Қысқа ғұмырлы фараон Ай

Кіріспе

Мысырдың 18-ші династиясының соңғы кезеніндегі (біздің заманымызға дейінгі 14 ғасыр) фараоны, 18-ші династияның фараоны.

Ай – ежелгі Мысырдың 18-ші династиясының соңғы, екінші соңғы фараоны болды. Ол б.з.б. 14 ғасырдың аяғында төрт жылға жуық Мысыр тағында отырды. Билікке келгенге дейін ол осы династияның екі, мүмкін үш фараонының жақын кеңесшісі болды. Бала Тутанхамонның билігі кезінде оның тақтың артындағы күш болғаны жөнінде болжам бар. Оның преномені Kheperkheperure «Раның мәңгілік көріністері», ал номені Ay it netjer «Ай, Құдайдың әкесі» деп аударылады. Айға тиесілі екені анық жазбалар мен ескерткіштер сирек кездеседі, себебі оның билігі қысқа болды, сондай-ақ оның ізбасары Хоремхеб оған және танымал емес Амарна кезеңімен байланысты басқа фараондарға қарсы естелік жою науқанын (damnatio memoriae) бастады.

Туған жері мен отбасы

Ай Ахмимнен шыққан деп есептеледі. Қысқа билік құрған кезінде ол Ахмимде тастан қашалған шағын ғибадатхана салып, оны жергілікті Миң құдайына арнады. Ол хан сарайындағы Юя мен оның әйелі Тюяның ұлы болуы мүмкін, сондықтан ол Тие мен Аненнің ағасы саналады. Бұл байланыс Юя мен Айдың екеуінің де Ахмимнен шыққандығына және «Құдайдың әкесі» мен «Жылқының бастығы» атақтарын иеленгеніне негізделген. Юяның мумиясы мен Айдың сақталған мүсіндерінің арасында айқын физикалық ұқсастық байқалады, бірақ толық салыстыру мүмкін емес, сондықтан Юямен салыстыру жасау қиын. Сондықтан, оның Юяның ұлы болғаны туралы теория тек болжамдарға негізделген. Айдың Ұлы патша әйелі – Тей, ол Нефертитидің бала күтушісі болған. Ол Нефертитидің әкесі болуы мүмкін деген болжам бар, бұл оның «Құдайдың әкесі» атағын түсіндіруге бағытталған, себебі бұл атақ патшаға қызы үйленген әкені білдіреді делінеді. Алайда, Ай мен Тейдің Нефертитидің ата-анасы екенін көрсететін ешқандай мәлімет жоқ. Осы лауазымға тағайындалғанға дейін ол әскер тобының басшысы, содан кейін «қалыпты» Жылқы бақылаушысы болған. Бұл атақтар оның қабірінің бастапқы жиһаздарының бір бөлігі болған қорапта табылды. Бұл қабірде тағы да атақтар тізімделген: Патшаның оң жағындағы желпіш ұстаушы, Патшаның хатшысының міндетін атқарушы, оның сүйіктісі және Құдайдың әкесі. «Патшаның оң жағындағы желпіш ұстаушы» лауазымы өте маңызды болған, ол билеушінің құлағына сенімді адам екенін көрсетеді. «Құдайдың әкесі» атағы Аймен ең көп байланысты, және ол перғауын болған кезде оның патшалық атына енгізілді. Егер Ай Аменхотеп III тұсында жоғары әскери шенді Юяның ұлы болса, онда ол әкесінің жолын қуған және оның қайтысынан кейін әскери міндеттерін мұра еткен болуы мүмкін. Басқаша айтсақ, ол Ахенатон перғауынына үйленген қызы болуы мүмкін, және мүмкін Ахенатонның басты әйелі Нефертитидің әкесі болған. Ақыр соңында, екі гипотезаның бірін де нақты дәлелдейтін ешқандай мәлімет жоқ. Екі теория да бір-бірін жоққа шығармайды, бірақ олардың екеуі де Ахенатонның Амарна кезеңінде Айдың жоғары мәртебесін түсіндіруге болады, ол кезде патша отбасы Мысырдың дәстүрлі құдайларынан бас тартып, он жылға жуық монотеизмнің алғашқы түрін тәжірибеден өткізді; Ахенатон тұсында Айдың ынтасы немесе ыңғайлылығы бойынша тәжірибеден өткен көрінеді. Атонға арналған Ұлы мақтау өлеңі оның Ахенатонның кезінде салынған Амарна қабірінде де табылды. Оның әйелі Тей қарапайым отбасынан шыққан, бірақ оған перғауынның Ұлы әйеліне мейірбике деген атақ берілді.

Ay is believed to have been from Akhmim. During his short reign, he built a rock cut chapel in Akhmim and dedicated it to the local deity Min. He may have been the son of the courtier Yuya and his wife Thuya, making him a brother of Tiye and Anen. This connection is based on the fact that both Yuya and Ay came from Akhmim and held the titles 'God's Father' and 'Master of Horses'. A strong physical resemblance has been noted between the mummy of Yuya and surviving statuary depictions of Ay. so a more thorough comparison with Yuya cannot be made. Therefore, the theory that he was the son of Yuya rests entirely on circumstantial evidence. Ay's Great Royal Wife was Tey, who was known to be the wet nurse to Nefertiti. It is often theorised that he was the father of Nefertiti as a way to explain his title 'God's Father' as it has been argued that the term designates a man whose daughter married the king. However, nowhere are Ay and Tey referred to as the parents of Nefertiti. Prior to this promotion he appears to have been first a Troop Commander and then a "regular" Overseer of Horses, titles which were found on a box thought to have been part of the original furnishings for his tomb. Other titles listed in this tomb include Fan bearer on the Right Side of the King, Acting Scribe of the King, beloved by him, and God's Father. The 'Fan bearer on the Right Side of the King' was a very important position, and is viewed as showing that the bearer had the 'ear' of the ruler. The final God's Father title is the one most associated with Ay, and was later incorporated into his royal name when he became pharaoh. If Ay was the son of Yuya, who was a senior military officer during the reign of Amenhotep III, then he likely followed in his father's footsteps, finally inheriting his father's military functions upon his death. Alternatively, it could also mean that he may have had a daughter that married the pharaoh Akhenaten, possibly being the father of Akhenaten's chief wife Nefertiti. Ultimately there is no evidence to definitively prove either hypothesis. The two theories are not mutually exclusive, but either relationship would explain the exalted status to which Ay rose during Akhenaten's Amarna interlude, when the royal family turned their backs on Egypt's traditional gods and experimented, for a dozen years or so, with an early form of monotheism; an experiment that, whether out of conviction or convenience, Ay appears to have followed under the reign of Akhenaten. The Great Hymn to the Aten is also found in his Amarna tomb which was built during his service under Akhenaten. His wife Tey was born a commoner but was given the title Nurse of the Pharaoh's Great Wife.

Тутанхамон

Айдың билігіне дейін, 8-9 жасында таққа отырған Тутанхамон билік құрған. Оның билігі жаңа монотеизм мен ескі политеизм арасындағы шиеленіс кезінде басталды. Патшалық міндеттерінде оған алдыңғы патшаның ең жақын кеңесшілері – Ұлы визир Ай және армия генералы Хоремхеб көмектесті. Айдың басшылығымен өткен Тутанхамонның тоғыз жылдық билігінде ескі құдайлар қайта келді, соның ішінде Амон діни қызметкерлерінің ықпалы Ахнатон тұсында жоғалған күшіне қайта оралды. Египеттанушы Боб Бриер Айдың Тутанхамонды таққа отыру үшін өлтіргенін айтты, бұл пікір 1968 жылы жасалған денесінің рентгендік зерттеулеріне негізделген. Ол сондай-ақ Анхесенамун мен оның күйеуіне шығуға тиіс хеттік ханзадасы да оның бұйрығымен өлтірілгенін мәлімдеді. Алайда, бұл кісі өлтіру теориясын барлық ғалымдар қабылдаған жоқ. Рентгендік суреттерді тағы да талдау және 2005 жылы жасалған компьютерлік томография Бриердің болжағандай, Тутанхамонның басына соққыдан өлгенін көрсететін ешқандай дәлел таппады. 2010 жылы Захи Хавас басқаратын топ жас патшаның сынған аяғы, безгек және Кёлер ауруынан қайтыс болғанын хабарлады. Бірақ Гамбургтегі Бернхард Нохт тропикалық медицина институтының басқа тобы оның өлімі серпалы жасуша ауруынан туындағанын айтады. Ай өзінің жас алдыңғысын Тутанхамонның қабірінің қабырғасында бейнеленгендей жерледі. Бір патшаның екінші патшаға "ауыз ашу" рәсімін өткізуі ерекше жағдай, мұндай бейнелер көбінесе жалпылама болады. Ай патшалардың батыс аңғарында Тутанхамонға арналған қабірге (WV23) жерленді, ал Тутанхамон патшалардың шығыс аңғарында (KV62) Айға арналған қабірге қойылды.

Перғауын ретінде билік ету

Хронологияға байланысты Ай б.з.д. 1323 және 1319 жылдар аралығында, 1327–1323 ж.ж. немесе 1310–1306 ж.ж. аралығында фараон болып билеген. Тутанхамонның 18-19 жасында қайтыс болуы және оның тірі балаларының болмауы, оның Ұлы визирі Ай тез толтырған билік бос орынды қалдырды: ол қайтыс болған монархтың жерлеу рәсімдерін өткізіп, мұрагер рөлін атқарып бейнеленген. Оның билікке деген сәтті талабының негіздері толыққанды түсініксіз. Әскердің қолбасшысы Хоремхеб, іс жүзінде Тутанхамонның тұсында "idnw" немесе "Екі Жердің Иесінің орынбасары" деп тағайындалған және ол жас патшаның мұрагері және ізбасары деп есептелген. Ай Хоремхебтің таққа отыруына кедергі келтірген сияқты, Тутанхамонды жерлеу арқылы таққа талабын заңдастырған, сондай-ақ Тутанхамонның жесірі Анхесенамунға үйленген болуы мүмкін. Ай билікке келген кезде жасы ұлғайғандықтан, Мысырды тек төрт жыл ғана биледі. Осы кезеңде ол аға кеңесші ретінде бастаған ежелгі діни дәстүрлерге қайта оралуды нығайтып, Мединет Хабуда өзінің жеке пайдалануы үшін жерлеу ғибадатханасын салдырды. Айдың таңдалған мұрагері болған Тутанхамонның әскери шенеунігі Нахтминнің стеласы (Берлин 2074) Айдың билігінің "4 жыл, IV Ахед күні 1" деп таңбаланған. Манетоның «Эпитомы» Хоремхебтің билік ету мерзімін төрт жыл бір ай деп көрсетеді, және бұл әдетте оған 4-жылға арналған стелаға сүйене отырып тағайындалған; алайда, қазір бұл көрсеткішті он жылға көтеріп, он төрт жыл бір айға дейін жеткізіп, Манетоның ниетіне сәйкес Хоремхебке жатқызу керек деп есептеледі. Осылайша, Айдың билік ету мерзімі нақты белгісіз және ол жеті жылдан тоғыз жылға дейін билік жүргізген болуы мүмкін, өйткені оның көптеген ескерткіштері мен Мединет Хабудағы жерлеу ғибадатханасы оның ізбасары Хоремхебпен жойылған немесе тартылып алынған.

Патшалық мұрагерлік

Өлер алдында Ай Хоремхебті патшалық мұрадан шеттетуге тырысты. Мысыр әскерлерінің бас қолбасшысы болған Хоремхебтің орнына Тутанхамон тұсында генерал Нахтмин келді. Шын мәнінде, Айдың қысқа билігі кезінде екі адам – Най және Нахтмин – «Тұқым қуалайтын ханзада» (jrj pꜥt) атағын алды. Нозому Кавай Найдың TT271 қабірін Құрнат Мурай төбесінде, Мединет Хабудағы Айдың мәйітханасына қарама-қарсы салғанын жазады. Ол «бас дәрігер», «камергер», «патшаның жеке пәтерінің бақылаушысы» және «патшаның оң жағындағы желкенші» атақтарын иеленді, бұл оның Ай патшаның ең жоғары сарай шенеуінігін көрсетеді. Ай патша Найды «Тұқым қуалайтын ханзада» ғана емес, сонымен қатар «барлық елдің бас қолбасшысы», «элиталық әскердің хатшысы» және «барлық елдің бас сөйлеушісі» етіп тағайындады, бұл атақтар бұрын Тутанхамон тұсында Хоремхебке тиесілі болған. Дегенмен, Най Хоремхебтің орнын басып алғаны күмәнді. Мен бұрын айтқанымдай, бұл атақтар, «Тұқым қуалайтын ханзада» да соның ішінде, «тағайындалған мұрагер» немесе «тақ мұрагері» емес, үкімет басшыларын білдіруі мүмкін. Найдың қабіріне ешқандай «damnatio memoriae» белгісі қойылмады, бұл оның тағайындалған мұрагер емес екенін және Хоремхебтің қарсыласы бола алмағанын көрсетеді. Ал генерал Нахтминнің жағдайы Найдан мүлдем өзгеше. Кавай былай деп жазады: «Нахтмин генерал болған, мүмкін Тутанхамонның әскери қызметінде Хоремхебтің бағыныштысы болған, бірақ ол Аймен де жақын қарым-қатынаста болған. Ол Тутанхамонның жерлеу рәсіміне бес шабти сыйлаған. Осы шабтилерде ол «генерал» және «патшаның оң жағындағы желкенші» деп аталған. Содан кейін, Ай патша оны «Тұқым қуалайтын ханзада» және «Генералиссимус» ғана емес, тіпті «Патшаның ұлы» [(zꜣ nswt)] – яғни Айдың таққа мұрагері – етіп тағайындағанға ұқсайды. Бұл атақ Хоремхебтің мәртебесінен жоғары еді. Сондықтан Ай патша Хоремхебті маңызды емес лауазымға түсіріп, оның функцияларын орындау үшін Нахтминге бермекші болды. Нахтминнің қашан жоғарылатылғанын нақты білмейміз, бірақ бұл Хоремхебтің Ай патшаға деген күшті қарсылығын тудырған болуы керек». Айдың мұрагерлік жоспарлары сәтсіз аяқталды, өйткені Хоремхеб Нахтминнің орнына Мысырдың 18-ші династиясының соңғы патшасы болды. Нахтминнің Айдың саяси мұрагері болғаны Айдың билігі кезінде жасалған деп саналатын Нахтмин мен оның әйелінің дуэттік мүсініне жазылған жазудан анық көрінеді. Нахтминге «Тақ мұрагері» (jrj pꜥt) және «Патшаның ұлы» (zꜣ nswt) атақтары берілген. Бұл Нахтминнің Айдың ұлы немесе асырап алынған ұлы болғанын және Айдың Хоремхебтің орнына Нахтминге патшалық мұрагерлікке дайындалғанын көрсетеді. Британдық египтологтар Айдан Додсон мен Дян Хилтон аталған мүсіннің «Патшаның ұлы» деген жазудан кейін сынға ұшырағанын байқады және Нахтминнің Нубияның вице-патшасы болғанын немесе «оның денесінің» нақты патша ұлы болғанын көрсететін «Куш» деп жалғасқан ма деген пікірталас болды. Нахтминнің вице-патша болғанына басқа дәлелдер жоқ болғандықтан және осы кезеңде басқа адам [Пасер I] осы лауазымда болғандықтан, соңғы нұсқасы ықтимал көрінеді. Нахтмин Тутанхамонның жерлеу рәсіміне осындай атақсыз сыйлықтар бергендіктен, ол тек кейіннен, мүмкін Ай тұсында ғана патшаның ұлы болды. Бұл теория Нахтминнің мүсініне қасақана зақым келтірілгендігі туралы дәлелдермен расталады, өйткені Ай кейінгі билеушілердің тұсында жадынан өшірілген Амарна фараондарының бірі болды.

Prior to his death, Ay attempted to sideline Horemheb from the royal succession. Horemheb, who was the general in charge of Egypt's armies and previously held the title of jrj pꜥt or "Hereditary Prince" under Tutankhamun, was replaced in the succession by General Nakhtmin under king Ay. In fact, two separate men were designated jrj pꜥt or "Hereditary Prince" under Ay's short reign namely: Nay and Nakhtmin. Nozomu Kawai writes that Nay built his TT271 tomb at the hill of Qurnat Murai, facing Ay's mortuary temple at Medinet Habu where he holds the titles of:
"chief physician", "chamberlain", "overseer of the King's private apartment", and "fan bearer on the right of the king", suggesting that he was the highest palace official under King Ay. Moreover, King Ay promoted Nay not only to "Hereditary Prince", but also to "great chief in the entire land", "scribe of the elite troops", and "chief spokesman in the entire land", indicating that he [Nay] outranked all other officials under the king. In fact, these titles were previously held by Horemheb during Tutankhamun's reign. However, it is not likely that Nay took over Horemheb's position. As I have already argued, these titles, including jrj pꜥt, could have just indicated the heads of the government, not the "designated successor" or "Crown Prince". In fact, Nay's tomb did not suffer from any damnatio memoriae. This suggests that Nay was not the designated successor and he could not have been Horemheb's rival." In contrast, the case of general Nakhtmin is quite different than that of Nay. As Kawai writes:
"Nakhtmin was a general, probably a subordinate of Horemheb in the military under Tutankhamun, but he had also a close relation to Ay. He is known to have dedicated five shabtis to Tutankhamun's funerary equipment. On these shabtis, he was called "General" and "fan bearer on the right of the king". Then, he appears to have been promoted by King Ay to not only "Hereditary Prince" and "Generalissimo" but also even "King's Son" [(zꜣ nswt)]– namely the "Crown Prince" of Ay who would succeed the throne. This title is undoubtedly superior to Horemheb's status. Therefore, King Ay intended to relegate Horemheb to a less important position and replace him with Nakhtmin to carry out his functions. We do not know exactly when Nakhtmin was promoted, but this must have created Horemheb's strong hostility against King Ay." Ay's succession plans went awry, as Horemheb became the last king of Egypt's 18th Dynasty instead of Nakhtmin. The fact that Nakhtmin was Ay's intended political heir is strongly implied by an inscription carved on a dyad funerary statue of Nakhtmin and his spouse which was presumably made during Ay's reign. Nakhtmin is clearly given the titles "Crown Prince" (jrj pꜥt) and "King's Son" (zꜣ nswt). The only conclusion which can be drawn here is that Nakhtmin was either a son or an adopted son of Ay's, and that Ay was grooming Nakhtmin for the royal succession instead of Horemheb. The British Egyptologists Aidan Dodson and Dyan Hilton observe that the aforementioned statue:
is broken after the signs for "King's Son of", and there has been considerable debate as to whether it continued to say "Kush", making Nakhtmin a Viceroy of Nubia, or "of his body", making him an actual royal son. Since there is no other evidence for Nakhtmin as a Viceroy—with another man [Paser I] attested in office at this period as well—the latter suggestion seems the most likely. As Nakhtmin donated items to the burial of Tutankhamun without such a title, it follows that he only became a King's son subsequently, presumably under Ay. This theory is supported by the evidence of intentional damage to Nakhtmin's statue, since Ay was amongst the Amarna pharaohs whose memories were execrated under later rulers.

Салдары

Фараон ретінде Хоремхебтің міндеттерінің бірі – монотеистік тәжірибеге қатысты барлық сілтемелерді жою болды, бұл процеске оның тікелей ізашарларының, әсіресе Айдың есімдерін тарихи жазбалардан мүлдем жою кірді. Хоремхеб Айдың жерлеуін қорлап, WV23 қабіріндегі Айдың патшалық картюштерінің көпшілігін өшірді, ал оның саркофагын көптеген бөліктерге қиратты. Дегенмен, саркофагтың толыққанды қақпағы 1972 жылы Отто Шаден тапты. Бұл қақпақ осы патшаның қабіріндегі қиындылардың астында көмілген еді және әлі де Айдың картюшын сақтап тұрды. Хоремхеб сондай-ақ Мединет-Хабудағы Айдың марқұмдық ғибадатханасын өз пайдалануы үшін иеленді. 1930 жылдардың басында ғибадатхананы қазған Уво Хольшер (1878–1963) Ай-Хоремхебтің марқұмдық ғибадатханасының жай-күйі туралы мынадай қызықты мәліметтерді келтіреді:
Картюш сақталған жерде Айдың аты өшіріліп, оның орнына оның ізбасары Хармхабтың аты жазылған. Бір ғана жағдайда бұл байқалмағандықтан, ешқандай өзгеріс енгізілмеген. Осылайша, Ай бастап, кем дегенде артқы бөлмелердегі көркем суреттерімен аяқтаған ғибадатхана оның ізбасарымен иеленді және одан бері Хармхаб ғибадатханасы деп аталды. Ғибадатханадағы қоймалардағы шарап құмыраларының тығындарына: «Хармхаб ғибадатханасынан шарап» деп жазылған. Нозому Кавай Хоремхебтің әрекеттерін «damnatio memoriae» деп сипаттайды, себебі патша болғаннан кейін Хоремхеб «Тутанхамонның ескерткіштеріндегі [патша] Айдың барлық бейнелерін, сондай-ақ Айдың патшалық ескерткіштеріндегі және оның төңірегіндегілердің бейнелерін өшіруге кірісті. Бұл әрекетті «damnatio memoriae» деп түсіну керек. Хоремхеб патшалардың батыс аңғарындағы Айдың қабірін (KV 23) қорлап, Айдың барлық басқа [көрінетін] жазуларын және бейнелерін жойды». Ай Хоремхебті патшалық мұрагерліктен шеттетуге тырысқан кезде басталған бәсекелестік Хоремхебтің жеңісімен аяқталды.

Көркем шығармаларда

Ай Люсьен де Гитердің «Папирус» комикс кітаптар сериясының 17-ші кітабында («Тутанхамон, өлтірілген фараон») жау ретінде бейнеленеді. Ай Пол С. Доэртидің ежелгі Египет романдарының трилогиясында – «Батыстан келген зұлым рух», «Гиена маусымы» және «Кобра жылы» – маңызды кейіпкер ретінде көрінеді. Керри Гринвудтың «Қара жерден тыс» романында ол байлықты қана көздеген ашкөз жау ретінде суреттеледі. Ол Вольфганг Хольбейннің «Die Prophezeihung» («Паяғдау») романындағы кейіпкер. Сонымен қатар, ол Мишель Моранның бестселлерлік «Нефертити» романындағы маңызды тұлға. Ай Люсиль Моррисонның «Египеттің жоғалған патшайымы» (1937) атты жасөсперімдер романында жамандыққа толы кейіпкер болып келеді. Ол Мика Валтаридің тарихи романы «Египеттік» те кейіпкер, ол әдетте адалсыз және жаман адам ретінде бейнеленеді. Ай Бен Кингсли ойнаған «Тут» фильміндегі орталық кейіпкер. Ай «Мистер Пибоди мен Шерман» фильмінде 18-ші династияға жасалған уақыт саяхатындағы екінші дәрежелі кейіпкер. Ай Гвендолин МакЭуэннің «Мысыр патшасы, армандар патшасы» романындағы басты кейіпкер. Романда Ай Ахенатеннің ең жақын серігі, рухани қарсыласы және қолдаушысы ретінде бейнеленеді. Роман сонымен қатар Айды Тийенің інісі және бір кездегі сүйіктісі ретінде көрсетеді, және Ахенатеннің әкесі Аменхотеп III емес, Ай болуы мүмкін деген ой айтылады. Романның көп бөлігі Амарна кезеңінің өзгерістерін бағындыруға тырысқан Айдың көзқарасынан баяндалады, ал соңғы алдындағы тарау – оның фараондық билігінің соңындағы естеліктері/мойындауы, онда Ай өліп бара жатқан фараонның өтініші бойынша ауру және соқыр Ахенатенді өлтіргенін мойындайды. Ай Ален Дрюридің Амарна дәуірі туралы екі романындағы маңызды кейіпкер. Ол Тийенің інісі және Нефертитидің әкесі ретінде бейнеленеді, оның анасы босанғанда қайтыс болған. Айдың бұл нұсқасы көптеген мәдени бейнелерге қарағанда әлдеқайда аз жаман, оның орнына Амон мен Атон фракциялары арасындағы шамалау мен келісімді жақтаған патша кеңесшісі, көбінесе нәтижесіз. Романның басты тақырыбы – Айдың Хоремхебпен күрделі қарым-қатынасы, ол Дрюридің Айдың заңсыз ұлы ретінде бейнелейтіні.

Ay appears as a villain in the 17th book in Lucien de Gieter's Papyrus comic book series (Tutankhamun, The Assassinated Pharaoh). Ay appears as a major character in Paul C. Doherty's trilogy of Ancient Egyptian novels, An Evil Spirit Out of the West, The Season of the Hyaena and The Year of the Cobra. Kerry Greenwood's novel, Out of the Black Land, features him as a greedy villain whose sole goal was accruing wealth. He is a character in Wolfgang Hohlbein's Die Prophezeihung (The Prophecy). He is also a major character in Michelle Moran's bestselling novel Nefertiti. Ay is the villain of Lucile Morrison's young adult novel The Lost Queen of Egypt (1937). He is also a character in Mika Waltari's historical novel The Egyptian, again depicted as immoral and villainous. Ay serves as a central character in Tut, portrayed by Ben Kingsley. Ay is a minor character in the time travel to the 18th dynasty in Mr. Peabody & Sherman
Ay is a central character in Gwendolyn MacEwen's novel King of Egypt, King of Dreams, where he is portrayed as one of Akhenaten's closest confidants, spiritual antagonists, and supporters. The novel also presents Ay as Tiye's brother and one time lover, and it is suggested that he, rather than Amenhotep III, may be Akhenaten's father. Much of the novel is told from Ay's perspective as he reluctantly attempts to navigate the changes of the Amarna period, and the second to last chapter is his memoir/confession near the end of his pharaonic reign, in which Ay admits to killing the ailing and blind Akhenaten at the dying pharaoh's request. Ay is a major character in two novels about the Amarna period by Allen Drury. He is depicted as brother to Tiye and father to Nefertiti, whose mother died in childbirth. This version of Ay is much less villainous than most cultural depictions, instead being a royal advisor advocating moderation and reconciliation between the factions of Amun and Aten, often in vain. A major theme of the novels is his complicated relationship with increasingly ambitious Horemheb, who Drury depicts as Ay's illegitimate son.