Кіріспе

Сидра шығанағы (خليج السدرة, сондай-ақ Сирт шығанағы деп те аталады) – Ливияның солтүстік жағалауындағы Жерорта теңізіндегі су алабы, Сидра мұнай портының немесе Сирт қаласының атымен аталған. Бұл шығанақ тарихи түрде Ұлы Сирт немесе Үлкен Сыртис (Syrtis Major; Σύρτις μεγάλη; Тунис жағалауындағы Кіші Сыртистен (Syrtis Minor) ерекшеленеді) деп белгілі болған және 57 000 шаршы километрді құрайды.

Ежелгі тарих

Киелі кітаптың Жаңа өсиетінде Сирт туралы айтылады. Луқа апостол Павелдің Римге, Нерон императорының алдына сотталу үшін тізбекте бітірілгенін баяндайды. Оның кемесінің экипажы дауылдың Сиртке соғып кетуінен қауіптеніп, сақтанды, бірақ кеме Жерорта теңізіндегі Мальта аралында құлап кетті. Ежелгі әдебиеттерде Сирт (шығысында Ұлы және батысында Кіші) – теңізшілердің әрқашан қашуға тырысқан құмдықтар деп сипатталған. Жергілікті климаттың ерекшелігі – жиі тыныштық және салыстырмалы түрде күшті солтүстік жел. Шығыста Кирена мен батыста Карфаген арасындағы жағалауда азаматтық порттар болған. Ежелгі жазушылар құмдықтарды және олардың маңындағы аймақты кеме қатынасы үшін қауіпті деп жиі атап көрсетеді. Ұлы Сирттер ерекше кезеңдік толқындарға ие және толқыны көтерілгенде сағат тілімен күшті (3 түйін) ағым байқалады, толқын төмендегенде бағытын өзгертеді. Бұл ерекшелік Пейтингер кестесіндегі аймақтың ерекше бұралаң пішінін түсіндіруі мүмкін. Құрлыққа қарайтын жазық ерекше белгісіз болды, бұл батыстағы Триполитанияның қалған бөлігінің құнарлылығына қайшы келді. Ежелгі жазушылар бұл аймақта құм дауылдары мен жыландар туралы айтады. Страбон б.з.д. 47 жылы Рим генералы Кіші Катонның "теңіздің терең және ыстық құмы арқылы" отыз күндік жорығын сипаттаған. Страбон кеме қатынасының қауіптілігін толық сипаттап береді: «Ұлы және Кіші Сирттердің қиындығы – көптеген жерлерде судың жайпақтығы, ал толқындар көтеріліп төмендегенде кемелер кейде жайпақтыққа батып, онда тұрып қалады, оларды құтқару сирек кездеседі» (17.3.20). Помпоний Мела өте мелодрамалық сипаттама береді: «Сирттер [Кішілерде] порттар жоқ және олар жиі жайпақтықтар болғандықтан және теңіздің ағыны кері бағытта болғандықтан одан да қауіпті, өйткені ол ағып кіріп-шығып, содан кейін [егер] екінші Сирт болса, біріншісіне есімі мен табиғаты бойынша тең, бірақ шамамен екі есе үлкен» (1.35–37). Алайда, бұл дереккөздерді әлдебір сеніммен қабылдауға болмайды: Мела Ұлы Сирттерде де порттар болмағанын айтады, бірақ оның осы мәселедегі сенімділігі және, демек, басқа мәселелерде де күмәнді: Псевдо-Скилакс б.з.д. 4 ғасырдың басында үлкен шығанақта порт болғанын жазған (109), ал Страбон Меладан бұрын кіші шығанақта «өте үлкен сауда орталығы» болғанын көрсетеді (17.3.17). Сонымен қатар, ежелгі мәтіндік деректер Сирттерді бір ауыздан айыптамайды. Плутарх Катонның жорығы туралы Страбонға қарағанда әлдеқайда аз мелодрамалық есеп береді, ол (сенбесе де) жеті күн ғана уақытқа созылып, жергілікті тұрғындар оның әскерін жыландардан қорғау үшін жұмылдырылғанын айтады (Кіші Катон 56; сондай-ақ қараңыз. Страбон құмдықтардың қауіптілігін атап өткен соң, былай деп жалғастырды: «Осы себепті теңізшілер жағадан алыста жүріп, сақ болып, желдің соққысына ұшырап, осы шығанақтарға түсіп қалмасын». Катон сияқты, олар да бұл аймақтан аулақ емес, тек оның салыстырмалы қауіп-қатерлеріне қарсы сақтық шараларын қолданады. Сол сияқты, Плинийдің «Табиғи тарих» 5.26-дағы шығанақтың «екі Сирттің жайпақтығы мен толқынынан қорқынышты» екендігі туралы ескертуін сол еңбектегі Жерорта теңізінің барлық жағалаулары құшақ жаяды деген кеңінен мәлімдемесінің аясында қарастыру керек (NH 2.118). Олардың жаман аты римдік поэзияда, мысалы, Катулл (Carmen LXIV, 156) және Вергилий (Энеида IV, 41) еңбектерінде кездеседі. Бұл бөлімдегі ақпарат негізінен Джозефин Кроули Квинннің «Шығыс пен Батыс арасындағы Сирттер» кітабынан алынған.

Қырғи қабақ соғыс

1969 жылы Муамар Каддафи билікке келген төңкерістен кейін, Сидра шығанағының суларына қатысты Каддафи режимінің аумақтық талаптарына байланысты бірнеше халықаралық жағдайлар туды. Сол кезде АҚШ әскері оның жағасындағы маңызды мұнай порты – Сидра қаласының атымен бұл шығанақты көбінесе "Сидра шығанағы" деп атаған.

1973 жыл

1973 жылы Каддафи Сидра шығанағының көп бөлігін Ливияның ішкі сулары деп жариялады, Бенгазиге жақын нүкте мен Мисратадағы шығанақтың батыс бөлігі арасындағы 32 градус 30 минут солтүстік енінде түзу сызық жүргізіп, эксклюзивті балық аулау аймағын белгіледі. Каддафи оны «Өлім сызығы» деп атады және оны кесіп өту әскери жауапқа алып келеді деп мәлімдеді. АҚШ халықаралық суларда теңіз операцияларын жүргізу құқығын талап етті, 1982 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясында белгіленгендей, елдің жағалауынан аумақтық шекараның қазіргі заманғы халықаралық стандартын қолданды. Каддафи оны жағалау аймағы ғана емес, аумақтық теңіз деп мәлімдеді. Жауап ретінде АҚШ Сидра шығанағында еркін теңіз жүру (FON) операцияларын жүргізу үшін теңіз жаттығуларын жүргізуге рұқсат берді. 1973 жылдың 21 наурызында Ливияның әскери ұшақтары Ливия жағалауында сигналдық барлау жүргізіп ұшып өткен АҚШ Әуе күштеріне қарасты C-130 ұшағын тоқтатты және оқ жаудырды. Оқиға кезінде екі ливиялық «Мираж» ұшағы C-130 ұшағына Ливияға қарай ұшып, қонуға белгі берді, нәтижесінде американдық ұшақ қашуға мәжбүр болды. C-130 ұшағы қашқанда ливиялық ұшақтардан оқтар тиді, бірақ бұлттың арасында жасырынып құтыла алды. АҚШ ресмилерінің мәліметінше, американдық ұшақ Ливия жағалауына 120 километрден жақын болған жоқ.

1980 жыл

1980 жылғы 16 қыркүйекте Жерорта теңізі үстінде ұшып келе жатқан АҚШ-тың Боинг RC 135V/W барлау ұшағына Ливияның истребителінен оқ атылды. RC 135 ұшағы зақымдалмады және АҚШ осы оқиғадан кейін ешқандай қарсы шара қолданбады.

1981 жыл

1981 жылдың тамызында АҚШ-тың Алтыншы флотилиясының кемелерді еркін жүргізу оқулары кезінде Ливияның әскери ұшақтары елдің басқа аймандарынан жиналып, американдық кемелер маңында патрульдеуге келді. 19 тамызда «Nimitz» авианосецінің екі F-14 Tomcat истребителі екі ливиялық Су-22 Fitter истребитель-бомбардировщигін тоқтатты. Қырқыста америкалық ұшақтардың біріне «Атолл» типті әуе-әуе зымыранымен нысана алынды. Зымырадан қашқаннан кейін «Томкаттар» екі ливиялық ұшақты да «Сайдвиндер» зымырандарымен түсірді. Кейбір мәліметтер бойынша, екі ливиялық ұшқыш та теңізден құтылып, аман қалды. Ал басқа мәліметтерде ливиялық ұшқыштардың бірінің парашюты ашылмағандығы айтылады.

1986 жыл

1986 жылдың көктемінде АҚШ Әскери-теңіз күштері 225 ұшақ және 30 әскери кемеден тұратын Алтыншы флоттан USS America, USS Coral Sea және USS Saratoga ұшақ тасымалдаушы топтарын "Өлім сызығы" арқылы даулы Сидра шығанағына жіберді. Бір күндік қарулы қақтығыстан кейін, ливиялық тараптың белгісіз адам және материалдық шығындарына байланысты операция тоқтатылды, ал американдық тараптан шығын болмады. Екі аптадан соң, 1986 жылдың 5 сәуірінде Батыс Берлиндегі "Ла Белль" дискотекасында бомба жарылып, екі американдық әскери қызметкер, бір түрік азаматшасы қаза тауып, 200-ге жуық адам жарақат алды. Тағы 45 ливиялық сарбаз, үкімет шенеуніктері мен 15 азаматтық адам қаза тапты, олардың ұшағы Сидра шығанағы үстінде атып түсірілген.

1989 жыл

1989 жылы Сидра шығанағындағы келесі бір оқиғада, аймақтағы АҚШ-тың истребительдеріне шабуыл жасауға дайындалып жатқан деген күдікпен Ливияның екі МиГ-23 Flogger ұшағы атып түсірілді. Осы оқиғада Flogger ұшқыштары бірнеше зымыран шабуылынан кейін атылып, сәтті құлатты, бірақ олар парашютпен теңізге түсірілгенін көрді.