Кіріспе

Рюкю аралдарындағы даулы аралдар тобы – Сенкаку аралдары, Қытайда Пинакл аралдары немесе Диаою аралдары, ал Тайваньда Тяоютай аралдары деп те аталады. Бұл Шығыс Қытай теңізіндегі адам тұрмайтын аралдар тобы, оны Жапония басқарады. Аралдар Тайваньның солтүстік-шығысында, Қытайдың шығысында, Окинава аралының батысында және Рюкю аралдарының оңтүстік-батыс шетінің солтүстігінде орналасқан. Аралдар Жапония мен Қытай, сондай-ақ Жапония мен Тайвань арасындағы аумақтық даудың орталығында тұр. Қытай 14 ғасырдан бері аралдарды ашқанын және иеленгенін алға тартады, ал Жапония 1895 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына дейін аралдарға иелік еткенін мәлімдейді. 1945 жылдан 1972 жылға дейін АҚШ аралдарды Рюкю аралдарының АҚШ әкімшілігінің бөлігі ретінде басқарды. 1972 жылы АҚШ мен Жапония арасындағы Окинаваның қайтарылуы туралы келісімге сәйкес аралдар Жапонияның бақылауына қайтарылды. 1968 жылы аймақтағы теңіз астындағы мұнай қорының табылуы даулы аралдарға деген қызығушылықты арттырды. Қытай мен Тайвань арасындағы дипломатиялық келіспеушілікке қарамастан, екі үкімет те аралдар Тайваньның бір бөлігі екеніне келіседі, олар Ылаң округіндегі Тоучен қалашығының құрамында. Жапония Окинава префектурасындағы Ишигаки қаласының бөлігі ретінде Сенкаку аралдарын басқарады және бақылайды. Ол Қытайдың да, Тайваньның да талаптарын мойындамайды, бірақ Ишигаки әкімшілігіне аралдарды дамытуға рұқсат бермеді. Даудың салдарынан, халықтың көп бөлігіне Ишигакиден жеті сағаттық сапардағы адам тұрмайтын аралдарға жақындауға тыйым салынған. Жапон жағалау күзетінің кемелері теңіз шекарасын кесіп өтетін қытай кемелерін қуып жетеді. 2012 жылы бір журналист бұл жағдайды "суық соғыс стиліндегі мысық пен тышқанның ойынына" теңеді. Сенкаку аралдары теңіз құстары үшін маңызды ұялау орындары болып табылады және Тори-шима (Идзу аралдары) аралдарымен қатар қысқа құйрықты альбатростың әлемдегі қалған екі ұялау орнының бірі болып табылады.

Аттар

Жапон тілінде бұл аралдар "Сэнкаку" деп аталады. Қытай материгінде олар Диаою аралдары немесе толық "Диаою Дао және оған қарасты аралдар" деп аталады, ал Тайваньда олар Диаоютай аралдары немесе Тиаоютай аралдары деп аталады. Батыс дереккөздерінде тарихи ағылшын атауы Пинакл аралдары кейде ұлттық талаптардың арасында бейтараптық сақтау қажет болған кезде қолданылады. Окинавада (солтүстік Рюкю) аралдар 2=魚蒲葵島 (3=ʔiyukubajima) деп аталады, ал Яэяма (оңтүстік Рюкю) атауы - иигункубажима. Бұл аралдар туралы қытай жазбалары 15 ғасырдың басына дейін бар, олар "Дяою" деп аталып, "Желмен саяхат" (1403) және "Император елшісінің Рюкюге сапары туралы жазба" (1534) сияқты кітаптарда кездеседі. Қытай империясының Минь әулетінің картасында бекітілген аралдар тобының қытайша атауы (Дяою) және негізгі аралдың жапонша атауы (Уотсури) екеуі де "балық аулау" деген мағынаны білдіреді.

Ерте тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, қытайлықтар Риукю корольдігіне дипломатиялық миссиялар басталған кезде, мекенсіз аралдарды навигациялық белгілер ретінде пайдаланып, "келесі аралға жету үшін белгілі бір аралда компасты қайта баптаған". Еуропадағы аралдардың алғашқы жарияланған сипаттамасы 1796 жылы Исаак Титсинг импорттаған кітапта кездеседі. Оның кішкентай жапон кітапханасына Хаяши Шихеидің "Сангоку Цуран Зусецу" (三國通覧圖說) кірді. Бұл мәтін 1785 жылы Жапонияда басылып шыққан. Хаяши мәтіндегі картасында аралдарға олардың қытайша атауларын берді және оларды Қытаймен бірдей қызғылт түспен көрсетті. 1832 жылы Ұлыбритания мен Ирландияның Шығыс аударма қоры Титсингтің француз тіліне аудармасының қысқартылған нұсқасын, оның қайтыс болғаннан кейін жариялауға қолдау көрсетті. "Пинакл аралдары" атауын алғаш рет Джеймс Колнетт қолданды, ол 1789 және 1791 жылдары "Аргонавт" кемесімен жасаған саяхаты кезінде оларды картаға түсірді. Уильям Роберт Браутон 1797 жылы қарашада Солтүстік Тынық мұхитына HMS Providence кемесімен жасаған саяхаты барысында олардың қасынан өтіп, Дяою аралын / Уотсури аралын "Шың аралдары" деп атады. Эдвард Белчердің 1848 жылғы "HMS Sammarang" кемесінің саяхаты туралы есебінде бұл аралдарға сілтеме жасалған. Капитан Белчер "осы аймақтағы атаулар тым асығыс қабылданды" деп мәлімдеді. Белчер 1845 жылғы наурыз айында Пинакл аралдарының жанында кемеге зәкір салғанын хабарлады. 1870 және 1880 жылдары британдық әскери-теңіз флоты ең үлкен аралға жақын жатқан таулы аралдарды ағылшын тілінде "Пинакл аралдары" деп атады. 1886 жылы жапондық әскери-теңіз флотының жазбаларында бұл аралдар алғаш рет британдықтар қолданған қытай және ағылшын терминдерінің эквиваленттерін пайдалана бастады. "Сенкаку Ретто" атауы 1900 жылға дейін жапондық тарихи құжаттарда кездеспейді (ал "Сенкаку Гунто" термині 19 ғасырдың соңында қолданыла бастады), ал алғаш рет 1900 жылы жарияланған географиялық журналда басылып шықты. Ол ағылшын тіліндегі "Пинакл аралдары" атауының "Сенто Шото" (яғни бүгінде жапондықтар қолданатын "Сенкаку Ретто" терминіне қарама-қарсы) жапон тіліне аудармасынан туындаған, олардың мағынасы бірдей. "Дяоютай" атауын бүкіл аралдар тобын білдіру үшін жинап пайдалану 1970 жылдардағы даулармен бірге басталды.

Жапония мен АҚШ аралдарды бақылауда

[[Файл:Сенкаку бонито. jpg|thumb|left|Жапондық жұмысшылар шамамен 1910 жылы Уотсури аралындағы бонито балық өңдеу орнында. Уотсури, Кита Кодзима және Минами Кодзима аралдары оларға тиесілі болған. Куниокидің әпкесі Кубаға иелік еткен. 1945 жылы Жапонияның капитуляциясымен Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін аралдар АҚШ үкіметінің бақылауына өтті. 1969 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Азия және Тынық мұхиты экономикалық комиссиясы (ECAFE) Сенкаку аралдары маңында мұнай және газ қорының болу мүмкіндігін анықтады. 1971 жылы Окинаваға қатысты келісім АҚШ Сенатында қабылданды, 1972 жылы аралдар Жапонияның бақылауына қайтарылды. Сол 1972 жылы Қытай Республикасы мен Қытай Халық Республикасы үкіметтері аралдарға иелік етуді ресми түрде жариялай бастады. 1972 жылдан бастап, аралдар Жапония үкіметінің бақылауына қайтарылғаннан кейін, Ишигаки қаласының мэріне осы аумақтағы әкімшілік билік берілді. Алайда, Жапонияның орталық үкіметі Ишигакиге аралдарды зерттеуге немесе дамытуға тыйым салды. 1978 жылы жапондық саяси топ Уотсури аралында алғашқы маяқты тұрғызып, екі ешкіні жайып қойды. Содан бері ешкілер саны артып, аралдың өсімдік жамылғысына әсер етті. 1979 жылы Жапония үкіметінің ресми делегациясы – 50-ге жуық ғалым, Сыртқы істер және Көлік министрліктерінің өкілдері, сондай-ақ бұрынғы Окинава даму агенттігінің қызметкерлері мен Хироюки Курихара аралдарға сапар шегіп, Уотсуриде шамамен төрт аптаға орналасты. Делегация жергілікті экожүйені зерттеп, қарақұйрық және қойларды тапты, теңіз фаунасын зерттеді және аралдарда адамдар тұруға жарамды екенін анықтады. 2005 жылы Уотсури аралындағы маяқтың иесі болған жапон балықшысы маяққа иеліктен бас тарту ниетін білдірді, соның нәтижесінде маяқ Жапонияның Азаматтық кодексінің талаптарына сәйкес мемлекеттік меншікке айналды. Осыдан кейін, Жапонияның жағалау күзеті Уотсури маягын күтіп ұстап, басқаруды жүзеге асырып келеді. Кан кабинетінің 2010 жылғы қыркүйектегі Сенкаку аймағындағы қайық соқтығысу оқиғасына реакциясын бұрынғы премьер-министр Синдзо Абэ "өте ақымақ қадам" және "қорқынышты түрде наивтік" деп бағалады. 2010 жылдың 17 желтоқсанында Ишигаки 1895 жылы Жапонияның Сенкаку аралдарын аннексиялауын еске алу мақсатында 14 қаңтарды "Пионерлік күн" деп жариялады. Қытай Ишигакидің бұл әрекетін айыптады. 2012 жылдың мамыр айында Токио метрополиті және Жапонияның орталық үкіметі Курихара отбасынан Уотсури, Кита Кодзима және Минами Кодзима аралдарын сатып алу бойынша келіссөздер жүргізу жоспарларын жариялады. Қытай Сыртқы істер министрлігі Пекиннің "өз аумақтық егемендігін бұзуға көз жүмбейтінін" мәлімдеді. 2014 жылы Жапония аралдарда жапон туының бейнесі салынған маяқ пен кемежай салды.]]

Геология

Уотсури аймағының 1900 жылы жапон геологы Хисаши Куроива салған геологиялық картасы. Уотсури, Китакодзима, Минамикодзима және оларды қоршаған кіші аралдар тұнбалық шығу тегіне жатады, негізінен миоцендік құмтастар мен құмтас конгломератынан тұрады, сонымен қатар 10 сантиметрге дейін қалыңдығы бар көмір қабаттары және сирек кездесетін сазтас қабаттары бар. Уотсуридегі тұнбалық қабаттардың ашық қалыңдығы шамамен 300 метрді құрайды, олардың бағыты SW-NE, EW және NW-SE, ал жалпы еңіс солтүстікке қарай 20 градусқа дейін төмендейді. Бұл қабаттар Мио-Плиоцендік порфириттік мүйізді диориттің интрузияларымен кесіліп өтеді және жақында пайда болған кораллдардың шығып жатуларымен және беткі таулы шөгінділермен шектеледі. Куба мен Тайшо жанартаулық шығу тегіне жатады, Куба "пироксин андезиті, лава, жанартаулық бомбалар, пемза, әк тас және басқа да тас материалдарынан" тұрады, ал Тайшо "андезит, туф брекшиясы және туфты құмтас" құрамынан тұрады деп саналады.

Өсімдіктер

Үш аралда шөп жинауға рұқсат 1893 жылғы Қытай империясының жарлығында тіркелген. Сенкаку аралдарында бірнеше гүлді өсімдіктерді зерттеу жүргізілді, 1980 жылғы зерттеуде Уотсуриде 339 түрлі өсімдік бар екені анықталды. Бұл экологиялық қоғамдастықтар биіктікке қарай өзгерді, олар жел соққан тау басындағы Podocarpus macrophyllus ағаштарымен, астында Liriope muscari және Rhaphiolepis umbellata, Livistona chinensis және Arenga engleri пальмалары, Ficus microcarpa және Planchonella obovata, сондай-ақ теңіз жағалауындағы өсімдіктермен бөлінді. Минамикодзима аралдарында әртүрлілігі аз, көбінесе шөптер басым болды, ал Китакодзимада өсімдіктер сирек кездесті. Куба аралында кратерге жақын орман бар, онда Ceodes umbellifera, Macaranga tanarius, Ficus benjamina, Diospyros maritima, Trema orientalis, Machilus thunbergii және Livistona subglobosa сияқты әртүрлі флора кездеседі, орман төңірегіндегі өсімдіктер азырақ. Китакодзима және Минамикодзима сирек кездесетін қысқа құйрықты альбатрос (Phoebastria albatrus) көбейетін екі маңызды орынның бірі болып табылады. Ең ірі Уотсури-Шима аралында Сенкаку молі (Mogera uchidai) және Окинава куро-ооари құмырсқасы сияқты эндемикалық түрлердің бірнешесі бар. 1978 жылы аралға үй ешкілері әкелінгендіктен, Сенкаку молі қазір жоғалу қаупі төніп тұрған түрге жатқызылды. Уотсуриде жолақты дала тышқанының (Apodemus agrarius) да кездесетіні байқалды. 1900-1953 жылдар аралығындағы зерттеулер Азия үй шымшығы, қара тышқандар және жеміс жейтін жарықшалардың бар екенін көрсетті, бірақ олар кейінгі зерттеулерде анықталған жоқ.

Танымал мәдениетте

Дяою аралдары: Шындық – Крис Д. Небе және J. J. Osbun-ның Monarex Hollywood Corporation компаниясы түсірген, Крис Д. Небе режиссерлік еткен деректі фильм. Небе Жапония үкіметін аралдарды Қытайға қайтаруға шақырады, Жапонияның аралдарға заңды талабы жоқ екенін, ал Америка Құрама Штаттарының Қытайға қарама-қарсы орналасқан күшті одақтасы болу қажеттігіне байланысты Жапонияның пайдасына немқұрайлылық танытқанын мәлімдейді. Фильм қытайлық БАҚ-та жағымды қабылданып, ал 2014 жылы Австралия хабар тарату корпорациясының тілшілері Небені «қытайлық пропагандист» деп атады. 2018 жылы Жапон үкіметі Сеңкаку аралдарына, сондай-ақ Такесима және Оңтүстік Курил аралдарына қатысты аумақтық таластар мәселелерін насихаттау үшін Ұлттық территория және егемендік мұражайын (қазір Тораномон Мицуи ғимаратында, Чиода, Токиода орналасқан) құрды.