Кіріспе

Қызыл түсті жүн мата – ортағасырлық Еуропада кең таралған, жоғары сапалы және қымбат мата. Джон Мунроның пікірінше, "ортағасырлық қызыл түсті жүн мата – өте қымбат, сәнді, кең жүн мата, ол міндетті түрде ең жақсы ағылшын жүнінен тоқылған және әрқашан кемеспен боялған, тіпті оған басқа бояу заттары қосылған болса да. Керместің басқа маталарға, әсіресе жібекке қолданылғанына ешқандай дәлел жоқ".

Сипаттамалары

"Қызыл" сөзінің шығу тегі кеңінен талқыланған және орта ғасырларда қызыл түстің не екенін түсіну үшін маңызды. Бұл сөз ағылшын тіліне көне француз тілінен келген – escarlate, ол роман тілдеріндегі ұқсас сөздердің қатарында: провансаль escarlat, испан escarlata, португал escarlate, итальян scarlatto және ортағасырлық латын scarlat(t)um. Дегенмен, осы романдық сөздің шығу тегі де көп пікірталас тудырды. Ұзақ уақыт бойы оның шығу тегі парсы тіліндегі saqalāt, siqalāt немесе suqlāt сияқты сөздермен байланыстырылды. Бірақ қазіргі кезде романдық сөз араб тіліндегі siklāt (көпше түрі siklātūn) сөзінен туындаған деп есептеледі, ол өте қымбат, сәнді жібек маталарды білдіреді, олар керемет қымбат тұратын кемес бояуымен қызыл түске боялған. Араб тіліндегі siklāt сөзі алғаш рет тоғызыншы ғасырда кездеседі және қазір парсы сөзінің де бастауы осы екені айтылуда, ол 1290 жылдар шамасында алғаш рет тіркелген. Siklāt сөзінің өзінің шығу тегі нақты белгісіз, ол кейбір деректер бойынша, Римдік кезеңдегі sigillatus (латын тілінде) / σιγιλλατον (грек тілінде) сөзінен, яғни мөрдің бейнесімен безендірілген матадан (латын тіліндегі sigillum – «мөр») шыққан болуы мүмкін. Кейін бұл сөз сол бояумен боялған жүн матаға қатысты қолданыла бастады. Араб сөзінің роман тілдеріне таралуының ең ықтимал жолы – араб тілінде сөйлейтін Аль-Андалус аймағы арқылы, әсіресе Альмерия қаласы, онда кемес өндірісі кеңінен дамыған. Кейбір зерттеушілер бұл термин герман тілдеріндегі schar («қырқу») және laken («мата») сөздерімен байланысты германдық сөздерден шыққан деп санайды, яғни бастапқыда scarlet – жоғары сапалы қырқылған мата болған. Олар бұл сөздің герман тілінен басқа еуропалық тілдерге орта ғасырлық жүн саудасындағы Төмен елдердің басымдығының нәтижесінде тарағанын дәлелдеді. Олар scarlet түсінің қызыл түспен байланыстыруын түсіндіретін болса, бұл түс ең беделді түстердің бірі болғандықтан, ең жақсы матаға сай екендігін айтты. Алайда, олардың идеялары еуропалық деректердің толық спектрімен толық сәйкес келмеді: ең маңыздысы, қызыл матаның өндірісіне қатысты тарихи мәліметтер басқа маталарға қарағанда одан көп қырқылғанын көрсетпейді. Қазіргі кезде ескі жоғарғы неміс тіліндегі schar lachen, орта төменгі неміс тіліндегі scharlaken және скандинавиялық туындылар (даниялық skarlagen, швед skarlakan, исландтық skarlak, skarlakan) терминдерінің бастапқыда 11-шы ғасырда Солтүстік Еуропада пайда болған көлденең аяқпен тігілген, жоғары сапалы қырқылған матаға қатысты болғаны есептеледі. Ал ежелгі норвегиялық skarlat, орта және жоғарғы неміс тіліндегі scharlât және ерте заманғы фламанд тіліндегі schaerlat сияқты германдық сөздердің роман тілінен алынғаны, ал олардың бастауы араб тіліндегі siklāt сөзіне жетеді деп саналады. Ұзақ жылдар бойы қызыл матаның қызыл, ақ, көк, жасыл және қоңыр түстерде жасалғаны айтылып келді, ал кармин қызыл түсі ең көп таралған түс болды. Бірақ соңғы зерттеулер бұл орта ғасырлық мата өндірісінде түстердің қолданылуын дұрыс түсінбеушілік екенін көрсетеді, және қызыл матаның өндірісінде басқа түстерге сілтеме жасау олардың кереммен бояу алдындағы түсін білдіреді. Қызыл мата 14-ші және 15-ші ғасырларда Еуропада өте танымал болды, бірақ 16-шы және 17-ші ғасырларда сәннен шықты.

Популярлы мәдениеттегі бейнелер

Робин Гуд аңыздарындағы Уилл Скарлетт кейіпкерінің аты осы матаның түріне сілтеме жасаған болуы мүмкін, бұл жалпы кәсіби тегтерге (мысалы, Тоқымашы, Шелекші, Жебе жасаушы және т.б.) ұқсас.