101-200 жылдар: Рим мен Қытай империяларының тарихы

Кіріспе

Жүз жыл, 101 жылдан 200 жылға дейін.

II ғасыр – Юлиан күнтізбесі бойынша б.з. 101 (Рим цифрларымен CI) жылдан б.з. 200 (CC) жылға дейінгі кезең. Ол классикалық дәуірдің, эпоханың немесе тарихи кезеңнің бір бөлігі саналады. Ғасырдың басында Рим империясы император Траян тұсында ең үлкен кеңеюге жетті, бірақ оның қайтысынан кейін империяның тарихының қалған бөлігінде негізінен қорғанысқа ұшырады. Осы кезде империяда өркендеу болды, оны «Бес жақсы император» басқарды – жақсы қабылданып, қабілетті билеушілердің тізімі. Бұл кезеңде Бар-Кохба көтерілісінен кейін, Адрианның тұсында Иерусалимнен яһудилер де шығарылды. Ғасырдың соңғы тоқсанында император Марк Аврелийдің қайтысымен және Коммодтың билікке келуімен «Рим бейбітшілігі мен өркендеуі» (Pax Romana) кезеңі аяқталды. 192 жылы Коммод өлтірілгеннен кейін «Бес император жылы» деп аталатын дүрбелең кезең басталды. Пертинакс пен Дидий Юлиан биліктен жылдамдықпен алынғаннан кейін, бұл кезеңде Северан әулетінің негізін қалаушы император Септимий Север өзіне қарсы талапкерлермен күресті. Севердің әскерлері 194 жылы Исс шайқасында қарсыластарын жеңіп, 197 жылы Лугдунум шайқасында жеңілген Клодий Альбинге қарсы жеңіске жетіп, империяда толық билікке ие болды. Қытайдың Хан әулеті ғасырдың бірінші жартысында билікке берік орнасып, императорлық ықпалын Орталық Азияға дейін кеңейткенмен, екінші жартысында кең таралған жемқорлық пен ашық көтеріліс оның құлдырауына әкелді. 189 жылдың қыркүйегінде Хан генералы Донг Чжуо, Хе Цзинь шақыруымен жемқор және күшті евнухтардың фракциясын басуға көмектесу үшін, оларды және императрицаны қорқытып, Луоянға әскерін әкелді. Хе Цзинь қаза болғаннан кейін және евнухтардың қырғынынан кейін, ол астананы басып алып, де-факто үкімет басшысы болды. Әскербасылар мен үкімет шенеуніктері оған қарсы науқан ұйымдастырды, бірақ оны құлатуға қол жеткізе алмады, бірақ Донг Чжуо императорлық биліктің орнын батысқа қарай Чанъаньға көшіруге мәжбүр болды. 192 жылы Донг Чжуо өлтірілгеннен кейін орталық биліктің құлауынан кейін туған хаос жалғасты, әртүрлі әскербасылар шіріген империяда билікті орнату немесе сақтап қалу үшін үстемдік үшін күресті. Осы уақытта Донг Чжуоның бұрынғы ізбасарлары Ли Цзюэ мен Гуо Си өзара таласқа түсті, ал император Сянь қашып, қираған Луоян қаласына оралды. 196 жылы ол Цао Цаодан пана тапты, ол оны жаңа астанасы Сюйға көшірді, содан императорды бақылауға алды. Цао Цао 200 жылы Гуанду шайқасында күшті Юань Шаоны жеңіп, билігін одан әрі арттырды.

The 2nd century is the period from AD 101 (represented by the Roman numerals CI) through AD 200 (CC) in accordance with the Julian calendar. It is considered part of the Classical era, epoch, or historical period. Early in the century, the Roman Empire attained its greatest expansion under the emperor Trajan, but after his death became primarily defensive for the rest of its history. Much prosperity took place throughout the empire at this time, ruled as it was by the "Five Good Emperors", a succession of well received and able rulers. This period also saw the removal of the Jews from Jerusalem during the reign of Hadrian after Bar Kokhba's revolt. The last quarter of the century saw the end of the period of peace and prosperity known as the Pax Romana at the death of the emperor Marcus Aurelius, last of the "Five Good Emperors", and the ascension of Commodus. After Commodus was murdered in 192, a turbulent period known as the Year of the Five Emperors ensued. After the quick successive removals of Pertinax and Didius Julianus from power, this period had the general turned emperor Septimius Severus, who was the founder of the Severan dynasty, pitted against rival claimants in the form of Pescennius Niger. Severus' forces defeated the rival claimants at the Battle of Issus in 194, and Clodius Albinus, whom he defeated at the Battle of Lugdunum in 197, granting Severus sole authority over the empire. Although the Han dynasty of China was firmly cemented into power and extended its imperial influence into Central Asia during the first half of the century, by the second half there was widespread corruption and open rebellion. This led to its decline, and in September 189, the Han general Dong Zhuo, after being summoned to the capital by He Jin to help quell the corrupt and powerful eunuch faction by serving as an intimidator to both them and the Empress Dowager, marched his army into Luoyang in light of He Jin's assassination and the subsequent slaughter of the eunuchs, taking over the capital and effectively becoming the de facto head of the government. Warlords and government officials quickly took against him in a campaign that, while failing to put him down, compelled Dong Zhuo to shift the seat of imperial power further west to Chang'an. As Dong Zhuo was killed in 192, the chaos in the wake of the collapse of centralized authority only continued, with various warlords attempting to vie for supremacy in order to establish or hold onto their authority within the decaying empire. Meanwhile, Dong Zhuo's former followers Li Jue and Guo Si were left to squabble amongst themselves, while Emperor Xian himself fled and returned to the ravaged city of Luoyang. In 196, he was given refuge by the warlord Cao Cao, who relocated him to the new capital city of Xu, from where he could control the emperor. Cao Cao would further exert his authority by defeating the powerful warlord Yuan Shao at the decisive Battle of Guandu in 200.

Оқиғалар

96 – 180: Римнің бес жақсы императоры: Нерва, Траян, Адриан, Антонин Пий және Марк Аврелий. 100 – 200: Чола патшасы ежелгі бөгет – Гранд Аникутты салды. 101 – 102, 105 – 106: Дакия соғыстары. Екі соғыстан кейін Дакия Рим провинциясы ретінде қосылды. 114 – 116: Парфиямен соғыс нәтижесінде Армения мен Месопотамия уақытша Рим империясына енді. 115 – 117: Китос соғысы, яһуди-рим соғыстарына қосымша. 122 – 132: Адриан қабырғасы қазіргі Солтүстік Англияда салынды. 127 – 140: Кушан билеушісі Канишка қазіргі Пәкістан және Солтүстік Үндістанды биледі. 132 – 135: Бар Кохбаның Римге қарсы көтерілісі. 132: Қытай жылнамалары Ява мен Қытай арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас болғанын жазды. 140 – 180: Хувишка, Кушан билеушісі. 142 – 154: Антонин қабырғасы қазіргі Шотландияның орталық бөлігінде салынды. 144: Рим шіркеуі Маркионды қабылдамағандықтан, ол Маркионизмді құрды. 161 – 166: Рим-партия соғысы (161–166 жылдар). 165 – 180: Римде Антонин обасы. 166 – 180: Маркоман соғыстары. 166 – 184: Партизандық тыйымдардың салдары. 180 – 192: Рим императоры Комодтың билігі. 184 – 205: Қытайдағы Хан әулетінің Сары Түбіреген көтерілісі басталды. 184 – 189: Солтүстік-Батыс Қытайдағы Лян провинциясы көтеріліске шықты. 189 – 220: Хан әулетінің құлауы. 190 – 191: Қытайдағы соғыс басшылары Донг Чжуоға қарсы науқан ұйымдастырды. 193: Римнің бес императорының жылы: Пертинакс, Дидиус Юлиан, Песценний Нигер, Клодиус Альбин және Септимий Север. 193 – 211: Рим императоры Септимий Севердің билігі. Ақсум патшалығы пайда болды. Гераклеит Пергамостық Сосостың б.з.б. 2 ғасырында салған «Шыпырылмаған еден» мозаикалық нұсқасын жасады. Қазір ол Римдегі Ватикан мұражайында сақтаулы. 2 немесе 3 ғасыр: Кушан дәуірінде Пәкістанның Гандара аймағында тұрған Будда мүсіні салынды. Қазір Лахор мұражайында сақтаулы.

Өнертабыстар, жаңалықтар, жаңалықтар

105 ж. Қытайлық Цай Лун қағазды ойлап табады. 125 ж. Қытайлық Чжан Хенг әлемдегі алғашқы сумен жұмыс істейтін армилярлы сфераны ойлап тапты. 132 ж. Қытайлық Чжан Хенг жер сілкінісінің бағытын анықтауға арналған алғашқы сейсмометрді ойлап тапты. Птолемей қанаумен көруге болатын барлық жұлдыздардың каталогын жасады. Ол сонымен қатар батыс тарихындағы ең ықпалды үш кітапты жинақтады: Альмагест, ол Николаус Коперник пен Йоханнес Кеплер заманына дейін батыс және Таяу Шығыс астрономиясының негізі болды; "Тетрабиблос" астрологиялық трактаты; және "География". Үнді сандық жүйесі: Бұл жүйе біздің эрамыздың 1-6 ғасырлары аралығында Үндістан субконтинентінде дамыды. Кардинг құрылғылары: Кардинг үшін садақ аспаптарын қолданудың ең ерте дәлелдері Үндістаннан табылды.