Кіріспе
Кенттегі қала, Англия. Royal Tunbridge Wells – Лондонның оңтүстік-шығысында 30 миль (48 км) қашықтықта орналасқан қала. Ол Шығыс Сассекс шекарасына жақын, High Weald жотасының солтүстік жиегінде жатыр, оның құмтасты геологиясы High Rocks тас формациясында көрнекті түрде көрінеді. Қала Реставрация дәуірінде емдеу орны болған, ал 1700 жылдардың ортасында Бо Нэш тұсында Пантильдер мен оның темір суына ие қайнар көзі су ішуге келген қонақтарды тартқан сәнді курортқа айналды. Теңізде шомылудың пайда болуымен емдеу орны ретіндегі даңқы төмендегенімен, қаланың табысының көп бөлігі әлі де туризмнен түседі. Қаланың халқы шамамен 56 500 адамды құрайды, сонымен қатар Тунбридж-Уэллс ауданының әкімшілік орталығы және Тунбридж-Уэллс сайлау округіне кіреді.
Royal Tunbridge Wells is a town in Kent, England, 30 mile (48 km) southeast of central London. It lies close to the border with East Sussex on the northern edge of the High Weald, whose sandstone geology is exemplified by the rock formation High Rocks. The town was a spa in the Restoration and a fashionable resort in the mid 1700s under Beau Nash when the Pantiles, and its chalybeate spring, attracted visitors who wished to take the waters. Though its popularity as a spa town waned with the advent of sea bathing, the town still derives much of its income from tourism. The town has a population of around 56,500, and is the administrative centre of Tunbridge Wells Borough and in the parliamentary constituency of Tunbridge Wells.
Темір дәуірі
Дәлелдер темір дәуіріндегі адамдар Тунбридж Веллс аймағында егін шаруашылығымен айналысқан және темірге бай тау жыныстарын өндіргенін көрсетеді. 1940 және 1957–61 жылдары Джеймс Монидің Хай Роксте жүргізген қазбалары қорғанысқа арналған төбе бекінісінің қалдықтарын ашты. Осы орын Рим Британиясы кезеңіне дейін пайдаланылған деп саналады, ал аймақ XVIII ғасырдың соңында тоқтаған Велден темір өнеркәсібінің бір бөлігі болып қала берді. Байхам аббаттығының жерінде 1575 жылға дейін қолданылған және 1714 жылға дейін жазбада қалған темір қорыту пеші сақталған.
XIX және XX ғасырлар
XIX ғасырдың басында Тунбридж Уэллс бай адамдардың демалуға және тұруға таңдаған жер ретінде дами бастады. Кент герцогинясы, королева Виктория және Альберт ханзадасының сапарларынан кейін ол қайтадан танымал курортты қалаға айналды. 1889 жылы қалаға Боро мәртебесі берілді және ол 20-шы ғасырға гүлденген күйде кірді. 1902 жылы опера театры ашылды, ал 1909 жылы қала "Royal" префиксін алды. Оңтүстік-Шығыс Англиядағы орналасуының арқасында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тунбридж Уэллс армияның бас штабына айналды, ал ауруханалары "жаралы" сарбаздарды емдеуге пайдаланылды; қала 150 бельгиялық босқынды қабылдады. Екінші дүниежүзілік соғыс Тунбридж Уэллске өзгеше әсер етті – Лондоннан келген босқындардың көптігінен тұрғын үйлер тапшы болды. 3800-ден астам ғимарат бомбадан зардап шекті, бірақ бар болғаны 15 адам қаза тапты. Royal Tunbridge Wells – Англияда осындай мәртебе алған үш қаланың бірі (қалғандары – Royal Leamington Spa және Royal Wootton Bassett). "Wells" сөзі көпше түрде болғанымен, ол Пантильдегі (су алынатын) негізгі шалыбеат бұлағына сілтеме жасайды.
In 1889 the town was awarded the status of a Borough, and it entered the 20th century in a prosperous state. 1902 saw the opening of an Opera House, and in 1909 the town received its "Royal" prefix. Due to its position in South East England, during the First World War Tunbridge Wells was made a headquarters for the army, and its hospitals were used to treat soldiers who had been sent home with a "blighty wound"; the town also received 150 Belgian refugees. The Second World War affected Tunbridge Wells in a different way—it became so swollen with refugees from London that accommodation was severely strained. Over 3,800 buildings were damaged by bombing, but only 15 people lost their lives. Royal Tunbridge Wells is one of only three towns in England to have been granted this (the others being Royal Leamington Spa and Royal Wootton Bassett). Although "Wells" has a plural form, it refers to the principal source, the chalybeate spring in the Pantiles (where the waters were taken).
Басқару
Royal Tunbridge Wells – Tunbridge Wells Borough және Tunbridge Wells парламенттік сайлау округінің әкімшілік орталығы. Боро 48 кеңесшімен басқарылады, олар 20 округтің өкілдері болып табылады (оның ішінде сегіз округ Tunbridge Wells қаласының құрамына кіреді). Кеңеске 16 орынға жыл сайын кезекті түрде сайлау өтеді, ал Кент округі кеңесінің сайлауы циклдің төртінші жылында өткізіледі. Әр кеңесші төрт жылдық мерзімге сайланады. Кеңесшілер Tunbridge Wells қалалық әкімшілік үйінде үнемі жиналады. Tunbridge Wells жергілікті сайлаулары 1973 жылдан бері Консервативтік партияның үстемдігін көрсетіп келеді, тек 1994-1996 жылдар аралығындағы екі жылдық кезеңде басымдық болмады, ал 1996-1998 жылдар аралығындағы екі жылдық кезеңде Либерал-демократтар көпшілікке ие болды. 2008 жылға қарай консерваторлар 44 орынға ие болды, ал либерал-демократтар 4 орынға ғана ие болды. Консерваторлардың үстемдігінің дәрежесін кейбір округтерде (мысалы, Парк) 2008 жылғы кеңес сайлауында Лейбористердің тіпті кандидатты да ұсынбағаны көрсетеді. Tunbridge Wells округінен Парламент депутаты – консерватор Грег Кларк, ол 2017 жылғы сайлауда 16 465 дауыспен жеңіске жетті. 2019 жылдың қыркүйегінде Кларк үкіметті қолдамағаны үшін, келіссөздер кезінде келісімсіз Brexit мүмкіндігін сақтап қалу мақсатында, 21 консервативті депутаттың қатарында қамшыдан айырылды. Сайлау округі 1974 жылғы жалпы сайлауға арналған 1974 жылы құрылғаннан бері консервативтік болып келеді; бұрынғы екі депутат – Сэр Патрик Мейхью (1974–1997) және бұрынғы Asda төрағасы Арчи Норман (1997–2005).
География
Тунбридж Уэллс Кенттің Шығыс Сассекспен шекарасында, Лондоннан шамамен 50 шақырым оңтүстікке қарай орналасқан. Елді мекеннің түпнұсқалық орталығы Кент/Шығыс Сассекс шекарасында тікелей жатыр, бұл туралы шіркеудің сыртындағы, әлі де сақталған графтық шекара тақтасы куәлік етеді. Қала Солтүстік Вельдтің солтүстік жиегінде орналасқан, бұл қатты құмтастан тұратын және Гэмпширден басталып, Суррей, Батыс Сассекс, Шығыс Сассекс және Кент шекаралары арқылы өтетін таулы жота. Қаланың геологиялық құрылымын Веллингтон Рокс және Жоғары Рокстегі (ашық жартастарының ерекше ғылыми маңызы бар) құмтас жартастары, сондай-ақ Тунбридж Уэллстегі үйлерді салу үшін құмтас алынған жақын орналасқан Лэнгтон Грин карьерлері көрсетеді. Қала Грумбриджге қарай оңтүстік-шығысқа қарай созылатын аңғардың бастауында жатыр; Тунбридж Уэллсте бастау алатын Тейза өзені сияқты, аңғардағы бұл арна да Медуэй өзенінің көптеген салаларының бірі болып табылады, ол Солтүстік Вельдтің солтүстігіндегі үлкен аңғар арқылы ағып өтеді. Tunbridge Wells Sand Formation геологиялық формациясы осы қаланың атымен аталады. Жақын мандағы ауылдар қаланың құрылыс аймағына еніп кеткендіктен, қазір High Brooms (солтүстікке қарай), Hawkenbury (оңтүстікке қарай) және Rusthall (аты тау жыныстарындағы темірге байланысты) қала құрамына кіреді.
Климат
Тунбридж-Уэллс, Ұлыбританияның қалған бөлігі сияқты, ауа райының шектен тыс құбылыстары жоқ, қоңыржай теңіздік климатқа ие. Ең жақын ресми метеостанция Годхерст, қала орталығынан шығысқа қарай орналасқан. Годхерстте тіркелген абсолютті ең жоғары температура 1990 жылдың тамызында шамаға жеткен, ал орташа жылдық ең жылы күннің ең жоғары температурасы шамаға тең. Барлығы 11,8 күн температурасы немесе одан жоғары болуы тиіс. Годхерстте тіркелген абсолютті ең төменгі температура 1940 жылдың қаңтарында шамаға жеткен, ал орташа жылдық ең суық түннің ең төменгі температурасы шамаға тең. Барлығы 52,8 түні ауада қырау тіркелуі керек. Годхерсттегі жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шаманы құрайды, оның ішінде 120,7 күннен астам күні жауын шашын жауады.
Экономика
Қала экономикасы енді шалыбетті бұлаққа тәуелді емес. Қалаға таза су ішу үшін келетін адамдардың саны азайып кетті. 2002 жылы Тунбридж-Уэллс ауданында шамамен 50 000 адам жұмыс істеді. Жергілікті экономиканың ең үлкен секторы – қонақүйлер, мейрамханалар және бөлшек сауда (1992 жылы ашылған, орталықта орналасқан Royal Victoria Place сауда орталығы, барлық жұмыс орындарының шамамен 30% құрайды; қаржы және бизнес секторы жұмыс орындарының шамамен төрттен бір бөлігін, ал мемлекеттік басқару, білім беру және денсаулық сақтау секторы да сол көрсеткішті құрайды). 2008 жылдың тамызында Tunbridge Wells қаласындағы жұмыссыздық деңгейі шамамен 1,0% болды, бұл Ұлыбританияның ұлттық деңгейінен (шамамен 5,4%) төмен.
Көлік
Тунбридж Уэллс бірнеше жолдардың торабында орналасқан, олардың негізгілері – A26, ол Мейдстоуннан Ньюхейвенге дейін созылады; A264, ол Five Oaks-тен Пембериге дейін (Кроули және Ист-Гринстед арқылы) жүреді; және A267, ол оңтүстікке қарай Тунбридж Уэллстен Хейлшамға дейін барады. A21 қаланың шығысынан өтеді, Лондоннан Гастингске дейін созылатын бұрынғы жолдың бағытын ұстанады. Автобус қызметтерін негізінен Arriva Kent & Sussex компаниясы ұйымдастырады, ол жергілікті қалалар мен ауылдарға, сондай-ақ Tonbridge, Paddock Wood және Sevenoaks қалаларына, және Bromley және Maidstone сияқты қалаларға экспресс бағыттарын ұсынады. Оңтүстік жағалаудағы Истборн мен Брайтонға тиісінше Stagecoach in Eastbourne және Brighton & Hove компанияларының бағыттары арқылы жетуге болады, ал Metrobus Кроулиге сағат сайын рейстер жасайды. Тунбридж Уэллс қаласында тарихи тұрғыдан үш теміржол станциясы болған, олардың екеуі әлі де National Rail қызметтерінде қолданылады. Тунбридж Уэллс станциясы, бұрынғы атауы Тунбридж Уэллс Орталық болған, қаланың орталығында, Бас көшенің соңында орналасқан, ал High Brooms станциясы қаланың солтүстігінде, High Brooms ауданында орналасқан. Екі станция да екі жолмен электрленген Хастингс желісінде орналасқан, қызметтерді Southeastern пойыз операторы компаниясы ұсынады. Tunbridge Wells West станциясы 1866 жылы Лондон, Брайтон және Оңтүстік Жағалау Теміржолы тарапынан Тунбридж Уэллске бәсекелес бағыттың соңғы станциясы ретінде ашылған, бірақ 1985 жылы сол бағытпен бірге жабылды. Станция ғимараты – II дәрежелі тізімдегі ескерткіш – қазір мейрамхана, ал Sainsbury супермаркеті бұрынғы жүк ауласының орнында орналасқан. Желінің бір бөлігі 1996 жылы Tunbridge Wells and Eridge Railway Preservation Society қоғамы тарапынан қайта ашылды, ол қазір Spa Valley Railway ретінде Tunbridge Wells West-тен High Rocks және Groombridge арқылы Эриджге дейін жүретін булы мұралық теміржолды басқарады. Қызметтің батыс бөлігі 2011 жылдың 25 наурызында Оңтүстік теміржолының Лондон-Укфилд бағытында Грумбриджден Эриджге дейін ұзартылды, бұл көп жылдар бойы пайдаланылмаған Эридждегі платформаға қызмет көрсетті. 1876 жылы ашылған Батыс және бұрынғы Орталық станциялар арасындағы туннельдік байланыс желісі жабық күйінде қалып отыр. 2009 жылы Network Rail компаниясы Tunbridge Wells станциясының оңтүстігінде, Grove Hill және Strawberry Hill туннельдері арасында 12 вагондық тоқтау жолын орнатты, бұл қызметтердің жиілігін арттыруға және Тунбридж Уэллсте басталатын немесе аяқталатын 12 вагондық Лондон пойыздарының шектеулі түрлерін пайдалануға мүмкіндік берді. Бұрын мұндай қызметтер ең көп дегенде 11 вагондан тұрған. Тунбридж Уэллс пен Лондон арасындағы пойыздардағы жолаушылар ағыны 1999 жылы шамамен 10 000-нан 2008 жылы 12 500-ден асып, жылына шамамен 2,5% өсімді көрсетті. Тунбридж Уэллс пен Sevenoaks және Тунбридж Уэллс пен Tonbridge арасындағы жолаушылар ағыны да айтарлықтай өсті, бірақ Тунбридж Уэллс пен Лондон арасындағы ағынға қарағанда әлі де шамалы.
Футбол
Тунбридж Уэллстің футбол командасы, «Тунбридж Уэллс» 1886 жылы құрылған және Culverden стадионында Оңтүстік округтер Шығыс футбол лигасында ойнайды. Команданың тарихы 1886 жылға дейін жетеді. 2013 жылы Уэмбли стадионында өткен ФА вазасының финалында «Тунбридж Уэллс» 2:1 есебімен «Спеннимур Таунға» есе жіберіп, күміс жүлдегер атанды.
Автоспорт
Tunbridge Wells Motor Club - Ұлыбританиядағы ең көне автокөлік клубтарының бірі, 1911 жылы құрылған. Клуб Tunbridge Wells аймағындағы мотоспортты дамытумен айналысып, Lydden Hill және Goodwood сияқты трассаларда автотест сериясын және жыл бойы бірнеше спринт жарысын ұйымдастыруда.
Регби одағы
Тунбридж Уэллс RFC өз үйіндік ойындарын Сент-Маркста өткізеді және RFU 5-ші деңгейінде Лондон мен Оңтүстік-Шығыс Премьер-лигасында өнер көрсетеді.
Регби лигасы
Weald Warriors RLFC – қалалық регби лигасының командасы, сонымен қатар Сент-Марк орталығында орналасқан. «Warriors» командасы 2012 жылы құрылған және қазіргі уақытта Лондон және Оңтүстік-Шығыс ерлер лигасы аясындағы ағылшын регби лигасының 4-ші дивизионында өнер көрсетеді.
Крикет
Невилл стадионы округтік және халықаралық крикетке қонақжай, ал Кент округтік крикет клубы оны өз сыртқы алаңдарының бірі ретінде үнемі пайдаланады. Тунбридж Уэллс 1983 жылғы Крикет әлем чемпионатында Үндістанның Капил Деві Зимбабвеға қарсы 175 ұпай жинап, сол кездегі әлемдік рекордты жасаған кезде крикет әлемінде танымал болды. Дев пен Сайед Кирманидың 126 ұпайлық үздірілмеген серіктестігі бір күндік матчта 9-шы қақпа үшін жасалған екінші ең жоғары серіктестік болып табылады. Невилл стадионында сонымен қатар Тунбридж Уэллс хоккей клубы да орналасқан, ол Кент/Суссекс аймақтық (ерлер) және Шығыс Премьер (әйелдер) дивизиондарында бақ сынасады. Жергілікті лигаларда ойнайтын Linden Park крикет клубы өз үй матчтарын Тунбридж Уэллс орталығындағы Higher Cricket Ground алаңында өткізеді.
Жүзу
RTW Monson Swimming Club жүзу, сүңгу және су полосы спортында жарысады және Тунбридж Уэллс спорт орталығында орналасқан. Монсон клубының бұрынғы мүшесі Джоанна Рут, туғандағы аты Раунд, 1988 жылы Сеулде өткен жазғы Паралимпиада ойындарында жүзуден қатысып, екі эстафеталық алтын медаль (сонымен қатар екі жаңа әлемдік рекорд орнатты) және үш жеке күміс медаль жеңіп алды; 2012 жылға дейін ол Ұлыбританияның ең жас паралимпиадашысы болып табылады. Клубтың кубоктар стендінде оған арналған тақташаны табуға болады. Тунбридж-Уэллс қалалық кеңесі Джоаннаны Сеулден оралғаннан кейін, оның осылай жас кезінде атқарған еңбегі мен жетістіктері үшін азаматтық медальонмен құрметтеді.
Жүгіру
Tunbridge Wells Half Marathon – Tunbridge Wells Harriers жүгіру клубы ұйымдастыратын, әр ақпанда өтетін ашық жол жарысы. Сонымен қатар, Дунорлан паркінде апта сайын 5 км Park Run жүгірісі өтеді.
Скуаш
Лондон жолындағы Тунбридж Уэллс сквош клубы – үш кортқа ие дәстүрлі сквош (спорт) клубы. Скуош және ракетболдан ішкі лигалар бар, сондай-ақ Кент Приори сквош лигасында ерлер мен әйелдер командалары өнер көрсетеді. Скуошпен айналысуға арналған жабдықтар Сент-Джонс жолындағы Тунбридж-Уэллс спорт орталығында да қолжетімді. Ол орталықтың да Кент Приори лигасында өнер көрсететін клубы бар.
Керлинг
Фентонның мұз айдыны Тунбридж Уэллс қаласының жанындағы Дандейл фермасында орналасқан. Бұл Англиядағы жалғыз керлингке арналған мұз аренасы.
Мемлекеттік қызметтер
Денсаулық сақтау қызметтерін Батыс Кент негізгі медициналық көмек қоры (West Kent Primary Care Trust) көрсетеді. Мейдстоун және Тунбридж Уэллс NHS Траст қаладан шамамен 5 шақырым қашықтықта орналасқан Пемберидегі жаңа Тунбридж Уэллс ауруханасын (әдетте Пембери ауруханасы деп аталады) басқарады, ол 2011 жылы ашылды. Royal Tunbridge Wells қаласының қауіпсіздігін Кент полициясы қамтамасыз етеді, ал 2000 жылдың мамырында аймақтың басты полиция бөлімі Royal Tunbridge Wells қаласынан Tonbridge қаласындағы жаңа ғимаратқа көшірілді. Crescent Road-дағы Royal Tunbridge Wells станциясының жұмысы қысқартылып, қазір әкімшілік орталық ретінде жұмыс істейді. Өрт сөндіру қызметтерін Кент өрт сөндіру және құтқару қызметі жүзеге асырады, ол Гроув Хилл Роудтағы бір станцияны басқарады, онда тәулік бойы толық жұмыспен және кезеңдік жұмыспен қамтылған өрт сөндірушілер кезекшілікте болады. Электр энергиясын тарату желісінің операторы – UK Power Networks. Қаланың 1895 жылдан 1968 жылға дейін жұмыс істеген жеке электр станциясы болды. Су қызметтерін Southern Water басқарады, ал аймақтағы ең ірі су қоймасы – Bewl Water. Кент және Сассекс крематорийі мен зираты 1873 жылы ашылды, бастапқыда орналасқан жеріне байланысты Франт Орман зираты деп аталды және сол кездегі қала геодезисімен жоспарланды. Royal Tunbridge Wells қаласында Civic Way көшесінде кітапхана, мұражай және өнер галереясы да бар.
Мәдени сілтемелер
Тунбридж Уэллс Артур Конан Дойлдің «Қорық аңғары», Х.Г. Уэллстің «Кристина Альбертаның әкесі», Томас Пинчонның «Гравитацияның жаңбырлы көкжиегі», Филип Ривтің «Өлімге әкелетін қозғалтқыштар», Э.М. Форстердің «Көрінісі бар бөлме», Оскар Уайльдтың «Асылы болудың маңызы», Арнольд Беннетттің «Кәрі әйелдер туралы ертегісі» және Зейди Смиттің «Ақ тістер» романдарында еске алынады. Сюзанна Стейсидің «Инспектор Боун құпиялары» да Тунбридж Уэллс қаласында және оның төңірегінде өрбиді. Фанни Бернидің 1796 жылғы «Камилла» романында бірнеше кейіпкер Тунбридж Уэллске саяхат жасайды, ал «Пантильдер» және басқа да жергілікті орындар туралы көптеген сілтемелер кездеседі. Чарльз Диккенстің «Қараңғы үй» романында балалар шкафтан «Тунбридж Уэллстен келген сыйлық» деп жазылған кружка табады. Дэвид Линнің «Арабияның Лоренсі» эпикалық фильмінде мистер Драйден Фейсал патшаға: «Мен, сіздің билігіңіз? Шындығында, мен Тунбридж Уэллсте қалуды тілеймін» дейді, ал Джеймс Бондтың «Оның Мажестісінің құпия қызметі» фильмінде Трейси Ди Виченцо Бондқа «Тунбридж Уэллстегі Акасия даңғылында мистер және миссис Джеймс Бонд ретінде өмір сүруді асыға күтемін» деп айтады. Тунбридж Уэллс Дэвид Линнің «Индияға жол» фильмінде де еске алынады, онда Мур ханым (Пегги Эшкрофт) округтік коллектордың жаман әйелі туралы: «Менің жалғыз құдайым – Тунбридж Уэллстегі виллаға зейнеткерлікке шыққан Тунбридж Уэллстің әйелі» деп шағынады. 1925 жылы Х.Г. Уэллс «Кристина Альбертаның әкесі» кітабында: «Тунбридж Уэллс – Тунбридж Уэллс, және біздің планетамызда оған тең келгені жоқ» деп жазады. «Спитинг Имидж» сатиралық шоуында Ұлыбритания революцияға ұшырағанда, Royal Tunbridge Wells «бостандық, теңдік, бау-бақша» ұранымен тәуелсіздік жариялайды. «Rutland Weekend Television» телекомедиялық сериясында үш АҚШ теңізшісінің Royal Tunbridge Wells-те Норман Мейлер кітабынан да қызықтырақ және сәнді 24 сағат өткізу жоспары туралы әңгімелейтін музыкалық скетч бар. Ұлыбританияда бұл қала орта таптың бекінісі және «Англияның ортасы» деп саналады. Бұл «Тунбридж Уэллстен ашуланған» деген тіркесте көрінеді, ол 1950 жылдары ұлттық газеттерге хат жазған ойдан шығарылған автор тарапынан ашуды білдіру және консервативті құндылықтарды қорғау үшін қолданылды.
Өнер
Қаланың ең үлкен театры - Крессент-жолындағы Ассамблея залы, оның сыйымдылығы 1020 орын. Жақын жерде, Чирч-жолында, қайта жаңартылған шіркеу ғимаратынан айналған Троица өнер орталығы орналасқан. Forum – қаладағы 250 орындық тікелей музыка ойнатылатын орын, оны Джейсон Дормон басқарады, және көптеген топтар табысқа жету жолында осы жерде алғашқы концерттерін өткізген. Unfest – мамыр айында өтетін жыл сайынғы ақысыз музыка фестивалі. Royal Tunbridge Wells алғашқы TEDxRoyalTunbridgeWells шарасын 2015 жылдың 6 маусымында өткізді.
Жергілікті БАҚ
Royal Tunbridge Wells қаласында бір жергілікті коммерциялық радиостанциясы бар, ол KMFM West Kent. BBC-нің аймақтық орталығы қаланың Маунт-Плезант көшесіндегі Ұлы зал ғимаратында орналасқан. Бұл BBC Radio Kent радиостанциясының және BBC Оңтүстік-Шығыс аймақтық бағдарламаларының базасы. Кешенде студиялар мен кеңселер орналасқан.