Кіріспе

Эстониялықтар немесе эстон халқы – Эстонияға тән балтық-фин этносы, эстон тілінде сөйлейді. Олардың ұлттық мемлекеті – Эстония. Эстон тілі эстониялықтардың көпшілігі үшін ана тілі болып табылады; ол фин тілдерімен, мысалы, фин, карел және ливон тілдерімен тығыз байланысты. Фин тілдері – үлкен урал тілдер отбасының бір тармағы, оған, мысалы, саам тілдері де кіреді. Бұл тілдер Еуропадағы көптеген басқа ана тілдерінен ерекшеленеді, олардың көпшілігі үнді-еуропа тілдер отбасына жатады. Эстониялықтар диалектілерге сәйкес (мысалы, ворос, сето) шағын топтарға бөлінеді, бірақ Эстониядағы ішкі көші-қон мен жылдам қалаланудың нәтижесінде 20 ғасырда бұл бөлінулер азайды. Әлемде шамамен 1 миллион эстон халқы бар, олардың көп бөлігі өздерінің туған жері – Эстонияда тұрады. Эстон диаспорасы қауымдастықтары негізінен Финляндияда, АҚШ-та, Швецияда, Канадада, Ұлыбританияда және Еуропалық Одақтың басқа да мемлекеттерінде құрылған.

Тарихи дәуірге дейінгі тамыры

Эстонияда алғаш рет шамамен 10 000 жыл бұрын, Балтық мұз көлінің мұзы ерігеннен кейін адамдар қоныстанды. Эстониялықтардың ата-бабалары 5000 жылдан астам уақыт бойы бір аймақта өмір сүргендіктен, Еуропадағы ең көне тұрақты тұрғындардың қатарында саналады. Дегенмен, кейбір жақындағы тіл білімілік болжамдар фин-угор тілдерінде сөйлейтін адамдар Балтық теңізі аймағына біршама кейінірек, шамамен ерте қола дәуірінде (б.з.б. 1800 жыл шамасында) келгенін көрсетеді. Сондай-ақ, Батыс Урал тайпалары Фенноскандияға бірінші болып жетіп, саам халқының қалыптасуына ықпал еткен, ал қола дәуірінде Балтық аймағына келгені де айтылады.

Эстониялықтардың ең ерте белгілі эндонимдерінің бірі – маарахва, ол сөзбе-сөз "жер халқы" немесе "ел тұрғындары" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау 19-ғасырдың ортасына дейін қолданылып келді, содан кейін эстондық ұлттық ояну кезеңінде "эстон халқы" деген мағына беретін Eesti rahvas деген сөзбен ауыстырылды. Эстонияның қазіргі эндонимдерінің бірі – Эстия, оның шығу тегі Висла өзенінің сағасының солтүстік-шығысында тұратын көрші халықтарды атау үшін ежелгі герман тайпалары қолданған Aestii атауымен байланысты деп есептеледі. Римдік тарихшы Тацит б.з. 98 жылы "Aestii" халқы туралы алғаш рет жазбада айтқан. Ежелгі скандинав тілінде Фин шығанағының оңтүстігіндегі жер Eistland деп, ал сол жердегі халық eistr деп аталған. Эстон тіліндегі алғашқы кітап 1525 жылы жарық көрді, ал эстон тіліндегі ең ерте жазба мысалдары 13 ғасырға жататын жылнамалардан алынған.

Ұлттық сана

Эстонияның ұлттық санасы 19 ғасырда эстондықтардың ұлттық оянуы барысында кеңінен тарағанмен, осы дамудың алдында белгілі бір дәрежеде этникалық сана болған. 18 ғасырда эстондықтар арасында ескі «маарахвас» атауымен қатар «эстлан» деген өзін-өзі атау да тарады. 2013 жылы жасалған сауалнама бойынша, жас эстондықтардың шамамен жартысы өзін скандинавтық санасады, ал сондай саны Балтық елдерімен байланысты ұғымды маңызды деп есептейді. Эстондықтардың скандинавтық идентитігі басқа идентитіктермен қатар жүруі мүмкін, себебі ол фин-угорлық мәдениетке жатады және фин халқымен тығыз байланыста болады, сонымен қатар Балтық елдерімен де байланысын жоққа шығармайды. Эстония Сыртқы істер министрлігінің 2000 жылдар басындағы есептерінде скандинавтық идентитігі Балтық идентитігінен басым деп танылған. Тарту шарты (1920) Эстонияның 1918 жылғы Ресейден тәуелсіздігін мойындағаннан кейін, Ресейде тұратын эстондықтар Эстония азаматтығын алуға (мұны таңдағандар «оптанттар» деп аталды) және отанына оралуға мүмкіндік алды. 1920 жылы Ресейде шамамен 40 000 эстондық тұрды. Барлығы 37 578 адам Кеңес Ресейінен Эстонияға көшіп келді (1920–1923).

Көшіп кету

Эстонияны патшалық Ресей басып алғаннан кейін, кейбір эстондықтар жер аударылды немесе Ресей империясының әртүрлі аймақтарына, соның ішінде басқа ұлттардың қосылған жерлеріне көшіп кетті. 1897 жылғы халық санауы бойынша, 6 852 эстон тілінде сөйлейтін адам Ресейдің бұрынғы Польша-Литва одағының бөлігінде тұрды, қазір Польша, Литва, Беларусь, Латвия, Украина және Молдова мен Ресейдегі шағын аудандар арасында бөлінген, олардың 4 360-тан астамы бүгінгі Польша аумағында өмір сүрді. Сол кезде 4 281 эстон тілінде сөйлейтін адам Кавказ аймағында, қазіргі Армения, Әзірбайжан, Грузия және Оңтүстік Ресей аумақтарында, 4 202 адам Сібірде, ал 440 адам Орталық Азияда, қазіргі Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан аумақтарында тұрды. Соғыс аралық Польшада 1921 жылғы Польша халық санауына сәйкес, Варшавада 31 және Лодзьде 19 эстондық тұрды, ал басқа жерлерде олардың саны аз болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылы Эстонияға Кеңес әскері басып кірген кезде, көптеген эстондықтар кемелермен немесе шағын қайықтармен Балтық теңізі арқылы отанын тастап қашып кетті. Қауіпті теңіз сапарынан аман қалған көптеген босқындар кейіннен Канадаға, Ұлыбританияға, АҚШ-қа немесе Австралияға көшіп кетті. 1991 жылы Эстония тәуелсіздік алғаннан кейін, олардың кейбіреуі өздерімен бірге елге оралды. Тәуелсіздік алғаннан бері эстондықтардың саны артып, олар шетелде жұмыс істеуге ұмтылды, ең алдымен Финляндияда, сондай-ақ басқа да еуропалық елдерде (көбінесе Ұлыбритания, Бенилюкс, Швеция және Германияда), бұл Эстонияны Еуропадағы ең жоғары эмиграция деңгейіне ие ел етті. Бұл, кем дегенде, Финляндияға маусымдық көші-қонның оңай болуымен байланысты. Төмен туу деңгейі мен жоғары эмиграция тудыратын мәселелерді мойындаған ел, туу деңгейін арттыру және эмигрант эстондықтарды елге қайтару үшін түрлі шаралар қолға алды. Бұрынғы президент Тоомас Хендрик Ильвес "Talendid koju!" ("Таланттарды үйге!") кампаниясын қолдады, ол Эстонияда қажетті біліктіліктері бар эстондықтардың оралуын үйлестіруге және ынталандыруға бағытталған.

Канададағы эстондықтар

Эстониядан тыс жерлердегі ең ірі тұрақты эстондық қауымдастықтарының бірі Канадада, онда шамамен 24 000 адам тұрады. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында шамамен 17 000 адам Канадаға келді, бастапқыда Монреаль қаласына қоныстанды. Қазіргі таңда Торонто Эстониядан тыс эстондықтардың ең көп шоғырланған қаласы болып табылады. 1972 жылы Торонтода алғашқы Эстония әлемдік фестивалі өтті. Белгілі эстондық канадалықтардың қатарында Эндел Тюльвинг, Элмар Тампольд, Элисон Пилл, Уно Прии, Калле Ласн және Андреас Вайкла бар.

Гаплогруппалар

Эстониялықтардың арасындағы Y хромосома гаплогруппаларына N1c (35,7%), R1a (33,5%) және I1 (15%) жатады. I1 гаплогруппасы Эстонияның урал тілдеріне дейінгі тұрғындары арасында басым болған, себебі ол Сымдық керамика мәдениеті мен қола дәуірінен қалған жергілікті үлгілерде табылған жалғыз гаплогруппа. N1c гаплогруппасының пайда болуы урал тілдерінде сөйлейтін халықтың келуімен байланысты. Ол Шығыс Еуразияда пайда болған және қазіргі урал тілдерінде сөйлейтін топтармен қатар, басқа Солтүстік Еуразиялықтардың арасында да кең таралған, оның ішінде эстондықтардың балт тілдерінде сөйлейтін көршілері – латыштар мен литвалықтар да осы гаплогруппаны таратады. Аналық тегі бойынша қарағанда, эстондықтардың шамамен жартысы (45,8%) H гаплогруппасын мұра еткен. Ал шамамен төрттен бірі (24,3%) U гаплогруппасын тасымалдайды, олардың көп бөлігі U5 тармағына жатады.

Автосомалық ДНК

Аутосомдық тұрғыдан эстондықтар латыштармен және литвалықтармен жақын. Дегенмен, олар еуропалық көптеген халықтардан оқшауланған финдерге қарай ықпалданып кеткен. Солтүстік-шығыс эстондықтары финдерге ерекше жақын, ал оңтүстік-шығыс эстондықтары балтықтарға жақын; қалған эстондықтар осы екі шектің арасында орналасады. Орал тілдес халықтар әдетте сибирьдік текті компонентті тасымалдайды, ол эстондықтарда да кездеседі және олардың тұқымын шамамен 5 пайызға құрайды. Бұл компонент, мажарлардан басқа, басқа орал тілдес халықтарға қарағанда эстондықтарда аз мөлшерде болғанымен, оларды балтықтардан ажырататын маңызды факторлардың бірі. Эстондықтардың тұқымын балтық тілдес халықтарға қарағанда фин тілдес халықтарға ұқсас тұқымдық құрамы басым. Эстондықтар басқа зерттелген балтық-фин тілдес топтармен (финдер, карельдер және вепстер) және саам халықтарымен, сондай-ақ поляктармен IBD (туған тегі бойынша сәйкестік) сегменттерін көп бөліседі.