Кіріспе
Жүз жыл, 201-ден 300-ге дейін. III ғасыр – Юлиан күнтізбесі бойынша 201 жыл (Рим цифрларымен CCI деп белгіленеді) мен 300 жыл (CCC) аралығындағы кезең. Осы ғасырда Рим империясы дағдарысқа ұшырады, ол 235 жылы Рим императоры Север Александрдың қазасымен басталды. Бұл империяны экономикалық қиындықтарға, варварлардың шапқындарына, саяси дүрбелеңге, азаматтық соғыстарға және Рим империясының бөлінуіне алып келді. Батыста Ғаллия империясы, ал шығыста Пальмира империясы құрылды. Бәрі бірге Рим империясын толығымен жою қаупін тудырды. Алайда, император Аврелианның бөлінген территорияларды қайта басып алуы және император Диоклетианның билігі кезінде империяның әкімшілік құрылымын нығайту арқасында 284 жылы дағдарыс аяқталды. Осы дағдарыс сонымен қатар Көне дүниенің соңғы кезеңінің басталуын білдірді. Парфян империясы 224 жылы Ардашир I Хормоздган шайқасында V Артабанды жеңіп, өлтіргеннен кейін Сасанид империясымен ауыстырылды. Сасанидтер кейіннен құлдырап бара жатқан Кушан империясының батыс бөлігін бағындырды. Қытайда 189 жылдан бері жалғасып келе жатқан хаос 208 жылы Қызыл жартастар шайқасында Цао Цаоның жеңіліске ұшырауымен одан әрі күшейді. Бұл бірігу үмітін жояды және Қытайдың үш негізгі мемлекетке – Шу, Ву және Вэйге бөлінуіне әкелді. Бұл кезең әдетте «Үш патшалық дәуірі» деп аталады. Ол 220 жылы Хань императоры Сианьның Цао Цаоның ұлы Цао Пиге тақтан бас тартуымен басталды, осылайша Вэй мемлекеті құрылды. Вэй 263 жылы Шу мемлекетін жаулап алды, бірақ ақырында 266 жылы Сима әулетінің басшылығымен Цзинь әулеті Вэйді басып алып, 280 жылы Ву мемлекетін де жаулап алды, осылайша Қытай қайта біріктірілді. Әлемнің басқа бөліктерінде Корея үш патшалықтың билігінде болды. Жапония Кофун дәуіріне енді. Оңтүстік-Шығыс Азия құрлығында көбінесе Фунан, кхмер халқының алғашқы мемлекеті үстемдік құрды. Үндістанда Гупта империясы ғасырдың соңына қарай күшейді. Колумбияға дейінгі Америкада Огайо өзені аңғарындағы Адена мәдениеті Хопвелл мәдениетінің пайдасына төмендеді. Майя цивилизациясы өзінің классикалық дәуіріне кірді.
The 3rd century was the period from AD 201 (represented by the Roman numerals CCI) to AD 300 (CCC) in accordance with the Julian calendar. In this century, the Roman Empire saw a crisis, starting with the assassination of the Roman Emperor Severus Alexander in 235, plunging the empire into a period of economic troubles, barbarian incursions, political upheavals, civil wars, and the split of the Roman Empire through the Gallic Empire in the west and the Palmyrene Empire in the east, which all together threatened to destroy the Roman Empire in its entirety, but the reconquests of the seceded territories by Emperor Aurelian and the stabilization period under Emperor Diocletian due to the administrative strengthening of the empire caused an end to the crisis by 284. This crisis would also mark the beginning of Late Antiquity. In Persia, the Parthian Empire was succeeded by the Sassanid Empire in 224 after Ardashir I defeated and killed Artabanus V during the Battle of Hormozdgan. The Sassanids then went on to subjugate many of the western portions of the declining Kushan Empire. In China, the chaos that had been raging since 189 would ultimately continue to persist with the decisive defeat of Cao Cao at the Battle of Red Cliffs in 208, which would increasingly end the hopes of unification and lead to the tripartite division of China into three main empires; Shu, Wu, and Wei, colloquially known as the Three Kingdoms period, which started in 220 with the formal abdication of Emperor Xian of Han to Cao Cao's son, Cao Pi, thereby founding Wei, which would go on to conquer Shu in 263, but would ultimately be united again under the Jin dynasty, headed by the Sima clan, who would usurp Wei in 266, and conquer Wu in 280. In other parts of the world, Korea was ruled by the Three Kingdoms of Korea. Japan entered the Kofun period. The Southeast Asian mainland was mostly dominated by Funan, the first kingdom of the Khmer people. In India, the Gupta Empire was on the rise towards the end of the century. In Pre Columbian America, the Adena culture of the Ohio River valley declined in favor of the Hopewell culture. The Maya civilization entered its Classic Era.
Рим империясы
Өткен ғасырдың соңында Коммодтың өлімінен кейін Рим империясы азаматтық соғысқа ұшырады. Көтерілген шаң басылғаннан кейін Септимий Север император болып шықты және Северия әулетін құрды. Бұрынғы императорлардан өзгеше, ол әскерді өз билігін қолдау үшін ашық түрде пайдаланды және оларға осы үшін жақсы жалақы төледі. Ол құрған үкімет нәтижесінде Әскери монархия деп аталды. 230 жылдары жүйе күйреп, 28 жастағы император Север Александрдың (Северия әулетінің соңғы императоры) қазасынан кейін, әскери анархия немесе Үшінші ғасырдың дағдарысы деп аталатын елу жылдық кезең басталды. Осы кезеңде жиырмадан астам император биліктің тізгінін ұстады, көбісі бірнеше ай ғана биледі. Олардың көпшілігі қаза тапты немесе шайқаста қаза болды, империя саяси дүрбелеңнің салмағы мен шығыстағы парсылардың күшейіп келе жатқан қаупінен азап шекті. Жаңа Сасанид билеушілерінің басшылығымен Персия теңдес супердержаваға айналды, сондықтан римдіктер мемлекеттерін қарсыласуға дайындау үшін радикалды реформалар жасауы керек болды. Бұл реформалар ғасырдың соңында Диоклетианның билігінде толыққанды жүзеге асырылды, олардың бірі – империяны шығыс және батыс бөліктерге бөлу және әр бөлікке жеке басшы тағайындау болды.
Өнертабыстар, жаңалықтар, жаңалықтар
Сарнат Үндістанда буддалық өнер орталығына айналады. Мексикадан Солтүстік Америкаға жүгері таралуы басталады.