Тразимен көлі шайқасы: Біздің заманымыздан бұрын 217 ж. Карфаген мен Рим арасындағы Екінші Пун соғысының маңызды шайқасы. Ганнибалдың жеңісі, римдік әскердің жеңілісі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
217 ж.б.д. Екінші Пуникалық соғыстың шайқасы
Екінші дүниежүзілік соғыстың шайқасы
217 BC battle of the Second Punic War
the World War II battle
Трасимен көлі шайқасы Ганнибал Барка басқаратын Карфаген әскерінің 217 жылдың 21 маусымында Гай Фламиний басқаратын рим армиясын тұтқынға алған кезде болды. Шайқас Кортонаның оңтүстігіндегі Трасимен көлінің солтүстік жағалауында өтті және римдіктер үшін ауыр жеңіліспен аяқталды. 218 ж.б.д. Рим мен Карфаген арасында соғыс басталды. Карфагеннің оңтүстік-шығыс Ибериядағы иеліктерінің билеушісі Ганнибал армиясымен Галлия арқылы өтіп, Альпі тауларын басып өтіп, сол жылдың соңында Цизальпин Галлиясына (Солтүстік Италияға) жетті. Римдіктер Сицилиядан солтүстікке күш жіберді, бірақ Требия шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Келесі көктемде римдіктер Апеннин тауларының екі жағына да әскер орналастырды, бірақ 50 000-нан астам салдаты бар Карфаген армиясы қиын, бірақ күзетілмеген жолмен таулардың арасынан өтіп кеткенде таң қалды. Карфагендіктер Этрурияға оңтүстікке қарай жылжып, ауылдарды тонады, қиратты және кездескен еркектердің барлығын өлтірді. Фламиний, ең жақын рим армиясының басшысы, оларды қууға шықты. Ганнибал Трасимен көлінің солтүстік жағалауында тұтқынға алып, римдіктерді қоршады. Карфагендіктер күтпеген жерден қанаттан және арттан шабуыл жасағандықтан, және көріну нашар болғандықтан, римдіктер тіпті қарапайым жауынгерлік шегініс құруға да мүмкіндік таппады және үш сағаттық қатал шайқастан кейін жеңілді. Тұзақ колоннаның алдындағы 6 000 римдікті тұтқындауға мүмкіндік бермеді, олар қашып кетті; сол күні олар Карфагендіктердің қууына түсіп, қарсылық көрсетпей берілді. Осылайша Фламиний армиясындағы 25 000-ға жуық римдік қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Бір армияны тұтқынға алу арқылы басқа армияның толығымен жойылғандығы сирек кездесетін жағдай болып саналады. Бірнеше күннен кейін Карфагендіктер Римнің екінші армиясының барлық атты әскерін жойды, олар бұрынғы апат туралы әлі білмеді. Карфагендіктер оңтүстік Италияға қарай жорық жасады, ондағы этникалық грек және италық қала мемлекеттерін өз жағына көшіруді үміттенеді. Жеңіліс туралы жаңалық Римде үлкен қорқыныш тудырып, Квинт Фабий Максим Веррукостың диктатор болып сайлануына әкелді. Фабийдің ірі шайқастардан аулақ болу стратегиясына шыдамсыздықпен қараған римдіктер келесі жылы Луций Паулус пен Гай Варроны консулдар етіп сайлады. Бұл агрессивті қолбасшылар 216 ж.б.д. Канна шайқасында Ганнибалмен шайқасты, нәтижесінде Рим үшін үшінші және одан да ауыр апат болды; одан кейін тағы он үш жыл соғыс жүрді.
The Battle of Lake Trasimene was fought when a Carthaginian force under Hannibal Barca ambushed a Roman army commanded by Gaius Flaminius on 21 June 217 BC, during the Second Punic War. The battle took place on the north shore of Lake Trasimene, to the south of Cortona, and resulted in a heavy defeat for the Romans. War had broken out between Rome and Carthage early in 218 BC. Hannibal, ruler of the Carthaginian territories in south east Iberia, marched an army through Gaul, crossed the Alps and arrived in Cisalpine Gaul (northern Italy) later that year. The Romans rushed reinforcements north from Sicily but were badly defeated at the Battle of the Trebia. The following spring, the Romans positioned an army on each side of the Apennine Mountains, but were surprised when a Carthaginian army more than 50,000 strong crossed the range by a difficult but unguarded route. The Carthaginians moved south into Etruria, plundering, razing the villages and killing all men encountered. Flaminius, in charge of the nearest Roman army, set off in pursuit. Hannibal arranged an ambush on the north shore of Lake Trasimene and trapped the Romans. With the Carthaginians attacking unexpectedly from the flank and the rear, possibly in poor visibility, there was no chance for the Romans to form even a rudimentary fighting line and they were defeated after three hours of hard fighting. The trap failed to enclose the 6,000 Romans at the front of the column, who escaped; later in the day they were surrounded by pursuing Carthaginians and surrendered. Thus nearly all 25,000 Romans in Flaminius's army were killed or captured. This destruction of an entire army as a result of an ambush by another army is widely considered a unique occurrence. Several days later the Carthaginians wiped out the entire cavalry force of the second Roman army, who were not yet aware of the earlier disaster. The Carthaginians then marched towards southern Italy in the hope of winning over some of the ethnic Greek and Italic city states there. News of the defeat caused a panic in Rome and led to the election of Quintus Fabius Maximus Verrucosus as dictator. Impatient with his Fabian strategy of avoiding major battles, the next year the Romans elected Lucius Paullus and Gaius Varro as consuls. These more aggressive commanders engaged Hannibal at the Battle of Cannae in 216 BC, resulting in a third and even worse disaster for Rome; it was followed by thirteen more years of war.
Соғысқа дейінгі кезең
Бірінші Пуникалық соғыс 264-241 жылдары Карфаген мен Рим арасында өтті: б.з.д. III ғасырда Батыс Жерорта теңізіндегі бұл екі күшті держава негізінен Жерорта теңізіндегі Сицилия аралы мен оның төңірегіндегі суларда, сондай-ақ Солтүстік Африкада басымдық үшін күресті. Соғыс Карфагендіктер жеңілгенге дейін 23 жылға созылды. Бес жыл өткен соң Карфагеннің бас генералы Хамилкар Барка бастаған әскер Карфаген Ибериясына (қазіргі оңтүстік-шығыс Испания) қонды, оны кеңейтіп, Барцидтер басқаратын жартылай монархиялық, тәуелсіз аймаққа айналдырды. Бұл кеңейу Карфагенге күміс кендерін, ауыл шаруашылығының байлығын, еңбек ресурстарын, кеме жасау сияқты әскери нысандарды және аумақтық тереңдікті сыйлады, бұл оларды болашақ римдік талаптарға қарсы тұруға ынталандырды. Хамилкар 228 жылы қайтыс болғанға дейін вице-король ретінде билік етті. Оның орнын күйеу баласы Хасдрубал, ал 221 жылы ұлы Ганнибал басты. 226 жылы Ебро шарты бойынша Ебро өзені Карфагеннің Ибериядағы ықпал аймағының солтүстік шекарасы ретінде белгіленді. Біраз уақыттан кейін Рим Ебродан оңтүстікке орналасқан тәуелсіз Сагунтум қаласымен жеке келісім жасады. Б.з.д. 219 жылы Ганнибал басқарған Карфаген әскері Сагунтумды қоршап алды, басып алды және тонады, нәтижесінде Рим Карфагенге соғыс жариялады. Осы уақытта Цизальпин Галлиясындағы (қазіргі Солтүстік Италия) ірі галл тайпалары, дәстүрлі галл аймағында римдік поселеністердің құрылуына наразылық білдіріп, римдіктерге шабуыл жасады, бірнеше қалаларды басып алды және римдік көмек күштерін бірнеше рет тосқауылға алды. Рим Сенаты Цизальпин Галлиясындағы әскерін күшейтіп, сонымен қатар Карфаген аймақтарына шабуыл жасау үшін әскер дайындады.
The First Punic War was fought from 264 to 241 BC between Carthage and Rome: these two main powers of the western Mediterranean in the 3rd century BC struggled for supremacy primarily on the Mediterranean island of Sicily and its surrounding waters and in North Africa. The war lasted for 23 years until the Carthaginians were defeated. Five years later an army commanded by the leading Carthaginian general Hamilcar Barca landed in Carthaginian Iberia (modern south east Spain) which he greatly expanded and turned into a quasi monarchical, autonomous territory ruled by the Barcids. This expansion gained Carthage silver mines, agricultural wealth, manpower, military facilities such as shipyards and territorial depth, which encouraged it to resist future Roman demands. Hamilcar ruled as viceroy until his death in 228 BC. He was succeeded by his son in law, Hasdrubal, then his son Hannibal in 221 BC. In 226 BC the Ebro Treaty established the Ebro River as the northern boundary of the Carthaginian sphere of influence in Iberia. A little later Rome made a separate treaty of association with the independent city of Saguntum, well south of the Ebro. In 219 BC a Carthaginian army under Hannibal besieged, captured and sacked Saguntum, which led Rome to declare war on Carthage. Meanwhile, the major Gallic tribes in Cisalpine Gaul (modern northern Italy), antagonised by the founding of several Roman settlements on traditionally Gallic territory, attacked the Romans, capturing several towns and repeatedly ambushing a Roman relief force. The Roman Senate reinforced their army in Cisalpine Gaul while also preparing armies to invade Carthaginian territories.
Карфаген Италияға басып кіреді
Ханнибал Жаңа Карфагенде (қазіргі Картагена) Карфаген әскерін жинап, 218 жылдың мамыр айында солтүстікке қарай Галлияға аттанып, ағасы Хасдрубал Барканы Ибериядағы Карфаген мүдделерін басқаруға қалдырды. Карфагендік әскер қазан айында Альпі тауларын кесіп өтіп, климаттың, жер бедерінің және жергілікті тайпалардың партизандық тактикасының қиындықтарын еңсерді. Ханнибал 20 мың жаяу әскерімен, 6 мың ат әскерімен және Ибериядан келген 37 соғыс пілінен аман қалған, саны белгісіз пілдермен Цизальпин Галлиясына жетті. Римдіктер қыстауға шегініп үлкерген еді, ал Ханнибалдың келуі оларды таң қалдырды. Римдіктер шабуылға көшті, жергілікті римдік қолбасшы, консул Публий Сципион жеке басымен Тицин шайқасында Карфаген атты әскеріне қарсы күшті атты әскер мен жеңіл жаяу әскер күшін басқарды. Ол ауыр жеңіліске ұшырап, жеке басын жарақаттады. Римдіктер Плаценцияға дейін шегініп, лагерін нығайтып, күш күтуге кірісті. Семпроний Лонгтың басқаруындағы Сицилиядағы рим әскері солтүстікке қайта орналастырылып, Сципион әскерімен бірікті. Нумидиялық атты әскер Семпроний мен оның әскерін лагерден шығарып, Ханнибал таңдаған жерге, яғни Требия шайқасы болған жерге алып келді. Римдіктердің көпшілігі Карфагендіктермен өлтірілді немесе тұтқынға алынды, бірақ Семпронийдің басқаруындағы 10 мың әскер Плаценцияға қауіпсіз жетті.
Hannibal assembled a Carthaginian army in New Carthage (modern Cartagena) and marched north into Gaul in May 218 BC, leaving his brother, Hasdrubal Barca, in charge of Carthaginian interests in Iberia. The Carthaginian army crossed the Alps in October, surmounting the difficulties of climate, terrain and the guerrilla tactics of the native tribes. Hannibal arrived with 20,000 infantry, 6,000 cavalry and an unknown number of war elephantsthe survivors of the 37 with which he had left Iberiain Cisalpine Gaul. The Romans had already withdrawn to their winter quarters and were astonished by Hannibal's appearance. The Romans went on the attack and the local Roman commander, the consul Publius Scipio, personally led a strong force of cavalry and light infantry against the Carthaginian cavalry at the Battle of Ticinus. He was soundly beaten and personally wounded. The Romans retreated to near Placentia, fortified their camp and awaited reinforcement. The Roman army in Sicily under Sempronius Longus was redeployed to the north and joined with Scipio's force. Numidian cavalry lured Sempronius and his army out of their camp and onto ground of Hannibal's choosing, where the Battle of the Trebia took place. Most of the Romans were killed or captured by the Carthaginians, but 10,000 under Sempronius fought their way to the safety of Placentia.
Кіріспе
Трейбиядағы жеңіліс туралы хабар Римге жеткенде, үлкен алаңдау туды. Бұл жағдай Семпроний әдеттегідей консулдық сайлауды бақылауға келгеннен кейін басылды. Гней Гемин мен Гай Фламиниус сайланды, сосын Семпроний 15 наурызға дейін мерзімін аяқтау үшін Плаценцияға қайтып келді. Жаңа сайланған консулдар Рим мен оның латын одақтастарынан қосымша легиондар жинады; Сардиния мен Сицилияны карфагендік шабуылдарға немесе басып алуға қарсы нығайтты; Таранто және басқа да жерлерде осындай мақсатта гарнизон орналастырды; 60 квинкеремадан тұратын флот салды; және сол жылдың соңында солтүстікке қарай жорық жасауға дайындалу үшін Этруриядағы Аримин мен Арретийде жабдықтау қоймаларын құрды. Төрт легионнан – екі римдік және екі одақтас – тұратын екі әскер жасалды, бірақ олардың құрамында әдеттегіден көп атты әскер болды. Бір әскер Арретийде, екіншісі Адриатика теңізінің жағалауында орналасты. Олар Ганнибалдың Орталық Италияға басып кіруіне кедері келтіре алатын еді және Солтүстікке қарай Цизальпій Галлиясында әрекет етуге ыңғайлы жағдайда болар еді. Зардаптарға қарамастан, римдіктер б.з.д. 217 жылы жиырма екі легионды, б.з.д. 218 жылғыдан он легион артық жинады. Цизальпій Галлиясындағы галл тайпалары карфагендіктерді басым күш деп мойындап, Ганнибалдың лагеріне көптеген азық-түлік пен сарбаздар жіберді. Б.з.д. 217 жылдың көктемінде, шамамен мамыр айының басында, карфагендіктер Апеннин тауларын қарсылықсыз кесіп өтіп, римдіктерді таң қалдырды – олар қиын, бірақ күзетілмеген жолды таңдады. Карфагендіктер оңтүстікке қарай Этрурияға (қазіргі Тоскана) жылжып, ауылды тонады, көптеген азық-түлік қорын тонады, ауылдар мен шағын қалаларды қиратты және кездескен барлық ересек ер адамдарды өлтірді. Ганнибал Рим әскерінің Арретийде екенін біліп, оны күшейтуге үлкермес бұрын шайқасқа тартуға тырысты: Ганнибал римдіктердің шығыс жағалауда да әскері болуы мүмкін деп болжады. Фламиниус, Арретийдегі рим әскерінің командирі, олардың өтіп кеткенін білген соң, оларды қууға шықты. Қазіргі заманғы тарихшы Адриан Голдсуорти атап өткендей, карфагендіктердің қиратып кеткен аймағынан өтіп бара жатқанда, әскери сәтсіздік пен қорлық сезімі туған болар еді – әскер өз Отанының қорғаушысы еді, ал легиондардың шағын шаруалары мен жер иелері офицерлері осы тонауды қатты наразылық ретінде қабылдаған болар еді. Римдіктер, мүмкін Ганнибалдың ықпалымен, карфагендіктер олардан оңтүстікке қашып бара жатыр деген ойға келді; ежелгі тарихшы Полибийдің айтуынша, олар жеңіске оңай жетеді деп күтті. Римдіктер оларды соншалықты қуып жете берді де, дұрыс барлау жүргізе алмады, бірақ қарсыластарынан бір күндік сапар қашықтықта жақындады. Карфагендіктер римдік гарнизондық қаласы Кортонаны айналып өтіп, 20 маусымда Тразимен көлінің солтүстік жағалауымен жүріп өтті. Ганнибал осы жердің шайқасуға қолайлы екенін шешті.
When news of the defeat at the Trebia reached Rome, it caused great alarm. This calmed once Sempronius arrived to preside over the consular elections in the usual manner. Gnaeus Geminus and Gaius Flaminius were selected and Sempronius then returned to Placentia to see out his term to 15 March. The consuls elect recruited further legions, both from Rome and its Latin allies; reinforced Sardinia and Sicily against the possibility of Carthaginian raids or invasion; placed garrisons at Tarentum and other places for similar reasons; built a fleet of 60 quinqueremes; and, established supply depots at Ariminum and Arretium in Etruria in preparation for marching north later in the year. Two armiesof four legions each, two Roman and two allied, but with stronger than usual cavalry contingentswere formed. One was stationed at Arretium and one on the Adriatic coast; they would be able to block Hannibal's possible advance into central Italy and be well positioned to move north to operate in Cisalpine Gaul. In spite of their losses, the Romans fielded twenty two legions in 217 BC, ten more than in 218 BC. The Gallic tribes in Cisalpine Gaul recognised the Carthaginians as the dominant force and sent plentiful supplies and many recruits to Hannibal's camp. In spring 217BC, probably in early May, the Carthaginians crossed the Apennines unopposed, surprising the Romans by taking a difficult but unguarded route. The Carthaginians moved south into Etruria (modern Tuscany), plundering the countryside, looting the plentiful stocks of food, razing the villages and small towns, and killing out of hand all adult men encountered. Hannibal learned that one Roman army was at Arretium and was eager to bring it to battle, before it could be reinforced: Hannibal surmised the Romans would have another army on the east coast. Once he learned that he had been bypassed, Flaminius, the commander of the Roman army at Arretium, set off in pursuit. The modern historian Adrian Goldsworthy points out that as they passed through territory devastated by the Carthaginians, there would have been a feeling of military failure and humiliationthe army existed to protect its homelandand that the small farmers of the legions and their landowner officers would have taken this despoliation as an intense provocation. The Romans gained the impression, possibly fostered by Hannibal, that the Carthaginians were fleeing south before them; according to the ancient historian Polybius, they anticipated an easy victory. The Romans were pursuing so rapidly that they were unable to carry out proper reconnaissance, but they closed to less than a day's march behind their opponents. The Carthaginians bypassed the Roman garrisoned city of Cortona and on 20 June marched along the north shore of Lake Trasimene. Hannibal decided this was a suitable spot to turn and fight.
Римдік
Рим азаматтарының көпшілігі әскери қызметке шақырылатын және жаяу әскер болып қызмет ететін, ал жақсы жағдайдағы аз бөлігі ат әскерін құрайтын. Дәстүр бойынша, соғыс кезінде римдіктер екі легион құратын, әрқайсысы 4200 жаяу әскер мен 300 ат әскерінен тұратын. Шамамен 1200 жаяу әскер, кедей немесе жас ерлер, стандартты легионердің қару-жарағын алуға шамасы келмейтін, жебемен қаруланған шабуылшылар ретінде қызмет ететін, олар "велиты" деп белгілі болды; олар бірнеше жебе, қашықтықтан лақтырылатын қысқа қылыш және дөңгелек қалқанмен жабдықталған. Қалғаны дене бронясы, үлкен қалқан және қысқа шаншып соққы беретін қылыштармен жабдықталған ауыр жаяу әскер ретінде жабдықталды. Олар үш қатарға бөлінді, алдыңғы қатар екі жебе тасыды, ал екінші және үшінші қатарда шаншып соққы беретін сүңгі таяқтары болды. Легиондық бөлімшелер де, жеке легионерлер де салыстырмалы түрде ашық тәртіпте шайқасты. Әскер әдетте римдік легионды латын одақтастары ұсынған ұқсас мөлшердегі және жабдықталған легионмен біріктіру арқылы құрылатын, бірақ кейде екі римдік және екі одақтас легионнан тұратын. Одақтас легиондар римдіктерге қарағанда көбірек атты әскерге ие болды. Тразимен көлінде римдіктер төрт легионды – екі римдік және екі одақтастардан құралған легионды, барлығы шамамен 25 000 адамды жинады.
Most male Roman citizens were liable for military service and would serve as infantry, with a better off minority providing a cavalry component. Traditionally, when at war the Romans would raise two legions, each of 4,200 infantry and 300 cavalry. Approximately 1,200 of the infantry, poorer or younger men unable to afford the armour and equipment of a standard legionary, served as javelin armed skirmishers, known as velites; they carried several javelins, which would be thrown from a distance, a short sword and a circular shield. The balance were equipped as heavy infantry, with body armour, a large shield and short thrusting swords. They were divided into three ranks, of which the front rank also carried two javelins, while the second and third ranks had a thrusting spear instead. Both legionary sub units and individual legionaries fought in relatively open order. An army was usually formed by combining a Roman legion with a similarly sized and equipped legion provided by their Latin allies, but sometimes consisted of two Roman and two allied legions. Allied legions had a larger attached complement of cavalry than Roman ones. At Lake Trasimene, the Romans fielded four legionstwo Roman and two made up of alliesfor a total of approximately 25,000 men.
Карфагендік
Карфаген әдетте өз әскерін құрауға шетелдіктерді тартқан. Көптегендері Солтүстік Африкадан болды, олар көбінесе ливиялықтар деп аталды, және түрлі жауынгерлерді ұсынды, соның ішінде: үлкен қалқандармен, дулығалармен, қысқа қылыштармен және ұзын сүңгілермен жабдықталған тығыз қатардағы жаяу әскер; найзамен қаруланған жеңіл жаяу әскер шабуылдаушылары; сүңгімен қаруланған шок атты әскер (сондай-ақ "ауыр атты әскер" деп те аталады); және жеңіл атты әскер шабуылдаушылары, олар найзаларды алыстан лақтырып, жақын шайқастан аулақ болды. Иберия және Галлия тәжірибелі жаяу әскермен қамтамасыз етті: қарусыз әскерлер атойлы шабуыл жасады, бірақ ұзаққа созылған шайқаста үзіліп кетуге бейім болды. Африкалық жаяу әскердің көп бөлігі фаланг деп аталатын тығыз құралымда, әдетте екі немесе үш қатарға орналасып шайқасты. Балеар аралдарынан арнайы сүңгі тастаушылар шақырылды. Карфагендіктердің сандық құрамы белгісіз, бірақ шамамен бағалауға болады. Ханнибал Италияға 20 000 жаяу әскерімен және 6 000 атты әскерімен келді, ал 218 жылдың желтоқсанында Требия шайқасында тиісінше 31 000 және 11 000 әскері болды. Осы жеңістен кейін ол жергілікті галлдардан қосымша күш алды. 216 жылы, Апеннин тауларын кесіп өткеннен бері күшейтілмеген Карфагендіктердің 40 000 жаяу әскері мен 10 000 атты әскері болды. Трассимен көлінде 50 мыңнан астам әскер шайқасқан деп есептеледі. Қалай болғанда да, Карфаген әскері римдік әскерден әлдеқайда үлкен болды.
Carthage usually recruited foreigners to make up its army. Many would be from North Africathese were frequently referred to as Libyanswhich provided several types of fighters, including: close order infantry equipped with large shields, helmets, short swords and long thrusting spears; javelin armed light infantry skirmishers; close order shock cavalry (also known as "heavy cavalry") carrying spears; and light cavalry skirmishers who threw javelins from a distance and avoided close combat. Both Iberia and Gaul provided experienced infantry: unarmoured troops who would charge ferociously, but had a reputation for breaking off if a combat was protracted. Most of the African infantry would fight in a tightly packed formation known as a phalanx, usually forming two or three lines. Specialist slingers were recruited from the Balearic Islands. The numbers fielded by the Carthaginians are not known, but an approximation can be made. Hannibal had arrived in Italy with 20,000 infantry and 6,000 cavalry, and had fought at the Trebia in December 218 BC with 31,000 and 11,000 respectively. In the wake of this victory, he was further heavily reinforced by local Gauls. In 216 BC, the Carthaginians, not having been reinforced since crossing the Apennines, had 40,000 infantry and 10,000 cavalry. It is usually assumed that more than 50,000 fought at Lake Trasimene. In any event, the Carthaginian army was considerably larger than the Roman.
Қаптауды орнату
Жағалау сызығы кейін өзгерді, бірақ шайқас кезінде жол көлдің солтүстік жағалауымен өтіп, содан кейін оңтүстікке бұрылды, әлі де көл жағалауымен, көлден шығып, тар шатқал арқылы өтті. Жолдың солтүстігінде көлге қарай шығысқа қарай жақындаған төменгі төбелер тізбегі болды, олар мен көл арасындағы ашық кеңістікті біртіндеп қысқартты. Карфагендіктер көлге ең жақын жердегі төбелерге лагерь құрды. Бұл римдіктерге анық көрінді. Қараңғы түскен соң, Ганнибал өзінің әскерінің бөлімдерін түнгі сапармен көлдің солтүстігіндегі төбелердің артына, римдік әскерге шабуыл жасауға қолайлы позицияларға жіберді. Түнгі сапарлар өте қиын, көбінесе әскерлер қараңғыда адасып қалады немесе жауды ескертеді. Карфагендіктер осы екі қиындықтан да сақталып, төбелердің еңкейген беткейлеріне орналасты. Карфаген атты әскері батысқа қарай, солтүстік Италиялық галл жаяу әскері олардың шығысына, ал тәжірибелі африкалық және ибериялық жаяу әскері шығысқа қарай, лагерьге салыстырмалы түрде жақын орналасты. Қазіргі заманғы тарихшылар көптеген Карфаген жеңіл жаяу әскерінің басым бөлігін тар шатқал мен оның аузының маңында немесе Карфаген шегінің ортасында галлдарды нығайту үшін орналастырғандығын айтады. 21 маусым күні таңертең римдіктер ерте шығып, көлдің солтүстік жағалауымен шығысқа қарай жорыққа шықты. Ежелгі деректерде таңертең көл маңындағы қалың тұман көрінуді шектегендігі айтылады, бірақ кейбір қазіргі тарихшылар бұл римдіктердің шайқасқа дайынсыздығын ақтау үшін ойлап табылған немесе әдейілеп арттырылған деген пікірде. Фламиний шайқас күткендіктен, римдіктер үш қатарлы колоннада жорыққа шыққан болуы мүмкін, бұл олардың шайқас алдындағы әдеті болған, өйткені бұл бір қатарлы колоннамен салыстырғанда шайқасқа орналасу үшін жылдамдық берді. Бұл жылдамдық салыстырмалы болды, өйткені жауынгерлік ретте әскерді құру күрделі шара еді және кез келген жағдайда бірнеше сағатқа созылар еді. Римдіктер алдынан және аздап бүйірінен жеңіл жаяу әскерін шығарған болар еді, өйткені шайқасқа дейін шайқас әскерлерінің жеңіл әскерлері оларды қалыптастыру кезінде қорғап, әдеттегі шайқасқа дайындық болды. Фламиний алыс барлау үшін атты әскерді жібермеді, өйткені сол кездегі римдік әскерлері мұндайды сирек жасады.
The shoreline has changed since, but at the time of the battle, the road led along the north shore of the lake then turned south, still along the lakeshore, before climbing away from the lake through a defile. To the north of the road were a range of low hills that came closer to the lake towards the east, steadily reducing the open ground between them and the lake. The Carthaginians made camp where the hills were closest to the lake, near the defile. This was clearly visible to the Romans. Once it was dark, Hannibal sent the components of his army on night marches behind the hills to the north of the lake to take up positions from which they could ambush the Roman army. Night marches are notoriously difficult and often result in units becoming lost in the dark or alerting their enemy. The Carthaginians avoided both of these and took up positions on the reverse slopes of the hills. The Carthaginian cavalry were positioned furthest to the west, the north Italian Gallic infantry to their east and the experienced African and Iberian infantry furthest east, relatively close to their camp. Modern historians place the bulk of the many Carthaginian light infantry either around the defile and its mouth or as reinforcing the Gauls in the centre of the Carthaginian line. On the morning of 21 June the Romans set off very early and marched eastward along the northern edge of the lake. Ancient accounts state that a thick morning mist near the lake limited visibility, but some modern historians have suggested this was either invented or exaggerated to excuse the Romans' subsequent unreadiness for battle. As Flaminius was expecting battle, the Romans probably marched in three parallel columns, which was their habit before a battle as this was relatively quicker to manoeuvre into a battle line compared with a single line of march. This swiftness was relative, as forming an army up in battle order was a complicated affair which would take several hours under any circumstances. The Romans would have had a screen of light infantry out to their front and, to a lesser extent, their flank, as skirmishing was usual before a battle with the armies' respective light troops shielding their close order colleagues while they formed up. Flaminius did not send out cavalry scouts to make a more distant reconnaissance; Roman armies of the time rarely did so.
Тұзаққа түсу
Римдіктер Карфагеннің ең шығыс бөлігімен, мүмкін Африка немесе Ибериядан келген жаяу әскерімен байланыс жасады. Карфагендіктерге алға жылжуға сигнал берілді, бұл, мүмкін, кернейлердің үнімен жасалды. Кейбір ежелгі деректерге сәйкес, римдіктер бұл сигналдарды өздерінің қанатында және артында ести алатын, бірақ жауларын көре алмады, бұл оларды жаңылыстырды. Егер олар қай бағытта бетпе-бет кездесу керектігін білгенімен, римдіктердің құрамын жауынгерлік ретте қайта құруға бірнеше сағат уақыт қажет болар еді. Бірақ, Карфагендіктер күтпеген жерден қанаттан және арттан шабуыл жасағанда, тіпті қарапайым жауынгерлік желі құруға да мүмкіндік болмады. Кейбір римдіктер қашып, ал басқалары түрлі топтарға бірігіп, барлық жағынан жаумен күресуге дайын болды. Қашқандар мен көптеген импровизацияланған римдік топтары тез арада қырқылып немесе тұтқынға алынды. Басқа римдік топтары қарсылық көрсетті, әсіресе орталықта, онда шабуылдаған галдар үш сағаттық қырқыстан кейін тұтқындалған римдіктерді жеңіп алғанға дейін ауыр шығынға ұшырады. Полибийдің сөзіне қарағанда, Фламиниус толығымен ойсырап, тиімді басшылық көрсете алмады. Римдіктерге ашық қолдау көрсеткен ежелгі тарихшы Ливий, Фламинийдің жағымсыз бейнесін суреттегенімен, екі ғасырдан кейін ол армиясын қайта жинақтауға және қорғаныс ұйымдастыруға белсенді және батыл әрекет еткенін, содан кейін галлдық Дукарийдің қолынан қаза тапқанын жазды. Рим армиясының тұтқында қалған бөлігі құлады. Көбі көлден жүзуге тырысып, суға батып кетті; ал басқалары мойнына дейін суға батып, карфагендік атты әскерлер аттарымен жүзіп келіп, олардың ашық қалған бас-мойындарын кесіп тастады. Алдыңғы қатардағы 6000 римдік, мүмкін, шайқасқа ең жақсы дайындықпен келгендері, аз қарсылықпен қаптан шығып, өздерін құтқара алды. Олар өздерінің артындағы шайқасқа әсер ете алмайтындарын түсініп, жолымен жалғастырды. Күндіздің соңында олар карфагендіктердің қуып жететінімен қоршалып алынып, қаруларын алып, босату туралы уәдемен Махарбалдың басшылығымен күшке берілді; Ливийдің айтуынша, "әрқайсысына бір киіммен". Ханнибал бұған келіспеді және бұл уәдені тек одақтас тұтқындарға ғана қатыстырды, ал римдіктерді құлдыққа сатты. Карфагендік жаяу әскердің көп бөлігі, әсіресе ливиялықтар, тұтқынға алынған римдік қару-жарағымен жарақтанды.
The leading Romans made contact with the most easterly of the Carthaginians, probably some of the African or Iberian close order infantry and the signal was given for all of the Carthaginians to advance, possibly by the sounding of trumpets. According to some ancient accounts, the Romans could hear these signals on their flank and to their rear, but could not see their enemy, which caused confusion. It would have taken several hours for the Romans to convert their formation into a battle array, even if they had known which direction to face. As it was, with the Carthaginians attacking unexpectedly from the flank and the rear, possibly with poor visibility, there was no chance to form even a rudimentary fighting line. Some Romans fled while others clustered into groups of various sizes, ready to engage the enemy on all sides. The fugitives and many of the impromptu Roman groups were rapidly cut down or captured. Other groups of Romans put up a stiff fight, especially in the centre, where the attacking Gauls suffered heavy casualties before beating down the trapped Romans after three hours of heavy combat. According to Polybius, Flaminius was completely surprised and provided no effective leadership. The openly pro Roman ancient historian Livy, who otherwise paints a poor picture of Flaminius, recorded two centuries later that he was active and valiant in attempting to rally his army and organise a defence before being cut down by a Gaul, Ducarius. The trapped portion of the Roman army collapsed. Men attempted to swim across the lake and drowned; others waded out until the water was up to their necks and the Carthaginian cavalrymen swam their horses out to chop at their exposed heads. The trap failed to close on the 6,000 Romans at the front of the column, who were possibly also those most prepared for battle, and they pushed their way out of the defile against little opposition. Realising that they could not affect the battle behind them, they marched on. Later in the day they were surrounded by pursuing Carthaginians and surrendered to a force under Maharbal on the promise of being disarmed and freed; "with a garment apiece" according to Livy. Hannibal disapproved and only applied this to the allied captives, while selling the Romans into slavery. Many of the Carthaginian infantry, especially the Libyans, equipped themselves with captured Roman armour.
Қаза тапқандар және олардың жағдайы
Ежелгі дереккөздерде шамамен 25 000 римдіктің тағдыры, олардың қатысқандығы белгілі, туралы нақты мәлімет жоқ. Сол замандағы жылнамашы және сенатор Фабиус Пиктордың мәлімдемесіне сәйкес, 15 000 адам қаза тауып, 10 000-ы тарап кеткен. Әдетте дұрыс ақпарат беретін Полибий 15 000 адамның қаза болғанын және қалғандарының көпшілігінің тұтқынға алынғанын хабарлайды. Полибий карфагендіктердің 1 500 адам қаза тапқанын, олардың көп бөлігі галлдар екенін айтады; ал Ливий сол күні 2 500 адамның қаза болғанын және жараларынан кейіннен көптеген адамдар қайтыс болғанын жазады. Алғашқыда Адриатика теңізі жағалауында орналасқан және Гней Гемин басқарған екінші рим армиясы Фламинийге қосылу мақсатымен батысқа қарай жол тартқан еді. Фламиний армиясының қырылуы карфагендіктерге еркін қимылдауға мүмкіндік бергенін білмей, Геминнің 4 000 атты әскерінің барлығы Тразименнен кейін бірнеше күн өткен соң карфагендіктердің шабуылына тап болды. Алғашқы шайқаста 2 000-ге жуық адам қаза тапты; қалғандары қоршалып, келесі күні тұтқынға алынды. Гемин өз жаяу әскерін Адриатикадағы Ариминумға (қазіргі Римини) қайтарды.
The ancient sources are unclear as to the fate of the approximately 25,000 Romans known to have been engaged. According to the contemporary annalist and senator Fabius Pictor, 15,000 were killed and 10,000 scattered. The usually reliable Polybius has 15,000 killed and most of the rest captured. Polybius reports losses of 1,500 killed for the Carthaginians, most of them Gauls; Livy gives 2,500 killed on the day and "many" who subsequently died of their wounds. The second Roman army, originally positioned on the Adriatic coast and commanded by Gnaeus Geminus, had been marching west, intending to join up with Flaminius. Unaware that the destruction of Flaminius's army had left the Carthaginians able to manoeuvre freely, Geminus's entire cavalry force of 4,000 was scouting ahead when it was surprised by the Carthaginians a few days after Trasimene. Nearly 2,000 were killed in the first clash; the balance were surrounded and captured the next day. Geminus withdrew his infantry back to Ariminum (modern Rimini) on the Adriatic.
Салдары
Римдік тұтқындарға карфагендіктер жаман қақты, бірақ тұтқынға алынған латын одақтастары жақсы қақты және көптегендері босатылып, өз қалаларына жіберілді, олар карфагендіктердің әскери шеберлігі мен өздеріне жасалған қарым-қатынас туралы жақсы айтар деген үмітте. Ханнибал кейбір одақтастарды жаққа өтуге көндіруді үміттенеді. Карфагендіктер Этрурия, содан кейін Умбрия арқылы Адриатика теңізіне қарай жорыстарын жалғастырды, өтіп өткен жерлерін қиратып, тонады және тұтқынға алынған ересек ер адамдарды өлтірді; галлдар осы тұрғыда ерекше қатыгездік танытты. Заманауи мәліметтерде карфагендік әскерлер сонша көп олжа жинағандықтан, оны көтере алмай, тонауды тоқтатуға мәжбүр болды делінеді. Содан кейін әскер оңтүстік Италиядағы грек және итальяндық қала-мемлекеттерін бағындыру ниетімен Апулияға бет бұрды. Рим халқы жеңіліс туралы хабарды естігенде үрейге түсті. Квинт Фабий Максимус Веррукоз Рим Ассамблеясы тарапынан диктатор болып сайланды және "Фабиандық стратегияны" қабылдады, яғни тікелей шайқастан аулақ болып, жауды әлсірету үшін ұсақ-түйек шабуылдарға сүйенді, ал Рим әскерін қайта құруға кірісті. Ханнибал келесі жыл бойы Апулияны тонауға дерлік толықтай бостандық алды, дей тұрғанмен римдіктер диктатураны тоқтатып, б.з.д. 216 жылы Паулус пен Варроны консулдар етіп сайлады. Осы белсенді қолбасшылар Ханнибалға шайқас ұсынды, ол оған келісіп, Канна шайқасында жеңіске жетті, онда шамамен 70 000 римдік қаза тапты немесе тұтқынға алынды; қазіргі заманғы тарихшы Ричард Майлз осыны "Римнің ең ірі әскери апаты" деп сипаттайды. Карфагендіктер оңтүстік Италияда тағы 13 жыл бойы соғыс жүргізді. Б.з.д. 204 жылы Публий Корнелий Сципион, Тицин шайқасында жараланған Сципионның ұлы, Карфаген жеріне басып кірді, карфагендіктерді екі ірі шайқаста жеңіп, Солтүстік Африкадағы нумидиялық патшалықтардың адалдығын жеңді. Ханнибал мен оның әскерінің қалдықтары Италиядан шақырылып, оған қарсы күреске кірісті. Олар б.з.д. 202 жылғы қазан айында Зама шайқасында кездесіп, Ханнибал шешулі жеңіліске ұшырады. Осының нәтижесінде Карфаген өзінің көп бөлігінен айырылған бейбіт келісімге келісті.
The Roman prisoners were badly treated by the Carthaginians, but the captured Latin allies were treated well and many were freed and sent back to their cities in the hope that they would speak highly of Carthaginian martial prowess and of their own treatment. Hannibal hoped some of these allies could be persuaded to defect. The Carthaginians continued their march through Etruria, then Umbria, to the Adriatic coast, continuing their devastation and plundering of the territory they crossed and the killing of any adult men captured; the Gauls were especially brutal in this respect. Contemporary reports claim that the Carthaginian soldiers accumulated so much booty that they had to cease looting because they could not carry any more. The army then marched south into Apulia, in the hope of winning over some of the ethnic Greek and Italic city states of southern Italy. The populace of Rome fell into a panic when word of the defeat was received. Quintus Fabius Maximus Verrucosus was elected dictator by the Roman Assembly and adopted the "Fabian strategy" of avoiding pitched conflict, relying instead on low level harassment to wear the invader down while Rome rebuilt its military strength. Hannibal was left largely free to ravage Apulia for the next year, until the Romans ended the dictatorship and elected Paullus and Varro as consuls in 216 BC. These more aggressive commanders offered battle to Hannibal, who accepted and won a victory at Cannae, where some 70,000 Romans were killed or captured; the modern historian Richard Miles describes this as "Rome's greatest military disaster". Subsequently, the Carthaginians campaigned in southern Italy for a further 13 years. In 204 BC Publius Cornelius Scipio, the son of the Scipio who had been wounded at Ticinus, invaded the Carthaginian homeland, defeated the Carthaginians in two major battles and won the allegiance of the Numidian kingdoms of North Africa. Hannibal and the remnants of his army were recalled from Italy to confront him. They met at the Battle of Zama in October 202BC and Hannibal was decisively defeated. As a consequence, Carthage agreed to a peace treaty which stripped it of most of its territory and power.
Бағалау
Қазіргі заманғы әскери тарихшы Базил Лидделл Харттың пікірінше, Ганнибал "тарихтағы ең ұлы шабуылды" жоспарлап, орындады. Бір әскердің екіншісіне қарсы жасаған шабуылы мен жойғысы бірегей оқиға ретінде кеңінен танылады. Әскери тарихшы Теодор Додж: "Бұл тарихта үлкен әскердің толық құрамымен жасаған жалғыз шабуыл" деп атап көрсеткен. Тарихшы Роберт О'Коннелл бұл оқиғаны: "Осындай маневр арқылы үлкен әскердің толығымен жойылған жалғыз жағдайы" деп сипаттады. Тарихшы Тони Нэко дель Хойо Трасимен көлі шайқасын римдіктердің соғыстың алғашқы үш жылындағы үш "үлкен әскери апаттың" бірі деп атады, ал қалғандары – Требия және Канна шайқастары.
According to the modern military historian Basil Liddell Hart, Hannibal planned and executed "the greatest ambush in history". The ambush and destruction of one army by another is widely considered a unique occurrence. Military historian Theodore Dodge notes that "It is the only instance in history of lying in ambush with the whole of a large army". Historian Robert O'Connell writes that it was "the only time an entire large army was effectively swallowed and destroyed by such a maneuver." The historian Toni Ñaco del Hoyo describes the Battle of Lake Trasimene as one of the three "great military calamities" suffered by the Romans in the first three years of the war, the others being the Trebia and Cannae.
Сыртқы ресурстар
Полибий мен Ливийдің тарихтары ағылшын тілінде салыстырылып берілген.
Polybius' and Livy's accounts side by side in English.