Жан Шарль Эммануэль Нодье: Француз жазушысы және кітапханашының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Француз жазушысы (1780–1844)

Жан Шарль Эммануэль Нодье (29 сәуір 1780 – 27 қаңтар 1844) – француз жазушысы және кітапханашысы, ол романтизмнің жас буынына фантастикалық әңгімелер, готикалық әдебиет және вампирлер туралы әңгімелермен таныстырды. Оның түс көрулерге қатысты жазғандары Герр де Нервалдың кейінгі туындыларына ықпал етті.

Алғашқы жылдар

Ол Францияда, Швейцария шекарасына жақын Бесансон қаласында дүниеге келген. Әкесі француз революциясы басталғанда Бесансон қаласының мэрі болып тағайындалды, одан кейін полицияның бас судьясы болды және якобиндердің зорлық-зомбылығының құралына айналған сияқты, бірақ олардың идеологиясын бөліспеген. Алайда, оның ұлы бір кезде ынталы азамат болды және он екі жасында Якобин клубының мүшесі болды дегенді айтады. 1793 жылы Чарльз эмигрантқа ақша жібергені үшін кінәлі әйелдің өмірін сақтап қалды, егер оны жазаласа, өзінің өмірін өзіне қиятынын әкесіне мәлімдеді. Ол Страсбургке жіберілді, онда ол Эльзастың белгілі якобині және прокуроры, бірақ сонымен қатар жақсы грек тілін білетін Еулогиус Шнайдермен оқыды.

Активизм және бесік

Террорлық билік кезінде әкесі оны Джастин Жирод Чантрансқа тәрбиелеуге берді, ол ағылшын және неміс тілдерін оқыды. Оның кітапқа деген құштарлығы өте ертеде пайда болды, сонымен қатар ол табиғатқа қатты қызығушылық танытты, оны Жирод Чантранс дамытуға көмектесті. Ол туған қаласында кітапханашы болып жұмыс істеді, бірақ күдікті адамдардың ісіне араласуы оны күдікке түсірді. Бірақ полиция оның құжаттарын тексергенде, жәндіктердің мұрттары туралы диссертациядан басқа ештеңе қауіпті таба алмады. Энтомология оның сүйікті саласы болып қала берді, бірақ ол оны филологиямен, таза әдебиетпен және тіпті саяси жазумен толықтырды. 1803 жылы Наполеонды пародиациялағандықтан бірнеше ай түрмеге қамалды. Содан кейін ол Безансондағы лауазымын жоғалтқаннан кейін Парижге кетті және бірнеше жыл бойы Безансон, Доль және Юраның басқа да аймақтарында тұрақсыз өмір сүрді. Осы жылдары ол "Сальцбург суретшісі, мұңды жүректің сезімдерінің күнделігі, монастырьдағы толғаныстар" (1803) атты романын жазды. Романның басты кейіпкері, Карл, Вертердің бір түрі болып табылады, ол әлемнің азабынан құтылу үшін монастырларды қайта жаңартуды қалайды. Дольде 1808 жылдың 31 тамызында Дезире Шарвеге үйленді. Олардың жалғыз қызы Мари Антуанетта Элизабет Меннессиер Нодье (1811-1893) белгілі жазушы болды. Нодье қарт сэр Герберт Крофттың, 5-ші баронеттің және оның платондық досы леди Мэри Гамильтонның хатшысы болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол Гамильтонның "Мунстер ауылы" кітабын аударды және оған 1810 жылы жарық көрген "Duc de Popoli отбасы" немесе "The Duc de Popoli" кітабын жазуға көмектесті. 1812 жылдың желтоқсанында Нодье жаңа құрылған француздық Ильрия провинцияларының астанасы Люблянаға көшіп келді. 1813 жылы ол француз, неміс және итальян тілдерінде жарық көрген көптілді газет – "Ильрия провинцияларының ресми телеграммасы" (Télégraphe officiel des Provinces Illyriennes) газетінің соңғы редакторы болды. Дәл сол жерде Нодье 1812 жылы "Жан Сбогар" романының алғашқы нұсқасын жазды. Қарақшы мен бай саудагердің қызы арасындағы махаббат туралы бұл әңгіме 1818 жылы жарық көрді. 1813 жылы француз әскерлері Ильрия провинцияларынан эвакуацияланғаннан кейін ол Парижге оралды, ал Реставрация кезінде ол монархист болды, бірақ республикалық көзқарастардың қалдықтарын сақтап қалды. 1824 жылы ол Bibliothèque de l'Arsenal кітапханасының директоры болып тағайындалды және осы лауазымда өмірінің соңына дейін қызмет етті. Ол 1833 жылы Француз академиясының мүшесі болып сайланды, сондай-ақ 1832 жылы құрылған Франция энтомологиялық қоғамының мүшесі болды және ол Құрмет легионымен марапатталды. Ол 63 жасында Парижде қайтыс болды. Арсеналдағы жиырма жыл Нодьенің мансабының ең маңызды және жемісті кезеңі болды. Ол сирек кездесетін және ерекше кітаптарды жинап, зерттейтін тұрақты орынға ие болды, сонымен қатар "Ле-Сенакл" деп аталатын танымал әдеби салон ашты, ол 1830 жылғы романтиктер деп аталатын жас әдебиетшілерді романтизмге біріктірді, олардың кейбіреулері өзі де үлкен жетістіктерге жетті. Виктор Гюго, Альфред де Мюссе және Сент-Бёв оған алғыстарын білдірді, ал Александр Дюма Нодье туралы естеліктерін "Күлдір шағалы әйел" повесіне енгізді. Бұл топқа Альфонс де Ламартин, Жерар де Нерваль және Луиза Кромбах кірді. Нодье Гёте, Лоренс Стерн және Шекспирдің жанкүйері болды, сонымен қатар романтика мектебінің ерекше белгісі болған әдебиетке үлкен үлес қосты.

During the Reign of Terror his father put him under the care of Justin Girod Chantrans, with whom he studied English and German. His love of books began very early, and he combined with it a strong interest in nature, which Girod Chantrans was able to foster. He became librarian in his native town, but his exertions in the cause of suspected persons brought him under suspicion. An inspection of his papers by the police, however, revealed nothing more dangerous than a dissertation on the antennae of insects. Entomology continued to be a favourite study with him, but he varied it with philology and pure literature and even political writing. For a skit on Napoleon, in 1803, he was imprisoned for some months. He then left Paris, where he had gone after losing his position at Besançon, and for some years lived a very unsettled life at Besançon, Dole, and in other places in the Jura. During these wanderings he wrote his novel, Le peintre de Salzbourg, journal des émotions d'un coeur souffrant, suivi des Meditations du cloître (1803). The hero, Charles, who is a variation of the Werther type, desires the restoration of the monasteries, to afford a refuge from the woes of the world. At Dole, on 31 August 1808, he married Désirée Charve. Their only daughter Marie Antoinette Élisabeth Mennessier Nodier (1811 – 1893) became a noted woman of letters. Nodier was working as a secretary to the elderly Sir Herbert Croft, 5th Baronet and his platonic friend Lady Mary Hamilton. During this time he translated Hamilton's book Munster Village and helped her write La famille du duc de Popoli or The Duc de Popoli which was published in 1810. In December 1812 Nodier moved to Ljubljana, then the capital of the newly established French Illyrian Provinces, and was in 1813 the last editor of a multilingual newspaper, the Official Telegraph of the Illyrian Provinces (Télégraphe officiel des Provinces Illyriennes) published in French, German and Italian. It was there that Nodier composed, in 1812, the first draft of his novel Jean Sbogar. The story about a love between a brigand and a daughter of a rich merchant was finally published in 1818. After the evacuation of French forces from the Illyrian provinces in 1813 he returned to Paris, and the Restauration found him a royalist, though he retained something of republican sentiment. In 1824 he was appointed librarian of the Bibliothèque de l'Arsenal, a position that he kept for the rest of his life. He was elected a member of the Académie française in 1833, also of the Société Entomologique de France when this was formed in 1832, and he was made a member of the Legion of Honour. He died, aged, 63, in Paris. The twenty years at the Arsenal were the most important and fruitful of Nodier's career. He had the advantage of a settled home in which to collect and study rare and unusual books; and he was able to establish a celebrated literary salon, known as Le Cénacle, rallying a knot of young literary men to romanticism (the so called Romanticists of 1830), some of whom would achieve great renown themselves. Victor Hugo, Alfred de Musset and Sainte Beuve all acknowledged their obligations to him, and Alexandre Dumas incorporated his recollections of Nodier into his novelette La Dame au Collier de Velours. The group included Alphonse de Lamartine, Gérard de Nerval, and Louise Crombach. Nodier was a passionate admirer of Goethe, Laurence Sterne and Shakespeare, and himself contributed to the literature that was one of the leading traits of the Romantic school.

Шығармалары

Оның ең жақсы және ең ерекше туындысы, өзінің түрінде бірегей, ішінара фантастикалық сипаттағы қысқа әңгімелерден, ішінара белгісіз мақалалардан – жартылай библиографиялық, жартылай повестьтік – тұрады. Мұндай туындының ең жақын аналогы ағылшын тілінде Томас Де Квинсидің кейбір жазбаларында табылады. Соңғыларының ең жақсы мысалдары 1829 жылы жарық көрген және кейін жалғастырылған «Mélanges tirés d'une petite bibliothèque» жинағында кездеседі. Оның әңгімелерінен ең танымалдары: «Infernaliana» (1822), «Smarra, ou les démons de la nuit» (1821), «Trilby, ou le lutin d'Argail» (1822), «Histoire du roi de Bohême et de ses sept châteaux» (1830), «La Fée aux miettes» (1832), «Inès de las Sierras» (1837), «Les quatre talismans et la légende de soeur Béatrix» (1838), сонымен қатар оның қайтыс болған жылы жарияланған бірнеше ертегілер және одан кейін жарық көрген «Franciscus Columna». «Souvenirs de jeunesse» (1832) қызықты, бірақ сенімсіз, ал Литтреден бұрынғы кезеңде өте пайдалы болған «Dictionnaire universel de la langue française» (1823) толығымен немесе бастысы Нодьенікі емес деп есептеледі. 1832 жылы «Œuvres complètes» деген жинақ жарық көрді, бірақ сол кезде автордың ең үздік туындыларының көп бөлігі әлі жарық көрмеген еді, және ол бұрын жарияланғандардың тек бір бөлігін қамтыды. Нодье жас кезінде Проспер Мериме академияға қабылдануына орай, ыстық ықыласпен өмірбаян жазып берді. 1820-ші жылдары, доктор Джон Уильям Полидоридің «The Vampyre» атты әңгімесін Франция сахнасына сәтті бейімдегеннен кейін («Le Vampire», 1820), Нодье бірнеше жыл бойы театрмен айналысты. Оның бұл кезеңдегі туындыларының арасында Чарльз Матуриннің Англиядағы пьесасы («Bertam, or The Castle of St. Aldobrand») негізінде жазылған «Bertram ou le Pirate» (1822) және Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романы негізінде жазылған ағылшын пьесасын бейімдеген «Le Monstre et le Magicien» (1826) бар. Нодье 1821 жылы Кармильо Фредеричидің итальяндық пьесасын («Le Delateur The Informer») аударды және бейімдеді. Осы туындыларының сәттілігіне қарамастан, ол театрға деген қызығушылығын жоғалтып, 1820-ші жылдардың соңында өзін толығымен әдебиетке, негізінен фантастикалық әңгімелерге арнады. Оның романтизм қозғалысына қатысы туралы Георг Брандестің «XIX ғасыр әдебиетіндегі негізгі ағымдар» еңбегінде мәліметтер бар. Нодьедің «Description raisonnée d'une jolie collection de livres» (1844) – кітапханасындағы кітаптардың каталогы, оның ішінде Фрэнсис Вейдің өмірбаяны және көптеген еңбектерінің толық библиографиясы бар. Сондай-ақ, Сайнт-Бёвтың «Portraits littéraires», 2-том; Проспер Мерименің «Portraits historiques et littéraires» (1874); және Эстигнардтың «Correspondance inédite de Charles Nodier, 1796–1844» (1876) еңбектерін қараңыз, онда оның балалық шағындағы досы және әдебиетке құштар әріптесі Чарльз Вайске жазған хаттары жинақталған. Нодьедің арман жазбаларының жинағы («De Quelques Phénomènes Du Sommeil») 1996 жылы Le Castor Astral баспасында жарық көрді.

His best and most characteristic work, which is exquisite in its kind, consists partly of short tales of a more or less fantastic character, partly of nondescript articles, half bibliographic, half narrative, the nearest analogue to which in English is to be found in some of the papers of Thomas De Quincey. The best examples of the latter are to be found in the volume entitled Mélanges tirés d'une petite bibliothèque, published in 1829 and afterwards continued. Of his tales the best are Infernaliana (1822); Smarra, ou les démons de la nuit (1821); Trilby, ou le lutin d'Argail (1822); Histoire du roi de Bohême et de ses sept châteaux (1830); La Fée aux miettes (1832); Inès de las Sierras (1837); Les quatre talismans et la légende de soeur Béatrix (1838), together with some fairy stories published in the year of his death, and Franciscus Columna, which appeared after it. The Souvenirs de jeunesse (1832) are interesting but untrustworthy , and the Dictionnaire universel de la langue française (1823), which, in the days before Littré, was one of the most useful of its kind, is said to have been not wholly or mainly Nodier's There was a so called collection of Œuvres complêtes published in 12 vols. in 1832, but at that time much of the author's best work had not yet appeared, and it included but a part of what was previously published. Nodier found an indulgent biographer in Prosper Mérimée on the occasion of the younger man's admission to the academy. During the 1820s, after adapting Dr. John William Polidori's short story "The Vampyre" successfully for the stage in France (Le Vampire, 1820), Nodier involved himself in the theatre for a few years. Among these works were Bertram ou le Pirate (1822), based on a play by Charles Maturin in England (Bertam, or The Castle of St. Aldobrand), and Le Monstre et le Magicien (1826), which adapted an English play based on Mary Shelley's novel Frankenstein. Nodier also translated and adapted an Italian play by Carmillo Frederici (Le Delateur The Informer) in 1821. Despite the success of these works, he lost interest in the theatre, and by the late eighteen twenties devoted himself entirely to literature, mostly to the conte fantastique. An account of his share in the Romantic movement is to be found in Georg Brandes's Main Currents in Nineteenth Century Literature. Nodier's Description raisonnée d'une jolie collection de livres (1844), which is a catalogue of the books in his library, contains a life by Francis Wey and a complete bibliography of his numerous works. See also Sainte Beuve, Portraits littéraires, vol. ii. ; Prosper Mérimée, Portraits historiques et littéraires (1874); and A Estignard, Correspondance inédite de Charles Nodier, 1796–1844 (1876), containing his letters to his childhood friend and fellow enthusiast in literature, Charles Weiss. A collection of Nodier's dream writings (De Quelques Phénomènes Du Sommeil) was published by Le Castor Astral in 1996.

Нодьедің "Трилби" әні музыкаға бейімделген

Нодьедің 1822 жылғы «Трилби, или лукавый дух Аргейля» повесі 1832 жылғы «Силфида» балетіне Адольф Нурит құрастырған сюжет бойынша шабыттандырды. 1870 жылы бұл повесть Ресейдің Санкт-Петербург қаласындағы патша сарайы балетінің балетмейстері, ұлы хореограф Мариус Петипа тарапынан «Трилби» атты тағы бір балетке бейімделді. Джон Барнетттің 1834 жылғы «Тау сильфісі» операсының либреттосы да «Силфида» балеті арқылы «Трилби» повесінен алынған.

Еске алу

Францияда Шарль Нодье атымен аталатын көшелер бар, олар Монмартр (Париж), Пантен, Реймс және Безансон қалаларында орналасқан. 1966 жылдың желтоқсанында құрылған Люблянадағы француз ғылымы мен мәдениетінің орталығы 1983 жылы Шарль Нодье атындағы француз мәдени орталығы (қазір Шарль Нодье француз институты) деп аталды. Ол Любляницаның сол жағалауында, Прешерен алаңы мен Сент-Джеймс көпірі арасында орналасқан. 1994 жылдан 2008 жылға дейін институт "Le Petit Nodier" атты бюллетеньді тұрақты түрде жариялап тұрды. 1985 жылдан бері оның ғимаратының ауласында архитектор Маржан Оцвирк жобалаған, Яков Брдардың еңбегімен жасалған Нодьердің қола бюсті орнатылған. Бұл – өткір көзқарасы және сецессия стилінің белгілі іздері бар, өте реалистік бейне.

Даулы роман

Лорд Рутвен, немесе Вампирлер (1820) – бұрынғы көздерге негізделген, кітаптың соңында сипатталған, шашыраңқы вампирлік роман. Басты тақырыбы доктор Джон Уильям Полидоридің "Вампир" деген қысқа әңгімесінің жалғасы болып табылады, ал материал оның бастапқыда пьеса ретінде жазылуы мүмкін екенін көрсетеді. Бірінші басылымның титулдық парағында Жаң Сбогардың авторы деп көрсетілген және "С. Б." псевдонімі жазылған, бұл тарихшыларды сол кездегі вадевиль директоры, Нодьемен байланысы бар Сиприен Берардың осы кітапты жазғаны туралы болжам жасауға итермелейді. Романның көздері кітапханашы мен библиофилдің білімін көрсетеді, сондай-ақ романда Рутвен аты "Промэнад де Дипп о Монтань де л’Экос" мәтініндегідей қате жазылған. Романда Нодьенің Жан Сбогары мен Лес Тристес еңбектерінен елестер бар, бірақ мәтін асығыс жазылған және Нодьенің басқа көркем шығармаларының деңгейінде емес.