Веселин Топалов: Болгар шахматының шебері

Кіріспе

Болгария шахмат гроссмейстері (туған жылы 1975)

Веселин Александров Топалов (туған күні 15 наурыз 1975) – болгариялық шахмат гроссмейстері және бұрынғы FIDE әлем чемпионы. Топалов 2005 жылы ФИДЕ әлем чемпионатында жеңіс алып, ФИДЕ әлем чемпионы атанды. 2006 жылы Владимир Крамникке қарсы өткен әлем чемпионатында титулын жоғалтты. 2010 жылы Висванатан Анандқа қарсы әлем чемпионатында 6½–5½ есебімен жеңілді. 2005 жылы Шахмат Оскарына ие болды. 2006 жылдың сәуірінен 2007 жылдың қаңтарына дейін әлемдегі бірінші рейтингте болды. 2008 жылдың қазан айынан 2010 жылдың қаңтарына дейін қайтадан көшбасшылықты қалпына келтірді. Оның ең жоғары рейтингі 2015 жылдың шілдесінде 2816 болды, бұл оны барлық уақыттағы ең жоғары FIDE рейтингісіне ие шахматистер тізімінде оныншы орынға қойды. Топалов тоғыз рет Шахмат Олимпиадасына қатысты (1994–2000, 2008–2016), 2014 жылы бірінші тақтада алтын медаль жеңіп алды және 1994 жылы ең жақсы жалпы нәтиже көрсетті. Сондай-ақ, Линарес, Корус, Дортмунд, Ставангер және Перл Спринг турнирлерінде жеңіске жетті. Топалов үйленген және екі қызы бар.

Ерте мансап

Топалов Русе қаласында дүниеге келді. Әкесі оған сегіз жасында шахмат ойнауды үйретті. Топалов шахмат дарыны ретінде тез танылды. 12 жасында Топалов даулы Сильвио Данаиловпен жұмыс істей бастады, бұл қарым-қатынас бүгінге дейін жалғасуда. 1989 жылы Пуэрто-Рикодағы Агуадилла қаласында өткен 14 жасқа дейінгі әлем чемпионатында жеңімпаз атанды, ал 1990 жылы Сингапурда өткен 16 жасқа дейінгі әлем чемпионатында күміс медальді жеңіп алды. 1992 жылы гроссмейстер атанды және Террассада жеңіске жетті. Ол 1993 жылы Будапешт аймақтық турнирінің В тобында бірінші орынды бөлісті, бірақ Биелдегі аймақтық турнирде 5.5/13 ұпай жинап күреске түсті. 1994 жылы Мәскеудегі Олимпиадаға алғаш рет қатысып, Болгарияны төртінші орынға жеткізді, ал бірінші тақтада Гарри Каспаровты жеңді. Келесі он жылда Топалов әлемдік шахмат рейтингінде көтерілді. Ол 1994 жылы Линаресте (6½/13), 1995 жылы Линаресте (8/13) және 1995 жылы Амстердамда ойнады. 1996 жылы турнирлерде сәтті өнер көрсетіп, Вийк-ан-Зеде үшінші орын алды, Амстердам, Вена және Мадридте бірінші орынды бөлісті, Новгородта жеңіске жетті және Дос-Херманаста бірінші орынды бөлісті. 1996 жылы ол әлемнің элиталық ойыншыларына арналған шараларға шақырылды, мысалы, Лас-Пальмас (5/10), 1996 жылдың желтоқсанында Каспаров, Ананд, Крамник және Карпов қатысқан 21-санатты алғашқы турнир. Келесі жылы Антверпен мен Мадридте жеңіске жетті. Топаловтың 1999 жылғы Корус шахмат турнирінде классикалық әлем чемпионы Гарри Каспаровқа қарсы ойыны ең ұлы ойындардың бірі деп есептеледі. Кейін Каспаров: "Ол көтеріліп қарады. Бәлкім, Топаловтың бүгін керемет ойын ойнайтынын жоғарыдан білдірген шығар. Мұндай нәрсеге екі ойыншы да қатысу керек" деді. 2001 жылы ол Amber Melody турнирінде жалпы жеңімпаз атанды және Дортмундта жеңіске жетті. ФИДЕ әлем чемпионатының нокаут турнирлерінде 1999 жылы жартылай финалға, 2000 жылы ширек финалға, 2001 жылы жартылай финалға және 2004 жылғы турнирде жартылай финалға жетті. 2002 жылы Дортмунд кандидаттар турнирінің финалында (классикалық әлем чемпионатының қарсыласы болу құқығы үшін) Питер Лекоға есе жіберді. Топалов 2002 жылы Канн қаласында өткен NAO шахмат шеберлері турнирінде бірінші орынды бөлісті және 2003 жылы Бенидормда жеңіске жетті. Топалов өзінің алғашқы маңызды жетістігін 2005 жылы Линаресте иеленді, онда Гарри Каспаровпен бірінші орынды бөлісті (бірақ тай-брейк ережелері бойынша жеңіліске ұшырады) және Каспаровты соңғы турда жеңіп, Каспаровтың зейнеткерлікке шығар алдындағы соңғы турнирлік ойыны болды. Одан кейін ол Mtel Masters турнирінде бір ұпаймен жеңіске жетті. 2006 жылы ол Коруста Анандпен бірге бірінші орынды бөлісті.

Topalov was born in Ruse, Bulgaria. His father taught him to play chess at the age of eight. Topalov quickly established himself as a chess prodigy. At age 12, Topalov began working with the controversial Silvio Danailov, a relationship that continues today. In 1989 he won the World Under 14 Championship in Aguadilla, Puerto Rico, and in 1990 won the silver medal at the World Under 16 Championship in Singapore. He became a Grandmaster in 1992 and won in Terrassa. He shared first at the Budapest Zonal group B in 1993 but struggled at the Biel Interzonal, scoring 5.5/13. He made his Olympiad debut in Moscow 1994, leading Bulgaria to a fourth place, defeating Garry Kasparov on board one. Over the next ten years Topalov ascended the world chess rankings. He played in Linares 1994 (6½/13), Linares 1995 (8/13), Amsterdam 1995. In a strong run of tournament performances in 1996 he placed third at Wijk aan Zee, tied for first at Amsterdam, Vienna and Madrid, won outright at Novgorod and shared first in Dos Hermanas. As early as 1996, he was being invited to events for the world's elite such as Las Palmas (5/10), the first category 21 tournament, played in December 1996, with Kasparov, Anand, Kramnik and Karpov participating. The next year he won at Antwerp and Madrid. Topalov's loss to reigning Classical World Champion Garry Kasparov at the 1999 Corus chess tournament is generally hailed as one of the greatest games ever played. Kasparov later said, "He looked up. Perhaps there was a sign from above that Topalov would play a great game today. It takes two, you know, to do that." In 2001, he shared the overall title at Amber Melody and won at Dortmund. In the knockout tournaments for the FIDE World Chess Championship, he reached the last 16 in 1999, the quarter finals in 2000, the final 16 in 2001, and the semifinals in the 2004 tournament. In 2002, he lost the final of the Dortmund Candidates Tournament (for the right to challenge for the rival Classical World Chess Championship) to Peter Leko. Topalov tied for first at the 2002 NAO Chess Masters in Cannes and won at Benidorm in 2003. Topalov scored his first major success at Linares 2005, tying for first place with Garry Kasparov (though losing on tiebreak rules), and defeating Kasparov in the last round, in what was to be Kasparov's last tournament game before his retirement. He followed this up with a one point victory at Mtel Masters. In 2006 he tied for first at Corus with Anand.

20052006: FIDE шахмат әлемінің чемпионы

Оның рейтингі бойынша Топалов 2005 жылдың қыркүйек-қазан айларында Аргентинаның Сан-Луис қаласында өткен FIDE әлем чемпионатының сегіз ойыншылы, қос раунд-робин жүйесіндегі турниріне шақырылды. Бірінші циклда 6½/7 ұпай жинаған Топалов жартылай финалда жеңіске жетті, екінші циклда барлық ойындарды теңеп, 1½ ұпай айырмасымен жеңіп, FIDE әлем чемпионы атанды. Чемпионаттағы қатысушылардың орташа рейтингі 2739 болды, ал Топаловтың көрсеткіш рейтингі 2890-ды құрады. 2006 жылдың 16 сәуірінде ФИДЕ президенті Кирсан Илюмжинов ФИДЕ және классикалық әлем чемпиондары Крамник пен Топалов арасындағы матч 2006 жылдың қыркүйек-қазан айларында өткізілетінін жариялады. Крамник Топаловты жеңіп, он үш жылдан кейін алғашқы рет даусыз чемпион атанды. 2006 жылдың 28 қыркүйегінде Топаловтың менеджері Сильвио Данаилов баспасөз хабарламасы жариялап, ойындар барысында Крамник мінез-құлқына күдік туғызды. Болгария құрамасы Крамник жеке ванна бөлмесіне (аудио және бейне бақылаусыз жалғыз орын) жиі, ойын сайын шамамен елу рет (ФИДЕ қызметкерлері кейіннен бұл көрсеткіштің жоғары бағаланғанын мәлімдеді) барып, ойынның ең маңызды шешімдерін ванна бөлмесінде қабылдағанын мәлімдеді. Сондай-ақ, олар турнир ұйымдастырушыларынан журналистерге 1-ден 4-ке дейінгі ойындардағы Крамник бөлмесінен түсірілген видеожазбаларға қол жеткізуге рұқсат беруді талап етті. Ұйымдастырушылар видеоның бір бөлігін қолжетімді етті, ал қалған бөліктері техникалық мәселелерге байланысты жоқ екенін түсіндірді. Данаилов жеке дәретханалар мен ванналарды пайдалануды тоқтатуды талап етті және Топаловтың матчқа қатысуын қайта қарастырумен қорқытты. Матчты басқаратын апелляциялық комитет келісіп, ойыншылардың жеке дәретханалары жабылып, олардың орнына ортақ дәретхана орнатылуы керек деп шешті. Крамник 5-ші ойынға қатысудан бас тартты және жеңіліс тіркелді. 1 қазанда дәретхана мәселесі Крамник пайдасына шешілді, ал апелляциялық комитет отставкаға кетіп, жаңасы тағайындалды. ФИДЕ президенті Кирсан Илюмжинов 3–2 есебін сақтау керек деп шешті. Ол бұл шешімнің келісімге келгеннен емес, өзінің жеке шешімі екенін атап өтті. Ойын 2006 жылдың 2 қазанында қайта басталды. 1 қазанда Шахмат кәсіпқойлары қауымдастығы Данаиловты қарсыласын дәлелсіз айыптағаны үшін сынап, оны ФИДЕ этика комитетімен тергеуге шақырды. 3 қазанда Топалов баспасөз конференциясында: "Мен оның (Крамниктің) ойыны әділ деп санаймын және матчты жалғастыру туралы шешімім оны дәлелдейді" деді. Алайда, келесі күні дағдарыс күшейіп, Топаловтың менеджері Крамник компьютерлік көмек алып жатқанына күдік танытты. 2006 жылдың 14 желтоқсанында Топалов Крамник әлем чемпионатында компьютерлік көмек қолданғанын тікелей айыптады. 2007 жылдың 14 ақпанында Топаловтың менеджері Элистадағы әлем чемпионаты матчы кезінде Крамник пайдаланған дәретхана төбесіндегі сымдардың суреттерін жариялады. Олар туралы билік органдарына хабарланған, бірақ Данаилов бұл ақпаратты жасырып қалды деп мәлімдеді. Топаловтың командасы өздерінің айыптамаларын жасыру үшін билік тарапынан қысым көрсетілгенін мәлімдеді. 2007 жылдың 29 шілдесінде Крамник менеджері Карстен Хенселдің шағымы бойынша ФИДЕ этика комиссиясы Топаловты 14 желтоқсандағы сұхбаттағы айыптаулары үшін "қатты сөгіс" жазасына тартып, айыптады. Этика комиссиясының пікірінше, "бұл мәлімдемелер Владимир Крамник мырзаның жеке және кәсіби беделін қорлап, оның ар-намысына нұқсан келтірді".

Based on his rating, Topalov was invited to the eight player, double round robin FIDE World Chess Championship in San Luis, Argentina, in September–October 2005. Scoring 6½/7 in the first cycle, Topalov had virtually clinched the tournament at the halfway mark, before drawing every game in the second cycle to win by 1½ points to become FIDE World Chess Champion. The average rating of the field in the championship was 2739, and Topalov's performance rating was 2890. On 16 April 2006, FIDE President Kirsan Ilyumzhinov announced that a match between Classical and FIDE World Champions Kramnik and Topalov would be held in September–October 2006 to re unify the Championships after thirteen years of separation. Kramnik defeated Topalov to become the first undisputed champion in thirteen years. On 28 September 2006, Topalov's manager Silvio Danailov published a press release, casting suspicion on Kramnik's behaviour during the games. The Bulgarian team made a public statement that Kramnik visited his private bathroom (the only place without any audio or video surveillance) unreasonably often, about fifty times per game (a number that FIDE officials later claimed to be exaggerated) and made the most significant decisions in the game in the bathroom. They also demanded that the organizers of the tournament allow journalists access to the surveillance video from Kramnik's room for games 1 through 4. The organizers made parts of the video available, explaining that other parts of it were missing due to technical issues. Danailov demanded to stop the use of private restrooms and bathrooms, and threatened to reconsider Topalov's participation in the match. The Appeals Committee that governed the match agreed, and ruled that the players' private restrooms should be closed and replaced with a shared one. Kramnik refused to play game 5 and was forfeited. On 1 October, the restroom issue was resolved in Kramnik's favour and the Appeals Committee resigned and were replaced. The FIDE president Kirsan Ilyumzhinov decided that the current score of 3–2 should be preserved. He also indicated that this was not a compromise decision but his own. The match resumed on 2 October 2006. On 1 October, the Association of Chess Professionals released a statement denouncing Danailov for publicly accusing his opponent without evidence, and calling for him to be investigated by the FIDE Ethics Committee. On 3 October, Topalov said in a press conference, "I believe that his (Kramnik's) play is fair, and my decision to continue the match proves it". However, the next day, the crisis escalated, with Topalov's manager strongly implying that Kramnik was receiving computer assistance. On 14 December 2006, Topalov directly accused Kramnik of using computer assistance in their World Championship match. On 14 February 2007, Topalov's manager released pictures, purporting to show cables in the ceiling of a toilet used by Kramnik during the World Championship match in Elista. They were supposedly reported to the authorities, who Danailov claims suppressed the information. The Topalov team claims they were pressured by officials to keep their allegations quiet. On 29 July 2007, following a complaint by Kramnik's manager Carsten Hensel, the FIDE Ethics Commission sanctioned Topalov with "a severe reprimand" because of the accusations made in the interview of 14 December. According to the Ethics Commission, "these statements were clearly defamatory and damaged the honour of Mr. Vladimir Kramnik, harming his personal and professional reputation".

2006-2010 жылдар

Ойыннан кейін Топалов Есенттегі төрт ойыншының ішінде үшінші орынды иеленді, ол екі ойынды да Юдит Полгарға қарсы және бірін Шахрияр Мамедьяровқа қарсы ұтып алды. 2006 жылдың мамырында Топалов M Tel Masters титулын қорғады, 6½/10 есебімен бірінші орынды иеленді, бұл Гата Камскийден жарты балл көп. 2007 жылдың қаңтар айында Топалов Левон Аронян мен Теймур Раджабовпен бірге Коруста бірінші орынды бөлісті. 2007 жылдың мамыр айында Топалов M Tel Masters турнирін үшінші рет қатарынан жеңіп алды, 5½/10 есебімен, соңғы турда сол кездегі көшбасшы Саскиранды жеңді. 2007 жылдың қарашасында Топалов Витория Гастеистегі қайырымдылық турнирінде жеңіске жетті. Топалов 17–21 сәуір 2008 жылы өткен 14-ші Ciudad Dos Hermanas Rapid турнирін жеңіп алды, финалдық матчта Испаниялық GM Франсиско Вальехо Понсты 2½–1½ есебімен ұтты, бірінші ойынды жеңіп, қалған үш ойынды теңестірді. 2008 жылдың қыркүйегінде Топалов Бильбао 2008 турнирін жеңіп алды. Осы жеңістен кейін ол 2008 жылдың қазан айындағы ресми рейтингтер тізімінде әлемнің бірінші нөміріне ие болды. Ол сондай-ақ Нанкинде өткен Pearl Spring турнирінде және Вилларобледо шахмат фестивалінде де жеңіске жетті. Топалов 2006 жылғы біріктіру матчында жеңіліп, 2007 жылғы әлем чемпионатына қатысу мүмкіндігінен айырылды. Данаилов Топалов пен Крамник арасындағы реванш матчын ұйымдастыруға ниет білдірді, 2007 жылдың наурыз айында матч өткізілмеді. Мәселе 2007 жылдың маусым айында шешілді, Топалов пен Крамникке 2008–09 жылғы чемпионат циклында арнайы жеңілдіктер берілді. Топаловқа 2007 жылғы Шахмат әлем кубогының жеңімпазына қарсы "Үміткерлер матчына" тікелей қатысуға мүмкіндік берілді. 2007 жылғы Шахмат әлем кубогын Гата Камский жеңіп алды. Топалов пен Камский арасындағы Үміткерлер матчы 2009 жылдың ақпан айында Софияда өтті. Топалов матчты 4½–2½ есебімен жеңіп алды. Топалов 2010 жылдың ақпанында өткен Линарес шахмат турнирін жеңіп алды, соңғы турда Борис Гельфанды жеңді.

2013 жыл

Топалов 2012–2013 жылдарғы FIDE Гран-при турнирінде өнер көрсетті. 2012 жылы Лондон Гран-присінде жеңіске жеткен ол, 2013 жылғы сәуірде Цугте өткен Renova Grand Prix турнирінде екінші орын алған Хикару Накамурадан 1,5 ұпайға басымдықпен жеңімпаз атанды. Бұл жеңіс оның әлемнің үздік бес шахматишісінің қатарына қайта оралуын білдірді, себебі ол FIDE рейтингісінде төртінші орынға көтерілді. 2013 жылы Пекинде өткен Гран-приде 100 ұпай жинап, ол бір турнир қалғанда бірінші орынды қамтамасыз етті, соның арқасында 2014 жылғы үміткерлер турниріне қатысу құқығын алды. Топалов 2013 жылғы Норвегия шахмат турниріне қатысты. Ол 9 мүмкін ұпайдан 4-ін жинап, 8-орынды иеленді (+0, 1=8). 2013 жылдың 18-25 қыркүйегінде Топалов Виктор Лазнічкамен 6 партиядан тұратын матч өткізді. Уақыт бақылауы: 40/90 + G/30, әр жүргізіліске 30 секунд қосылды. Топалов матчты 4:2 есебімен жеңіп алды.

2014 жыл

Топалов 2014 жылы Ресейдің Ханты-Мансийск қаласында өткен кандидаттар турниріне қатысты. Ол +2, 4 тең, 7 жеңіліспен соңғы орынды иеленді. Топалов 2014 жылы Норвегия шахмат турнирінде де өнер көрсетті. Ол 9 мүмкін ұпайдан 4,5 ұпай жинап, 5-орынға табан тіреді. Топалов 41-ші шахмат Олимпиадасында ойнады, онда бірінші тақтада алтын медаль жеңіп алды және турнирдің жалпы есебінде 2872 көрсеткішпен екінші үздік нәтижеге қол жеткізді. 2014 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Топалов Sinquefield Cup 2014 турниріне қатысып, жеңімпаз Фабиано Каруана мен күміс жүлдегер Магнус Карлсеннен кейін 3-орынды алды. Топалов 2014 жылдың қыркүйек айының ортасында 2014 жылғы Еуропалық клубтар кубогына қатысты.

2015 жыл

Топалов Гибралтар мастерс турнирінде үшінші орынды алды. Топалов 2015 жылғы Grand Chess Tour турниріне қатысты, ол Норвегия шахматы, Синкфилд кубогы және Лондон шахмат классикасынан тұрды. Norway Chess 2015 турнирінде Топалов 6.5/9 есебімен бірінші орынды жеңіп алды, соның арқасында Grand Chess Tour турнирінің 13 ұпайын иеленді. Оның көрсеткіші +5 1=3 болды. 2015 жылғы Синкфилд кубогында Топалов +2 2=5 есебімен алтыншы орынды бөлісті. 2015 жылдың желтоқсан айында Лондон шахмат классикасында ол соңғы орынды алды, нәтижесі +0 4=5 болды. Топалов 2015 жылғы Әлем кубогында (Баку, Әзербайжан) ең жоғары рейтингті ойыншы ретінде қатысты. Ол төртінші турда Питер Свидлермен жеңіліп, турнирден шықты.

2016 жыл

Топалов 2016 жылдың 10-30 наурызы аралығында Ресейдегі Мәскеу қаласында өткен кандидаттар турниріне рейтинг бойынша іріктеуден өтіп қатысты. Топалов соңғы орынға ие болды, 5 ойында жеңіліске ұшырады (+0, 5 жеңіс, 9 тең). Топалов Гран-при айналымының бөлігі – Париж Гран-приіне қатысты. Топалов 12/36 ұпай жинап, тоғызыншы орынды иеленді. Топалов 2016 жылғы Grand Chess Tour турнирінің Лёвен кезеңіне қатысты. Топалов 14/36 ұпай жинап, турнирде 10-орынды иеленді.

2018 жыл

2018 жылдың сәуір айында ол Шәмкір шахматының бесінші турниріне қатысып, 4/9 (+2–3=4) есебімен сегізінші орынды жеңіп алды.

Команданың нәтижелері

Топалов шахмат олимпиадаларында тоғыз рет бірінші тақтада өнер көрсетті (1994, 2000, 2008, 2016), 2014 жылы жеке алтын медаль жеңіп алды және 1994 жылы ең жақсы жалпы нәтиже көрсетті. Олимпиада Тақтасы Жеке нәтиже Командалық нәтиже Мәскеу 1994 Бірінші 8.5/12 Бесінші Ереван 1996 Бірінші 5.5/10 40-шы Элиста 1998 Бірінші 8/11 17-ші Стамбул 2000 Бірінші 8/11 14-ші Дрезден 2008 Бірінші 6.5/8 14-ші Ханты-Мансийск 2010 Бірінші 5/9 31-ші Стамбул 2012 Бірінші 7/10 20-шы Тромсо 2014 Бірінші 6.5/9 23-ші Баку 2016 Бірінші 3/5 66-шы

Ерекше ойындар

2005 жылы М Tel Masters турнирінде жеңіске жеткен жолда Топалов бұрынғы FIDE әлем чемпионы Руслан Пономариновті ақ түспен, ферзьдік үнділік қорғанысында жеңді. Топалов - Пономаринов, София 2005 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. Nf3 b6 4. g3 Ba6 5. b3 Bb4+ 6. Bd2 Be7 7. Nc3 0-0 8. Rc1 c6 9. e4 d5 10. e5 Ne4 11. Bd3 Nxc3 12. Rxc3 c5 13. dxc5 bxc5 14. h4 h6 15. Bb1 f5 16. exf6 Bxf6 17. Qc2 d4 (сурет) 18. Ng5 hxg5 19. hxg5 dxc3 20. Bf4 Kf7 21. Qg6+ Ke7 22. gxf6+ Rxf6 23. Qxg7+ Rf7 24. Bg5+ Kd6 25. Qxf7 Qxg5 26. Rh7 Qe5+ 27. Kf1 Kc6 28. Qe8+ Kb6 29. Qd8+ Kc6 30. Be4+!