Кіріспе

Жүз жыл, 201-ден 300-ге дейін. III ғасыр – Юлиан күнтізбесі бойынша 201 жыл (Рим цифрларымен CCI деп белгіленеді) мен 300 жыл (CCC) аралығындағы кезең. Осы ғасырда Рим империясы дағдарысқа ұшырады, ол 235 жылы Рим императоры Север Александрдың қазасымен басталды. Бұл империяны экономикалық қиындықтарға, варварлардың шапқындарына, саяси дүрбелеңге, азаматтық соғыстарға және Рим империясының бөлінуіне алып келді. Батыста Ғаллия империясы, ал шығыста Пальмира империясы құрылды. Бәрі бірге Рим империясын толығымен жою қаупін тудырды. Алайда, император Аврелианның бөлінген территорияларды қайта басып алуы және император Диоклетианның билігі кезінде империяның әкімшілік құрылымын нығайту арқасында 284 жылы дағдарыс аяқталды. Осы дағдарыс сонымен қатар Көне дүниенің соңғы кезеңінің басталуын білдірді. Парфян империясы 224 жылы Ардашир I Хормоздган шайқасында V Артабанды жеңіп, өлтіргеннен кейін Сасанид империясымен ауыстырылды. Сасанидтер кейіннен құлдырап бара жатқан Кушан империясының батыс бөлігін бағындырды. Қытайда 189 жылдан бері жалғасып келе жатқан хаос 208 жылы Қызыл жартастар шайқасында Цао Цаоның жеңіліске ұшырауымен одан әрі күшейді. Бұл бірігу үмітін жояды және Қытайдың үш негізгі мемлекетке – Шу, Ву және Вэйге бөлінуіне әкелді. Бұл кезең әдетте «Үш патшалық дәуірі» деп аталады. Ол 220 жылы Хань императоры Сианьның Цао Цаоның ұлы Цао Пиге тақтан бас тартуымен басталды, осылайша Вэй мемлекеті құрылды. Вэй 263 жылы Шу мемлекетін жаулап алды, бірақ ақырында 266 жылы Сима әулетінің басшылығымен Цзинь әулеті Вэйді басып алып, 280 жылы Ву мемлекетін де жаулап алды, осылайша Қытай қайта біріктірілді. Әлемнің басқа бөліктерінде Корея үш патшалықтың билігінде болды. Жапония Кофун дәуіріне енді. Оңтүстік-Шығыс Азия құрлығында көбінесе Фунан, кхмер халқының алғашқы мемлекеті үстемдік құрды. Үндістанда Гупта империясы ғасырдың соңына қарай күшейді. Колумбияға дейінгі Америкада Огайо өзені аңғарындағы Адена мәдениеті Хопвелл мәдениетінің пайдасына төмендеді. Майя цивилизациясы өзінің классикалық дәуіріне кірді.

Рим империясы

Өткен ғасырдың соңында Коммодтың өлімінен кейін Рим империясы азаматтық соғысқа ұшырады. Көтерілген шаң басылғаннан кейін Септимий Север император болып шықты және Северия әулетін құрды. Бұрынғы императорлардан өзгеше, ол әскерді өз билігін қолдау үшін ашық түрде пайдаланды және оларға осы үшін жақсы жалақы төледі. Ол құрған үкімет нәтижесінде Әскери монархия деп аталды. 230 жылдары жүйе күйреп, 28 жастағы император Север Александрдың (Северия әулетінің соңғы императоры) қазасынан кейін, әскери анархия немесе Үшінші ғасырдың дағдарысы деп аталатын елу жылдық кезең басталды. Осы кезеңде жиырмадан астам император биліктің тізгінін ұстады, көбісі бірнеше ай ғана биледі. Олардың көпшілігі қаза тапты немесе шайқаста қаза болды, империя саяси дүрбелеңнің салмағы мен шығыстағы парсылардың күшейіп келе жатқан қаупінен азап шекті. Жаңа Сасанид билеушілерінің басшылығымен Персия теңдес супердержаваға айналды, сондықтан римдіктер мемлекеттерін қарсыласуға дайындау үшін радикалды реформалар жасауы керек болды. Бұл реформалар ғасырдың соңында Диоклетианның билігінде толыққанды жүзеге асырылды, олардың бірі – империяны шығыс және батыс бөліктерге бөлу және әр бөлікке жеке басшы тағайындау болды.

Өнертабыстар, жаңалықтар, жаңалықтар

Сарнат Үндістанда буддалық өнер орталығына айналады. Мексикадан Солтүстік Америкаға жүгері таралуы басталады.