ланна халқы лаабты жаңа жыл, Сонгкран, үйге қоныстану, тойлар, сандалға бекіту және басқа да буддалық мерекелер сияқты ырысқа толы күндерде жейді. Оған тай тіліндегі “ลาภ” (пали тілінен алынған) сөзінің әсері бар, ол күтпеген сәттілік немесе байлықты білдіреді. Лаолар қоныстанған Солтүстік Таиландтың Лааб Лан На лабы, халықаралық деңгейде танымал лао стилінен өзгеше. Тай Нюан/Кон Муан (солтүстік тай халқының) солтүстік тай лабында балық соусы жоқ және ол қышқыл емес, себебі лимон шырыны немесе басқа қышқылдандырғыш заттар қолданылмайды. Оның орнына, солтүстік тай нұсқасында дәмдеуіш ретінде құмық, қара бұрыш, ұзын бұрыш, жұлдызды анис, тікенді күл тұқымы және корица сияқты құрғатылған дәмдеуіштердің қоспасы қолданылады. Бұл Таиландтың солтүстігіндегі Ланна патшалығының Қытайға қарайтын талғамдар жолында орналасуымен байланысты. Сонымен қатар, құрғатылған бұрыш және шошқа немесе тауық етінен жасалған лаб үшін жануардың қаны да қосылады. Тағамды шикі (лааб дип) жеуге болады, сондай-ақ қысқа уақыт қуырылғаннан кейін (лааб сук) де жеуге болады. Қуырылған нұсқаны дайындағанда қан қосылмаса, тағам laab khua (ลาบคั่ว) деп аталады. Сондай-ақ, лааб лут немесе лу (หลู้) деп аталатын лабтың бір түрі бар. Бұл тағам ұсақталған шикі шошқа немесе сиыр еті, шикі қан, бүйрек, май және өттен дайындалады, содан кейін дәмдеуіштер, қуырылған пияз, жаңа шөптер және басқа да ингредиенттер қосылады. Лааб және оның басқа да түрлері жаңа көкөністер мен шөптердің әртүрлілігімен бірге ұсынылады және клейлі күрішпен желінеді. Лабтың бұл түрі Таиландтың солтүстігіндегі Фрей қаласынан шыққан деп есептеледі. Лабтың осы стилі Лаос Республикасының солтүстік бөлігінде де кездеседі.
Шикі ет жеудің денсаулыққа қауіптері
Шикі ет жеуден туындайтын қауіптердің ішінде трихинеллез, жұқпалы құрттардан туындайтын ауру, сондай-ақ өлімге әкелетін бактериялық инфекциялар немесе қызыл жегіш ауруы бар. Шикі шошқа етінен жасалған лаб және луды тұтыну Таиландта бірнеше адамда Streptococcus suis инфекциясына ұқтыруға себеп болды, олардың кейбіреуі өліммен аяқталды. Шикі тұщы су балықтарын жеу Opisthorchis viverrini (Оңтүстік-Шығыс Азия бауыр құрты) паразиттік жалпақ құртымен жұғуға әкелуі мүмкін, ол адам бауырында ондаған жылдар бойы тіршілік ете алады. Солтүстік Таиландта, белгілі бір балықтар ашытылып жейтін аймақтарда, емдеуге келмейтін холангиокарциноманың ең жоғары деңгейі тіркелген.