Британ тарихындағы Георг дәуірі (1714-1837 жж.)

Кіріспе

Британ тарихындағы 1714 жылдан шамамен 1830–37 жылдарға дейінгі кезең.

"Георгий" термині көбінесе әлеуметтік және саяси тарих, сондай-ақ сәулет контекстінде қолданылады. 1700-1740 жылдар аралығында "Август әдебиеті" термині Август драматургиясы, Август поэзиясы және Август прозасы үшін жиі қолданылады. "Август" термині ежелгі Рим республикасының латын әдебиетінен алынған ықпалды мойындауға сілтеме жасайды. "Георгий дәуірі" термині осы атпен аталған 20 ғасырдың екі британ патшасы – Георгий V және Георгий VI билеген кезеңге қолданылмайды. Бұл кезеңдерді жай ғана "Георгийлік" деп атайды.

Өнер және мәдениет

Грузин қоғамы және оның мәселелері Дэниел Дефо, Джонатан Свифт, Сэмюэл Ричардсон, Генри Филдинг, Лоренс Стерн, Мэри Шелли және Джейн Остин сияқты жазушылардың романдары арқылы жақсы бейнеленді, бұл Роберт Адам, Джон Нэш және Джеймс Уайтттың архитектурасымен және ғимарат дизайнының алтын ғасыры деп есептелетін Готикалық қайта жандану стилінің пайда болуымен сипатталды. Өнердің гүлденуі ең жарқын романтикалық ақындардың пайда болуында көрінді, олардың ішінде Сэмюэл Тейлор Колридж, Уильям Вордсворт, Перси Биш Шелли, Уильям Блейк, Джон Китс, Лорд Байрон және Роберт Бернс ерекше көзге түсті. Олардың туындылары поэзияның жаңа дәуірін ашты, ол айқын және әдемі тілмен, көтеріңкі идеялар мен тақырыптарды бейнелейтін көркемдікпен ерекшеленді. Томас Гейнсборо, сэр Джошуа Рейнольдс және жас Дж. М. В. Тернер мен Джон Констеблдің суреттері грузин дәуірінің өзгеретін әлемін көрсетті, сондай-ақ пейзаж дизайнері Кейпэбилити Браун сияқты суретшілердің еңбектері де осыны бейнеледі. Георгиандық архитектураның көрнекті мысалдары – Эдинбургтің Жаңа қаласы, Георгиандық Дублин, Ньюкасл-апон-Тайндағы Грейнджер Таун, Ливерпульдің Георгиандық ауданы және Бристоль мен Баттың көп бөлігі. Джон Филд, Гендель, Гайдн, Клементи, Иоганн Кристиан Бах, Уильям Бойс, Моцарт, Бетховен және Мендельсонның музыкасы сол кезде Англияда ең танымал музыкалардың бірі болды.

Үлкен тур

Гранд-турдың ең жақсы кезеңі 18 ғасырмен дәуірлесті және ол георгиандық жоғары қоғаммен байланысты. Бұл әдет бойынша, жас британдық ақсүйектер Франция және Нидерланды арқылы Италияға білім мен мәдениетті кеңейту мақсатында саяхаттайтын. Әйгілі тарихшы Эдвард Гиббон Гранд-турдың жеке интеллектуалдық дамуға пайдалы екенін атап өтті. Мұндай саяхат пен шетелде болу әдетте бір жыл немесе одан да көп уақыт алатын. Бұл ақырында Англияға өнер коллекцияларын, сондай-ақ Италиядан сән мен картиналарды әкелудің және таратудың негізін қалады.

Әлеуметтік өзгерістер

Бұл Ұлыбританияда зор әлеуметтік өзгерістердің кезеңі болды, өнеркәсіптік революцияның басталуымен сыныптық жіктердің күшею процесі басталды, сондай-ақ Уигтер мен Торилер сияқты қарсы саяси партиялар пайда болды. Ауылдық аймақтарда Ауыл шаруашылығы революциясы адамдардың қозғалысына үлкен өзгерістер әкелді, шағын қауымдастықтар төмендеді, қалалар өсті және біртіндеп біріккен көлік жүйесі қалыптасты. Дегенмен, ауылдық қалалар мен ауылдардың құлдырауымен және жұмыс орындарының азаюымен Канадаға, Солтүстік Америка колонияларына (осы кезеңде АҚШ-қа айналған) және Британ империясының басқа да аймақтарына эмиграция күрт өсті.

Евангелистік дін және әлеуметтік реформа

Англияда 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Англия шіркеуінің ішінде және сыртындағы евангелистік қозғалыс күшейді. Бұл қозғалыс жоғары топқа арналған құрмет кодексіне, басқаларға лайықты мінез-құлыққа және ритуалдарды адал сақтауды қажет ететін дәстүрлі діни сезімталдыққа қарсы шықты. Джон Уэсли (1703–1791) және оның ізбасарлары жаңару дінін уағыздады, Киелі кітапты оқу, үнемі дұға ету және әсіресе жаңару тәжірибесі арқылы адамдарды Мәсіхпен жеке қарым-қатынасқа түсуге шақырып, оларды өздеріне сенуге тырысты. Уэсли өзі 52 000 рет уағыз айтып, ерлер мен әйелдерді «уақытты пайдалануға» және өз жандарын құтқаруға шақырды. Уэсли әрқашан Англия шіркеуінің ішінде жұмыс істеді, бірақ оның қайтысынан кейін оның ізбасарлары Метод шіркеуіне айналған тәуелсіз мекемелер құрды. Ол дәстүрлі нонконформист шіркеулерімен – пресвитериандармен, конгрегациялисттермен, баптисттермен, унитарийлермен және квакерлермен қатар тұрды. Дегенмен, нонконформист шіркеулері жаңару қозғалысының ықпалынан кем болды. Англия шіркеуі Англияда үстемдік сақтады, бірақ оның ішінде евангелистік, жаңарушылық бағытты ұстанатын «Төменгі шіркеу» күшейді. Оның басшылары Уильям Уилберфорс және Ханна Мор болды. Олар Clapham тобы арқылы жоғарғы топқа жетті. Олар саяси реформа іздемеді, керісінше, құлдарды босату, дуэльді жою, балалар мен жануарларға қатыгездік көрсетуге тыйым салу, құмар ойындарды тоқтату және демалыс күні бос әрекеттерден аулақ болу арқылы саяси әрекеттер арқылы жандарды құтқару мүмкіндігін іздеді; олар күн сайын Киелі кітапты оқыды. Барлық жандар Құдай алдында тең болды, бірақ барлық денелер тең емес еді, сондықтан евангелистер ағылшын қоғамының иерархиялық құрылымын сынға алмады. Р. Дж. Моррис 1983 жылғы «Достық қоғамдар және британдық қалалық элиталар, 1780–1850» мақаласында атап көрсеткендей, «18 ғасырдың ортасында Ұлыбритания материалдық және идеологиялық билігі бар адамдар осы билікті тиімді және серпінді түрде қорғай алатын тұрақты қоғам болды», бірақ «1780 жылдан кейінгі жиырма жылда бұл консенсус құрылымы бұзылды». Осылайша, тарихшы Лиза Вуд өзінің «Дисциплинаның тәсілдері: әйелдер, консерватизм және француз төңкерісінен кейінгі роман» кітабында көрсеткендей, Англиялық евангелизм билеуші топтың әлеуметтік бақылау құралы ретінде қызмет етіп, Францияда төңкеріске бастаған наразылықты басуға көмектесті; бірақ ол гендерлік және таптық иерархияға қарсы күрестің тұқымын өзінде сақтады.

In England, the evangelical movement inside and outside the Church of England gained strength in the late 18th and early 19th century. The movement challenged the traditional religious sensibility that emphasised a code of honour for the upper class, and suitable behaviour for everyone else, together with faithful observances of rituals. John Wesley (1703–1791) and his followers preached revivalist religion, trying to convert individuals to a personal relationship with Christ through Bible reading, regular prayer, and especially the revival experience. Wesley himself preached 52,000 times, calling on men and women to "redeem the time" and save their souls. Wesley always operated inside the Church of England, but at his death, his followers set up outside institutions that became the Methodist Church. It stood alongside the traditional Nonconformist churches, Presbyterians, Congregationalist, Baptists, Unitarians, and Quakers. The Nonconformist churches, however, were less influenced by revivalism. The Church of England remained dominant in England but it had a growing evangelical, revivalist faction, the "Low Church". Its leaders included William Wilberforce and Hannah More. It reached the upper class through the Clapham Sect. It did not seek political reform, but rather the opportunity to save souls through political action by freeing slaves, abolishing the duel, prohibiting cruelty to children and animals, stopping gambling, and avoiding frivolity on the Sabbath; they read the Bible every day. All souls were equal in God's view, but not all bodies, so evangelicals did not challenge the hierarchical structure of English society. As R. J. Morris noted in his 1983 article "Voluntary Societies and British Urban Elites, 1780 1850," "[m]id eighteenth century Britain was a stable society in the sense that those with material and ideological power were able to defend this power in an effective and dynamic manner," but "in the twenty years after 1780, this consensus structure was broken." Anglican Evangelicalism thus, as historian Lisa Wood has argued in her book Modes of Discipline: Women, Conservatism, and the Novel After the French Revolution, functioned as a tool of ruling class social control, buffering the discontent that in France had inaugurated a revolution; yet it contained within itself the seeds for challenge to gender and class hierarchies.

Империя

Георг кезеңінде Франция басты жау болып, үздіксіз соғыстар жүрді. Басты эпизодтарға: Америкадағы француз-үнді соғысы (1754–1763) деп танылған Жеті жылдық соғыс, Америка революциялық соғысы (1775–1783), француз революциялық соғыстары (1792–1802), 1798 жылғы Ирландия көтерілісі және Наполеон соғыстары (1803–1815) кірді. Британдықтар Америка революциясынан басқа көптеген соғыстарда жеңіске жетті, онда АҚШ, Франция, Испания және Нидерландының біріккен күштері одақтастары жоқ Ұлыбританияны басып тастады. 13 американдық колонияның жоғалтылуы ұлттық апатқа айналды. Британияның үлкен держава ретінде құлауы мүмкін деген болжамдар ел ішінде де, шетелде де талқыланды. Еуропада Франциямен соғыс шамамен ширек ғасырға, 1793–1815 жылдарға дейін созылды. Ұлыбритания үздік қаржы жүйесін пайдаланып, жаяу әскерге қаржылай көмек берді және теңіздерді бақылау үшін әскери-теңіз күштерін арттырды. Адмирал лорд Нельсон мен Веллингтон герцогы басшылығымен Трафальгар шайқасында (1805) және Ватерлоо шайқасында (1815) Наполеонды жеңу, жеңіс сезімін және саяси өзгерістерді әкелді. Азиядағы империяның кеңеюі негізінен Британдық Шығыс Үндістан компаниясының еңбегі болды, әсіресе Роберт Клайвтың басшылығымен. Капитан Джеймс Кук, шығар, көптеген саяхатшылар мен географтардың ішіндегі ең танымал болды. Ол Корольдік Әскери-теңіз флотының ресурстарын империяны дамыту және, әсіресе Австралия мен Тынық мұхитында көптеген ғылыми жаңалықтар жасау үшін пайдаланды. Солтүстік Америкадағы жоғалған колонияларын қайтаруға тырысудың орнына, британдықтар Азияда жаңадан құрылған Екінші Британ империясын құрды. Бұл жаңа империя Виктория және Эдвард дәуірлерінде гүлденді.

Сауда елі

Бұл дәуір өркендеген, өйткені кәсіпкерлер өздерінің бизнестерін бүкіл әлемге таратып жіберді. 1720 жылдары Ұлыбритания әлемдегі ең табысты елдердің бірі болды, және Дэниел Дефо мақтанышпен айтты: «Біз әлемдегі ең "еңбекқор ұлтпыз. Үлкен сауда, бай өндіріс, зор байлық, жалпыға бірдей хабар алмасу және сәттілік Англияның тұрақты серіктері болды және бізге еңбекқор халық деген атақ берді». Басқа ірі державалар негізінен аумақтық пайдаға және өздерінің династияларын қорғауға (мысалы, Габсбургтер мен Бурбон династиялары, және Гогенцоллерндер үйі) ұмтылса, Ұлыбританияның басты мүдделері өзгеше болды. Оның негізгі дипломатиялық мақсаты (отанды жауапкершіліктен қорғаудан басқа) – саудагерлер, өндірушілер, тасымалдаушылар және қаржыгерлер үшін дүниежүзілік сауда желісін құру болды. Бұл үшін оның кемелерін әлемдік сауда жолдарынан аластата алмайтын, Британ аралдарына басып кіре алмайтын, өте күшті патшалық флот қажет болды. Лондон үкіметі көптеген жеке қаржыландырылатын, Лондонға негізделген компанияларды сауда бекеттерін құру және әлем бойынша импорт-экспорт бизнесін ашу арқылы жеке секторды нығайтты. Әрқайсысына белгілі бір географиялық аймаққа сауда монополиясы берілді. Алғашқы кәсіпорын – 1555 жылы Ресеймен сауда жасау үшін құрылған Московия компаниясы. Басқа да маңызды кәсіпорындарға Шығыс Үндістан компаниясы және Канададағы Гудзон шығанағы компаниясы кірді. Африкамен сауда жасау үшін 1662 жылы құрылған Корольдік авантюристтер компаниясы Африкадағы алтын, азу және құл саудасымен айналысты; ол 1672 жылы Корольдік Африка компаниясы ретінде қайта құрылды және құл саудасына баса назар аударды. 1740 жылдан 1783 жылға дейінгі төрт ірі соғыстың әрқайсысына Ұлыбританияның қатысуы сауда тұрғысынан үлкен пайда әкелді. Тіпті 13 колонияның жоғалғаны да жаңа Америка Құрама Штаттарымен өте тиімді сауда қатынастарымен өтелді. Ұлыбритания Үндістанмен саудада үстемдікке ие болды және Батыс Африка мен Батыс Үндістаннан басталатын өте табысты құл, қант және коммерциялық сауданы басымдыққа ие болды. Қытай келесі кезекте тұрды. Басқа державалар да осындай монополияларды құрды, бірақ Англия сияқты саудаға баса назар аударғандары тек Нидерланды ғана болды. Меркантилизм – Ұлыбританияның колонияларына таңған негізгі саясаты. Меркантилизмнің мағынасы – үкімет пен саудагерлер саяси билікті және жеке байлықты арттыру мақсатымен серіктес болуы, басқа империяларды жою. Үкімет өзінің саудагерлерін қорғады – және басқаларын сауда кедергілерімен, ережелермен және отандық өнеркәсіптерге берілетін субсидиялармен қорғады – бұл елден экспортты барынша арттырып, елге импортты барынша азайту үшін жасалды. Үкімет контрабандамен күресуге тиіс болды, ол 18-ғасырда француз, испан немесе голланд саудасына қойылған шектеулерді айналып өту үшін американдықтардың сүйікті тәсіліне айналды. Меркантилизмнің мақсаты – саудада артықшылыққа ие болу, сонда алтын мен күміс Лондонға құйылатын болды. Үкімет алымдар мен салықтар арқылы өз үлесін алып, қалғанын Ұлыбританиядағы саудагерлерге берді. Үкімет кірісінің көп бөлігін Ұлыбританияның колонияларын қорғауға ғана емес, басқа империялардың колонияларына қауіп төндіретін, кейде оларды жаулап алатын үлкен және күшті Корольдік флотқа жұмсады. Колониялар Ұлыбритания өнеркәсібі үшін тұтынушы нарықтары болды, және мақсат – ана елді байыту болды. Көптеген компаниялар жақсы пайда тапты, және Үндістанда зор жеке байлықтар жасалды, бірақ ауыр шығынға әкелген бір үлкен сәтсіздік болды. Оңтүстік теңіздердегі «көпіршік» – скандалға ұшырап, жарылып кеткен бизнес кәсіпорны. Оңтүстік теңіз компаниясы – Оңтүстік Америкаға бағытталған, басқа сауда компаниялары сияқты құрылған жеке бизнес корпорациясы. Оның нақты мақсаты – нарықты манипуляциялау және спекуляция арқылы 31 миллион фунт стерлингке дейінгі жоғары пайыздық мемлекеттік қарыздарды қайта келісу болды. Ол 1720 жылы төрт рет акция шығарды, бұл шамамен 8000 инвесторға жетті. Баға күн сайын 130 фунттан 1000 фунтқа дейін көтеріліп, ішкі адамдар үлкен қағаз пайдаға ие болды. «Көпіршік» бір түн ішінде құлап, көптеген спекулянттарды қиратты. Тергеулер параның жоғары лауазымды орындарға, тіпті патшаға дейін жеткенін көрсетті. Болашақ премьер-министр Роберт Уолпол оны саяси және экономикалық жағынан аз залалмен тоқтатуға қол жеткізді, бірақ кейбір адамдар үлкен шығынға ұшырап, жер аударылуға қашып кетті немесе өз-өзіне қол жұмсады.

The era was prosperous as entrepreneurs extended the range of their business around the globe. By the 1720s Britain was one of the most prosperous countries in the world, and Daniel Defoe boasted:
we are the most "diligent nation in the world. Vast trade, rich manufactures, mighty wealth, universal correspondence, and happy success have been constant companions of England, and given us the title of an industrious people." While the other major powers were primarily motivated towards territorial gains, and protection of their dynasties (such as the Habsburg and Bourbon dynasties, and the House of Hohenzollern), Britain had a different set of primary interests. Its main diplomatic goal (besides protecting the homeland from invasion) was building a worldwide trading network for its merchants, manufacturers, shippers and financiers. This required a hegemonic Royal Navy so powerful that no rival could sweep its ships from the world's trading routes, or invade the British Isles. The London government enhanced the private sector by incorporating numerous privately financed London based companies for establishing trading posts and opening import export businesses across the world. Each was given a monopoly of trade to the specified geographical region. The first enterprise was the Muscovy Company set up in 1555 to trade with Russia. Other prominent enterprises included the East India Company, and the Hudson's Bay Company in Canada. The Company of Royal Adventurers Trading to Africa had been set up in 1662 to trade in gold, ivory and slaves in Africa; it was re established as the Royal African Company in 1672 and focused on the slave trade. British involvement in each of the four major wars, 1740 to 1783, paid off handsomely in terms of trade. Even the loss of the 13 colonies was made up by a very favourable trading relationship with the new United States of America. British gained dominance in the trade with India, and largely dominated the highly lucrative slave, sugar, and commercial trades originating in West Africa and the West Indies. China would be next on the agenda. Other powers set up similar monopolies on a much smaller scale; only the Netherlands emphasized trade as much as England. Mercantilism was the basic policy imposed by Britain on its colonies. Mercantilism meant that the government and the merchants became partners with the goal of increasing political power and private wealth, to the exclusion of other empires. The government protected its merchants—and kept others out—by trade barriers, regulations, and subsidies to domestic industries in order to maximise exports from and minimise imports to the realm. The government had to fight smuggling, which became a favourite American technique in the 18th century to circumvent the restrictions on trading with the French, Spanish or Dutch. The goal of mercantilism was to run trade surpluses, so that gold and silver would pour into London. The government took its share through duties and taxes, with the remainder going to merchants in Britain. The government spent much of its revenue on a large and powerful Royal Navy, which not only protected the British colonies but threatened the colonies of the other empires, and sometimes seized them. The colonies were captive markets for British industry, and the goal was to enrich the mother country. Most of the companies earned good profits, and enormous personal fortunes were created in India, but there was one major fiasco that caused heavy losses. The South Sea Bubble was a business enterprise that exploded in scandal. The South Sea Company was a private business corporation supposedly set up much like the other trading companies, with a focus on South America. Its actual purpose was to renegotiate previous high interest government loans amounting to £31 million through market manipulation and speculation. It issued stock four times in 1720 that reached about 8,000 investors. Prices kept soaring every day, from £130 a share to £1,000, with insiders making huge paper profits. The Bubble collapsed overnight, ruining many speculators. Investigations showed bribes had reached into high places—even to the king. The future prime minister Robert Walpole managed to wind it down with minimal political and economic damage, although some suffering extreme loss fled to exile or committed suicide.

Саяси және әлеуметтік көтеріліс

Георгий дәуірінің басында хановерлік мұрагерлікке қарсы наразылық білдіру үшін якобиттер мен жоғары шіркеу өкілдерінің бүліктері болды, соның ішінде диссиденттердің құдай орындарына шабуылдар жасалды. Олардың қатарында 1714 жылғы тәж кигізу кезіндегі төңкеріс, Георг I таққа отырған күні болған және 1715 жылғы төңкерістер бар. Осыған жауап ретінде Парламент тәртіпсіздіктерді басуға билік органдарына кеңірек өкілеттік берген «Тәртіпсіздіктерді жою туралы» заңды қабылдады. Еуропаның континенттік стандарттарымен салыстырғанда діни төзімділік кең таралған болғанымен, XVIII ғасырда Ұлыбританияда діни азшылықтарға деген жаугершілік кеңінен таралды және кейде бүліктер түрінде көрініс берді. 1753 жылғы еврейлерді натурализациялау туралы заң, кеңінен қарсылық тудырғаннан кейін бір жыл өткен соң күшін жойды, ал 1780 жылғы Лондондағы Гордон бүліктері 1778 жылғы «Папистер туралы» заң олардың кейбір заңдық шектеулерін алып тастағаннан кейін католиктерге қарсы бағытталды. Бірмингемдегі 1791 жылғы Пристли бүліктері кезінде наразылар диссиденттерді, соның ішінде белгілі радикал Джозеф Пристлиді нысанаға алды. 1723 жылы Роберт Уолпол қолдауымен қабылданған «Қара заң» жоғары топтың мүддесі үшін қылмыстық кодексті күшейтті. Онда 200-ден астам өлім жазасына кесілетін қылмыстар тізімделген, олардың көптегені үшін жаза күшейтілді. Мысалы, өрт сөндіру қылмысы сабанды өртеу немесе өртеумен қорқытуты да қамтыды. Күдіктілердің заңдық құқықтары қазіргідей болған жоқ. Мысалы, 40 күн ішінде ұсталып, бас тартқан күдіктілер айыпты деп танылып, ұсталған жағдайда өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. Жергілікті ауылдар қылмыстың өршуіне байланысты қылмыскерлерді таба алмаса, сотқа өткізбесе және соттамаса жазаланды. 1815 жылы Франциямен соғыс аяқталғаннан кейін Ұлыбритания экономикалық депрессия мен саяси белгісіздік кезеңіне енді, бұл әлеуметтік наразылық пен тәртіпсіздікпен сипатталды. Радикалдық саяси партия қарсыластарына «Екі тиындық қоқыс» деп те аталатын «Саяси тіркелім» атты үнқағаз жариялады. 1817 жылы наурыз айында 400 тоқымашы мен тоқушы Манчестерден Лондонға үкіметке петиция тапсыру үшін шеру тартты. Люддиттер Англияның солтүстік-батысындағы өнеркәсіптік аймақта машиналарды қиратып, зақымдады. 1819 жылғы Петерлудегі трагедия тұрмыстық жағдайға наразылық білдіру үшін 60 000 адам жиналған наразылық митингісі ретінде басталды, бірақ әскери күшпен басылды, нәтижесінде он бір адам қаза тауып, 400-і жараланды. 1820 жылғы Като-стриттегі қастандық министрлер кабинетін жарылтып, Лондон мұнарасына шабуыл жасап, үкіметті құлатуды көздеді. Бірақ бұл жоспар орындалмады, қастандық жасаушылар өлім жазасына кесілді немесе Австралияға жер аударылды.

The beginning of the Georgian era witnessed rioting by Jacobite and High Church mobs in protest against the Hanoverian succession and which included attacks on the Dissenters' places of worship. These included the 1714 coronation riots, which occurred on the day of George I's coronation, and the riots of 1715. In response, Parliament passed the Riot Act, which granted the authorities greater powers to put down rioting. Although religious toleration was extensive by the standards of continental Europe, hostility to religious minorities was widespread in Britain during the eighteenth century and sometimes expressed itself in rioting. The Jewish Naturalisation Act 1753 was repealed a year after it had been passed because of widespread opposition and the 1780 Gordon Riots in London were directed against Catholics after the Papists Act 1778 removed some of their legal disabilities. During the 1791 Priestley Riots in Birmingham, the mob targeted Dissenters, including the prominent Radical Joseph Priestley. The Black Act of 1723, sponsored by Robert Walpole, strengthened the criminal code for the benefit of the upper class. It specified over 200 capital crimes, many with intensified punishment. The crime of arson, for example, was expanded to include of burning or the threat of burning haystacks. The legal rights of defendants were something different from today. For example, suspects who refused to surrender within 40 days could be summarily judged guilty and sentenced to execution if apprehended. Local villages were punished if they failed to find, prosecute and convict alleged criminals, due to the increase in crime at the time. With the ending of the War with France in 1815, Great Britain entered a period of greater economic depression and political uncertainty, characterised by social discontent and unrest. The Radical political party published a leaflet called The Political Register, also known as "The Two Penny Trash" to its rivals. The so called March of the Blanketeers saw 400 spinners and weavers march from Manchester to London in March 1817 to hand the Government a petition. The Luddites destroyed and damaged machinery in the industrial north west of England. The Peterloo Massacre in 1819 began as a protest rally which saw 60,000 people gathering to protest about their living standards, but was quelled by military action and saw eleven people killed and 400 wounded. The Cato Street Conspiracy of 1820 sought to blow up the Cabinet and then move on to storm the Tower of London and overthrow the government. This too was thwarted, with the conspirators executed or transported to Australia.

Түсіндіру

Тарихшылар шотландтық және американдық ағартушылықтың маңыздылығын ұзақ жылдар бойы зерттеп, ағылшын ағартушылығының болғандығын талқылап келеді.

Шотландтық ағартушылық

Ағылшын тарихшысы Питер Гей шотландтық ағартушылықты "Дэвид Юм, Адам Смит, Адам Фергюсон және тағы басқалар – бір-бірін жақсы білетін, тығыз байланыста болған және үнемі әңгімелесетін шағын дос тобы" деп сипаттайды. Шотландияда білім беруге жергілікті деңгейде де, әсіресе төрт университетте де ерекше мән берілді. Ағартушылық мәдениеті жаңа кітаптарды мұқият оқуға және Эдинбургтегі The Select Society сияқты зиялылық орталықтарда, сондай-ақ кейіннен The Poker Club пен Шотландияның ежелгі университеттерінде (Сент-Эндрюс, Глазго, Эдинбург және Абердин) күнделікті жүргізілетін қарқынды талқылауларға негізделді. Осы кезеңдегі Еуропа ағартушылығының гуманистік және рационалистік көзқарастарын бөліскен шотланд ағартушыларының ойшылдары адам ақылының маңыздылығын баса көрсетті және ақылмен дәлелдемеуге болатын кез келген билікті қабылдамады. Шотландиядағы ағартушылық эмпиризм мен практикалық қолдануға баса назар аударды, онда жеке адам мен қоғамның игілігі үшін жақсарту, ізгілік және пайдалылық басты құндылықтар болып табылды. Философия, экономика, тарих, сәулет және медицина салалары қарқынды дамыды. Осы саланың көшбасшылары Фрэнсис Хатчесон, Дэвид Юм, Адам Смит, Дугальд Стюарт, Томас Рид, Уильям Робертсон, Генри Хоум, Лорд Кемс, Адам Фергюсон, Джон Плейфэр, Джозеф Блэк және Джеймс Хаттон болды.

Ағылшын ағартушылығы

Ағылшын ағартушылығының болуы ғалымдар арасында пікірталас тудырып келген. Көптеген оқулықтар мен стандартты зерттеулер ағылшын ағартушылығына орын жоқ деп есептейді. Кейбір еуропалық зерттеулер Англияны қамтиды, ал кейбіреулері оны елемейді, бірақ Джозеф Аддисон, Эдвард Гиббон, Джон Локк, Исаак Ньютон, Александр Поуп және Джошуа Рейнольдс сияқты көрнекті зиялыларды қамтиды. Дерек Хирсттің сөзіне сәйкес, 1640 және 1650 жылдары экономика жандана бастады, өндіріс өсті, қаржы және несие құралдары жетілдірілді, ал коммуникация коммерцияландырылды. Әулет өкілдері ат жарысы және боулинг сияқты демалысқа уақыт табатын. Жоғары мәдениеттегі маңызды жаңалықтарға музыканың жаппай нарығының дамуы, ғылыми зерттеулердің ұлғаюы және баспа ісінің кеңеюі кірді. Барлық ағымдар жаңадан ашылған кофеханаларда тереңінен талқыланды. Рой Портер бұл қозғалыстың негізінен француздық ықпалмен туғаны, діни сипатта немесе дінге қарсы бағытталғаны және қалыптасқан тәртіпке ашық қарсылық білдіргені туралы болжамдардың себебі осы деп санайды. Портер 1720 жылдан кейін Англия Дидро, Вольтер немесе Руссоға теңдес ойшылдарды өндіре алатынын мойындайды. Шындығында, Эдвард Гиббон, Эдмунд Берк және Сэмюэл Джонсон сияқты оның жетекші зиялылары консервативті көзқараста болды және қолданыстағы тәртіпті қолдады. Портердің пікірінше, себебі ағартушылық Англияға ерте келген және мәдениет саяси либерализмді, философиялық эмпиризмді және континенттегі зиялылар күшті қарсылықтарға қарсы күресуге мәжбүр болған діни төзімділікті қабылдаған. Кофехана мәдениеті салмақты әңгімелер үшін өте қолайлы орын болды. Бұған қоса, Англия континенттің ұжымдық қағидаларын қабылдамады және ағартушылықтың басты мақсаты жеке тұлғаны жетілдіру екенін баса назар аударды.

Ғылым мен медицина

Британдықтар көптеген ғалымдарға қаржылай қолдау көрсетті, олар шағын зертханаларда маңызды жаңалықтар жасады. Жозеф Пристли электр құбылысын зерттеді. Химик Генри Кавендиш 1772 жылы сутекті анықтады. 1774 жылы Дэниел Рутерфорд азотты бөліп алды, ал Пристли оттегі мен аммиакты ашты. Антиквариаттар мен археологтар өткенді зерттеп, картаға түсірді. Медицина саласында 1717 жылы Леди Мэри Вортли Монтегю Ұлыбританияға шешекке қарсы егуді енгізді, ал 1740 жылға қарай ол кеңінен қолданысқа кірді. Гай ауруханасы 1721 жылы, Эдинбург Корольдік ауруханасы 1729 жылы, Королева Шарлоттаның перзентханасы 1739 жылы және Мидлсекс ауруханасы 1745 жылы құрылды. Психикалық аурулармен ауыратындар үшін арнайы мекемелер ашылды, соның ішінде Норвичтегі Бетел ауруханасы (1713); Гай ауруханасындағы емделе алмайтын психикалық науқастарға арналған палата (1728); Манчестердегі (1766) және Йорктегі (1777) психикалық ауруханалар. Йорк алғаш рет осындай мекемені «панахана» деп атады.

Аяқталуы

Тарихшылар дәл аяқталуы туралы пікір таластырады, әдетте 1830 жылы Джордж IV немесе 1837 жылы Уильям IV қайтыс болған кезді белгілі бір кезеңнің соңы деп есептейді. Көптеген әлеуметтік және мәдени үрдістерде уақыт әртүрлі болды. Романтизм мен әдебиет 1780 жылдары пайда бола бастады, бірақ діни өзгерістерге көбірек уақыт кетіп, шамамен бір ғасырдан кейін ғана толыққанды аяқталды. 1830 жылдары дінде Оксфорд қозғалысының тууы және классикалық архитектураның құлдырауы сияқты маңызды оқиғалар орын алды. Виктория дәуіріндегі адамдар көбінесе бұрынғы дәуірді жақтырмады. XIX ғасырдың соңына қарай «Грузия дәуірі» дегені – іздесерлік мәдениеттің символы болды. Чарльз Эбби 1878 жылы Англия шіркеуі туралы былай деді:
ол дәуірдің жалпы нашарлығына қатысты; бұл үлкен материалдық өркендеудің дәуірі болды, бірақ моральдық және рухани жағдайы нашар, мұндай жағдай біздің тарихымызда сирек кездеседі. Сыбайлас ниеттер барлық жерде, шіркеуде де, мемлекетте де басымдық танытты.