Кіріспе

Б.з.д. V ғасырындағы ежелгі грек патшайымы Артемисия I (Ἀρτεμισία; шамамен б.з.д. 480 жылы) – ежелгі грек қала-мемлекеті Халикарнастың патшайымы, қазіргі Түркияның Бодрум қаласында орналасқан. Ол шамамен б.з.д. 480 жылы Ахемен әкімшілігінің Кария сатрапиясына қарасты Кос, Нисирос және Калимнос аралдарының да патшайымы болды. Ол Персия патшасы Ксеркс I-нің одақтасы ретінде Грецияға жасалған екінші шабуыл кезінде тәуелсіз грек қалаларына қарсы күресті. Артемизиум және Саламис теңіз шайқастарында ол жеке басқарып бес кемемен қатысты. Ол негізінен Геродоттың жазбалары арқылы белгілі, ол Халикарнастың тумасы болып, Артемисияның батылдығын жоғары бағалап, Ксеркс оны қадір тұтқанын айтады.

Тегі және аты

Артемизияның әкесі Галикарнасс сатрапы Лигдамис I (Λύγδαμις Α') болды, ал анасы Крит аралынан шыққан. Ол күйеуінің қайтысынан кейін таққа отырды, себебі оның Писинделис (Πισίνδηλις) есімді, әлі жас ұлы болған. Артемизияның немересі Лигдамис II (Λύγδαμις Β') Геродот одан қуылған және ақын Паниязис (Πανύασις) оған қарсы сәтсіз көтерілістен кейін өлім жазасына кесілген кезде Галикарнасс сатрапы болды. Артемизия есімі Артемидадан (n, f.; Римдік баламасы: Диана) шыққан, оның өзінің шығу тегі мен этимологиясы белгісіз. Антон Гобель "страт немесе рат" түбірін ұсынады, "шайқау" мағынасында, және Артемида жебе тастаушы немесе атушы дегенді білдіреді дейді; ал Бабиниотис этимологиясы белгісіз екенін мойындап, бұл есім Микендік грек тілінде кездесетінін және грек тіліне дейінгі дәуірге жататындығын айтады.

Саламис шайқасы

Ксеркс Темистоклдің хабарына ықпал етумен, грек флотына қолайсыз жағдайларда шабуыл жасауға мәжбүр болды, өзінің кемелерінің бір бөлігін Пелопоннеске жіберіп, грек әскерлерінің ыдырауын күтудің орнына. Артемизия Ксеркстің теңіз қолбасшыларының арасында осы әрекетке қарсы кеңес берген жалғыз адам болды, содан кейін Саламис шайқасында (б.з.д. 480 жылдың қыркүйегі) оның флоты гректерге жеңілген кезде басшылығымен патшаның мақтауын алды.

Салдары

Плутарх өзінің "Паралельді өмірлер" (Βίοι Παράλληλοι) еңбегінде Темистокл туралы айтқан бөлімінде Артемизияның Ксеркс інісі және парсы флотының адмиралы Ариаменнің (Ἀριαμένης) (Геродот оның есімі Ариабигн екенін айтады) денесін, кемелердің қирандылары арасында жүзіп жатқанда танып, Ксеркске қайтарғанын мәлімдейді.

Салами шайқасынан кейін

Полиеннің айтуынша, шайқастан кейін Ксеркс оның флоттағы барлық офицерлерден артық екенін мойындап, оған грек қару-жарағының толық жиынтығын жіберді; ол сондай-ақ оның кемесінің капитанына тіршілік және өрілген иірім сыйлады. Геродоттың айтуынша, жеңіліске ұшырағаннан кейін Ксеркс Артемизияға екі мүмкіндік ұсынды және оның пікірін сұрады. Бірі – ол өзі Пелопоннеске әскер бастап баруы, екіншісі – Грекиядан кетуі және өзінің генералы Мардонийді басқаруға қалдыруы. Артемизия оған Кіші Азияға қайтаруды ұсынды және Мардоний ұсынған жоспарды қолдады, ол Ксеркс болмағанда гректерді жеңу үшін 300 000 парсы әскерін сұрады. Геродоттың сөзінше, ол былай деп жауап берді: «Менің ойымша, сіз зейнетке шығып, Мардонийді қалағандарымен бірге қалдыруыңыз керек. Егер ол сәттілікке жетсе, құрмет сізге тиесілі болады, өйткені оны сіздің құлдарыңыз істеді. Ал егер ол сәтсіздікке ұшыраса, онда үлкен мәселе емес, өйткені сіз қауіпсіз боладыңыз және сіздің үйіңізге ешқандай қауіп төне қоймайды. Сіз аман болсаңыз, гректер өмірлері үшін көптеген қиындықтарға тап болады. Сонымен қатар, Мардоний басына апат келсе, кім алаңдайды? Ол сіздің құлыңыз ғана, ал гректердің жеңісі шамалы болады. Ал сіз өзіңіз жорығыңыздың мақсатына жетіп, үйіңізге қайтасыз, өйткені сіз Афинаны өртеп жібердіңіз». Ксеркс оның кеңесіне құлақ асып, Мардонийді Грекияда соғыс жүргізу үшін қалдырды. Ол оны Эфеске өз заңды емес ұлдарын қарауға жіберді. Алайда Плутарх Геродоттың жазуын қынжырлайды, өйткені Ксеркс ұлына қызмет ететін әйелдер қажет болған жағдайда Сузадан әйелдерді әкелген болар деп ойлайды. Юстин «Дүние тарихында» оның «ең батыл басшылардың арасында ең батыл күрескенін» айтты, сондықтан «ер адамда әйелше қауіпсіздік пен әйелде ерлік көруге болады». Ал Гиппократтың ұлы Тессалус оны сөйлеген сөзінде қорқынышты қарақшы деп сипаттады. Сөйлеген сөзінде Тессалус Персия патшасының 493 жылы Костандықтардан жер мен су талап еткенін, бірақ олар бас тартқандықтан, ол Артемизияға аралды қиратуға тапсырды. Артемизия Кос аралына Костандықтарды қырғынға салу үшін кемелер флотын әкелді, бірақ құдайлар араласты. Артемизияның кемелерін молния жойғаннан кейін ол ұлы батырлардың көрінісін көріп, Костан қашып кетті. Алайда ол кейін аралды басып алды.

Өлім және ежелгі әлемдегі мәдени бейнелер

13 ғасырдан кейін Фотий келтірген аңыз бойынша, Артемисия Абидос (Ἄβῡδος) тұрғыны, Дарданос (Δάρδανος) атты ер адамға ғашық болып, ол оған жауап бермеген соң, ұйықтап жатқанда оны соқыр қылған, бірақ оған деген махаббаты күшейген. Бір құдайдың хабаршысы оған Леукас жартасынан секіріп өлу керектігін айтқан, бірақ ол жартастан секіргеннен кейін қаза тауып, сол жерге жерленген. Осы жартастан секіргендер махаббаттың ықыласынан құтылатыны айтылған. Аңыз бойынша, Сапфо да осы жардан секіріп өзін-өзі өлтірген, себебі ол Фаонға ғашық болған. Аристофан Артемизияны "Лизистрата" және "Тесмофориазуза" шығармаларында еске алған. Паузанияс өзінің "Грекия сипаттамасы" (Ἑλλάδος Περιήγησις) атты еңбегінің үшінші кітабында, Лакония (Λακωνικά) бөлімінде, Спарта базар алаңындағы ең әсерлі ескерткіш – парсылар деп аталатын галерея екенін мәлімдеген, себебі ол парсы соғыстарында алынған олжадан салынған. Уақыт өте келе спарталықтар оны кеңейтіп, сәнді еткен. Бағаналарда Мардонийді қоса алғанда, ақ мәрмәрдан жасалған парсылардың мүсіндері орналасқан. Сондай-ақ Артемизияның мүсіні де болған. "Суда" энциклопедиясында да Артемизия туралы айтылған. Артемизиядан кейін оның ұлы Писинделис билікке келді, ол Карияның жаңа тираны болды. Одан кейін оның ұлы Лигдамис оның орнын басты. Бұл кеме Иран теңіз күштерінің ең ірі кемесі болған. Грек паромы Panagia Skiadeni-дің бұрынғы аты Артемисия (бұрын Star A, Orient Star және Ferry Tachibana) болған. Криттегі Неа Аликарнасос муниципалитетінде 1979 жылы құрылған "Артемизия" атты мәдени қауымдастық бар, ол патшайым Артемисияның құрметіне аталған. 1962 жылғы "300 спартан" фильмінде Артемизияның рөлін Энн Уэйкфилд сомдаған. Артемизия Гор Видальдің 1981 жылғы (және 2002 жылғы қайта басылымындағы) "Жаратылыс" тарихи романында кездеседі. Видальдің суреттеуінше, оның парсы генералы Мардониймен ұзақ қарым-қатынасы болған, ол кейде Халикарнаста тұрып, оның ресми емес жұбайы болған, бірақ ол өзінің тәуелсіздігін сақтауға ниеттенгендіктен, оған үйленуден бас тартқан. 2014 жылғы "300: Империяның көтерілісі" фильмінде Артемисия гректермен күресуге тиіс шапқыншы әскер-теңіз күштерінің қолбасшысы ретінде бейнеленген және басты қарсыласы болып табылады. Оны Ева Грин сомдаған. Артемисия Kingdoms Rise мобильдік/компьютерлік ойынында ойналатын кейіпкер ретінде пайда болады.

Негізгі дереккөздер

Геродот, "Тарихтар", Обри де Селинкур аудармасы, Пингвин кітаптары, 1954. Витрувий, "Сәулет туралы" ii, 8.10–11, 14–15
Плиний Ескі, "Табиғат тарихы" xxxvi.4.30–31
Орозий, "Пгандыққа қарсы тарих" ii.10.1–3
Валерий Максим, "Есте қаларлық істер мен сөздер" iv.6, ext. I
Юстин, "Помпей Трогийдың тарихының қысқаша мазмұны" ii.12.23–24

Қазіргі заманғы дереккөздер

Нэнси Деманд, Ежелгі Греция тарихы. Бостон: МакГроу Хилл, 1996.