Кіріспе
Ирак зерттеу тобы (ISG) – 2003 жылы Иракқа шабуыл жасаудың басты себебі болған, Ирактың жаппай қырып-жою қаруына ие екендігі туралы айыптауларға байланысты, көпұлтты күштер жіберген фактілерді анықтау миссиясы. Оның соңғы есебі, Орталық барлау қызметі директорының Ирактағы ЖҚҚ жөніндегі арнайы кеңесшісінің толық есебі (көбінесе Дюльфер есебі деп аталады, ISG басшысы Чарльз А. Дюльфердің атымен аталған), 2004 жылы Конгресс пен президентке ұсынылды. Бұл Пентагон мен Орталық барлау агенттігі ұйымдастырған 1400 мүшеден тұратын халықаралық команда, олар химиялық және биологиялық агенттерді қоса алғанда, жаппай қырып-жою қаруының болуы мүмкін қорын іздеуге, сондай-ақ ЖҚҚ әзірлеуге қолданылатын ғылыми-зерттеу бағдарламалары мен инфрақұрылымды анықтауға бағытталған. Есепте тек шағын көлемдегі химиялық ЖҚҚ қоры табылды және олардың саны әскери тұрғысынан маңызды қауіп тудыру үшін жеткіліксіз екендігі мойындалды.
Құрылу
ISG-ге мыңнан астам американдық, британдық және австралиялық азамат кірді, АҚШ операция үшін персонал мен ресурстардың басым бөлігін қамтамасыз етті. Бұл адамдар азаматтық және әскери барлау қызметі мен жаппай қырып-жою қару-жарағы мамандарын, сондай-ақ қарулы күзет және қолдау көрсетуде жұмыс істейтін көптеген адамдарды қамтиды. Бұл топты басқаруға бірінші шығанақ соғысынан кейін қару-жарақ инспекторы болған Дэвид Кей таңдалды. ISG бас АҚШ үкіметтік агенттігі ретінде тағайындалған агенттік ЦРУ мен Қорғаныс барлау агенттігінің (DIA) бірлескен кәсіпорны болды. ISG-дің аға әскери офицері ретінде таңдалған МГ Кит Дейтон, ол TDY-ге Қорғаныс барлау агенттігінің адамдар туралы барлау жөніндегі директорының орынбасары болып тағайындалды. Иракты зерттеу тобы Біріккен Ұлттар Ұйымының инспекциялық топтарын (Ханс Бликс басқарған Біріккен Ұлттар Ұйымының Бақылау, тексеру және инспекциялау комиссиясы (UNMOVIC)) және Халықаралық атом энергиясы агенттігін (Мұхаммед Эль-Барадей басқарды), оған БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі келісім берді, алмастырды. Ешқайсысы табылмады. ISG – Ирактың бостандық операциясын (OIF) қолдауға бағытталған бірлескен/көп агенттікті барлау операциялық тобы. Бұл топқа төрт түрлі әскер, АҚШ үкіметінің агенттіктері, Австралия және Ұлыбритания қарулы күштерінің, сондай-ақ Ұлыбритания мен Австралия үкіметтерінің агенттіктерінің қызметкерлері кірді. ISG миссиясы – жаппай қырып-жою қаруларына (ЖҚҚ), терроризмге, бұрынғы режимге байланысты барлау қызметіне қатысты жеке тұлғалар, құжаттар және басқа да ақпарат құралдары, материалдар, объектілер, желілер және операциялар туралы ақпаратты табу, жинау, пайдалану және тарату үшін барлау қабілеттерін және тәжірибесін ұйымдастыру, басқару және қолдану, сондай-ақ бұрынғы режиммен байланысты, бұрынғы режим тұтқындаған немесе соғыс қылмыстары немесе адамзатқа қарсы қылмыстар үшін айыптауға тиіс Ирак немесе үшінші ел азаматтары. ISG миссиясына 1991 жылы шығанақ соғысы кезінде атып түсірілген АҚШ Әскери-теңіз күштерінің капитаны Майкл Скотт Спихердің тағдыры туралы жүргізіліп жатқан тергеулер де кірді. Бастапқыда қаза тапқан деп есептелген ол, соғыс аяқталғаннан кейін оның ұшақ апатынан аман қалғаны туралы дәлелдер пайда болғаннан кейін жоғалып кеткен деп жарияланды. 2009 жылдың 2 тамызында Әскери-теңіз күштері Шпайхердің дене қалдықтарын Иракта MNF W әскери полициясына қарасты АҚШ теңізшілері тауып алғандығын хабарлады. Оның жақ сүйегі Дувер әуе базасындағы Чарльз К. Карсонның марқұмдарды қабылдау орталығында зерттеуден кейін оны анықтау үшін пайдаланылды. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, Шпайхерді оның ұшағы атып түсірілгеннен кейін бедуиндер жерлеген. Дәлелдер Шпайхердің апаттан аман қалмағанын көрсетті. Сенатор Нельсон осы орынды табудың кешігуін жергілікті мәдениетке байланыстырды: «Бұл бедуиндер шөл далада кез-келген жерде жүреді, бір орында тұрмайды, сондықтан нақты орынды табу үшін осы уақыт қажет болды».
Ұйымдастыру және жұмыс
Құрама Штаттардың массалық қырып-жою қаруларын (ҚҚЖ) іздеудің негізгі миссиясын оңайлату үшін ISG жедел түрде әрқайсысының өзіндік Секторлық Бақылау Нүктесі (СБН) бар бірнеше секторларға бөлінді. Үш сектор – Солтүстік, Бағдад және Оңтүстік болды, ал Бағдад СБН (сондай-ақ SCP B немесе «скип би» деп те аталады) – негізгі және ең ірісі. ISG штатының көп бөлігі және СБН B Бағдадтың батысындағы Бағдад Халықаралық Әуежайындағы бұрынғы Әл-Радвания Президенттік Орында орналасқан. ISG-нің маңызды қолдаушы элементтерінің бірі – Біріктірілген Медиа Өңдеу Орталығы (БМОО) болды. Ол төрт құрамдас бөліктен тұрды: Катардағы Әл-Сайлиях лагеріндегі БМОО Басты (БМОО Б), Слейер лагерінде орналасқан БМОО Бағдад (БМОО Б), сондай-ақ БМОО Солтүстік (БМОО С) және БМОО Оңтүстік (БМОО О). БМОО-ның бастапқы ядросы DIA құжаттарын зерттеу қызметкерлерінен құралды. 2004 жылдың жазына қарай БМОО-да төрт жүзден астам, көбінесе азаматтық құжаттарды және медиа материалдарын өңдеушілер мен тілшілер/аудармашылар жұмыс істеді, олар негізінен Катардағы Әл-Сайлиях лагеріндегі БМОО Б және Ирактағы Слейер лагеріндегі БМОО Б-де тұрып, жұмыс істеді. Қалыпты басқару тізбегінен тыс тәуелсіз құрылым ретінде әрекет ете отырып (ISG тікелей Дональд Рамсфельдке есеп берді), ол Ирак территориясының барлық жеріндегі жүздеген мүмкін ҚҚЖ орындарын тексеріп, зерттеді, көптеген қиындықтарсыз. Екі оқиға адам өліміне әкеп соқты. Бірінші оқиға – 2004 жылдың 26 сәуірінде болған бояу фабрикасының жарылысы, оның салдарынан АҚШ армиясының сержанттары Лоуренс Руки мен Шервуд Бейкер қаза тапты, ал бірнеше адам жарақат алды. Бұл миссия бұрын қауіпсіздік алаңдауларына байланысты тоқтатылған еді. Бұл ISG операцияларының басталғалы бері бір жылдан астам уақыттан кейін болған алғашқы құрбандар еді. Екіншісі – Шарль Дюльфердің кортежіне жасалған көлік құралына орнатылған жарылғыш құрылғы (ЖҚҚ) шабуылы, оның салдарынан Дюльфердің жеке қауіпсіздік тобынан екі адам, SSG Клинтон Уиздом мен SPC Дон Клэри қаза тапты, екеуі де Канзас Армиясының Ұлттық гвардиясының B батареясы, 2/130-шы Далалық Артиллерия Батальоны. ISG жұмыс істеген кезеңде химиялық қарудың екі данасы табылды. Біріншісі – көтерілісшілердің жол жиегіндегі ЖҚҚ ретінде қайта жабдықталған жалғыз зарин минометтік снаряды. Екіншісі – Вавилон маңынан табылған инерт майлы газымен толтырылған 122 миллиметрлік ракеталық оқ-дәрілер. Екеуі де Иран-Ирак соғысының қалдықтары деп саналды, сол кезде Ирак белгілі бір дәрежеде АҚШ-тың одақтасы болған және шабуылдық қару ретінде пайдасыз болған. Кейін оларды ISG қызметкерлері жойды. 2004 жылдың соңында ISG және ЖМТ (мобильді жинау топтары) көтерілісшілерге қарсы бірнеше операциялар жүргізді, бірақ көптеген мәліметтер құпия болып қала береді. ISG құрамында басқа да өте құпия миссиялар мен ұйымдар жұмыс істеді, олардың құпиясы жақын арада ашылмауы мүмкін.
Уақытша жұмыс барысы туралы есеп
Жаппай қырып-жою қаруын алты ай іздегеннен кейін, 2003 жылдың 3 қазанында ISG аралық прогресс есебін жариялады. Топ "жаппай қырып-жою қаруына қатысты бағдарламалық іс-әрекеттердің" дәлелі табылғанын, бірақ химиялық, биологиялық немесе ядролық қарудың өзі табылмайтынын мәлімдеді. 2003 жылғы қазан айындағы есепте жаппай қырып-жою қаруын өндіруге бағытталған тоқтап қалған бағдарламалар туралы толық мәліметтермен қатар, БҰҰ-ның тыйым салған және 2002 жылдан бастап Халықаралық атом энергиясы агенттігі мен UNMOVIC инспекциялары кезінде жасырылған, жаппай қырып-жою қаруына жатпайтын бағдарламалардың жаңа ашылулары да кірді. ISG жүргізген тергеу шаралары Ирак аумағындағы нысандарды тексеруді, сондай-ақ жаппай қырып-жою қаруы туралы ақпарат білуі мүмкін ғалымдар, жүк көліктерінің жүргізушілері және басқа да жұмысшыларды сұраққа алуды қамтыды.
Дэвид Кей қызметінен кетті
2004 жылғы 23 қаңтарда ISG басшысы Дэвид Кей, Ирактағы жаппай қырып-жою қаруларының (ЖҚҚ) қоры табылмауына сенгендіктен, лауазымынан кетті. "Мен олардың болғанына күмәнданамын", - деді Кей. "Барлығы соңғы шығанақ соғысынан кейін өндірілген қорлар туралы сөз етіп отыр, бірақ мен 90-шы жылдары ірі масштабты өндіріс бағдарламасы болды деп ойламаймын". Сенаттың Қарулы Күштер Комитетіне (SASC) берген брифингінде Кей соғысқа дейінгі ЖҚҚ туралы барлауды және оны жүзеге асырған агенттіктерді сынап: "Біз бәріміз қателескенбіз, менің ойымша, бұл ең алаңдатарлық жайт" деді. Алдында ЦРУ директоры Джордж Тенет Дэвид Кейден кетісін кейінге қалдыруды сұраған еді: "Егер сіз қазір отставкаға кетсеңіз, біз не істеп жатқанымызды білмейтіндей болып көрінеді. Барлық нәрсе қиын жағдайға түседі". Бірақ Кей SASC-ге ауызша баяндамасында былай деді: "Қолда бар барлау мәліметтеріне сүйенсек, Ирактың жақын арада қауіп төндіретіні туралы қорытындыға келу орынды болды. Енді сіз бұрынғы болжамдарыңызға қарағанда, жердегі нақты жағдайды білгендіктен, басқаша қорытындыға келуіңіз мүмкін, бірақ менің ойымша, инспекциялау кезінде біз білген нәрсе Иракты тіпті соғысқа дейін болжағаннан да қауіпті орынға айналдырды". Кейдің командасы Ирак режимінің халықаралық экономикалық санкциялар алынған жағдайда химиялық және биологиялық қару өндіруге қабілетті екенін анықтады, осы саясатты өзгертуді Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) бірқатар мүше мемлекеттері белсенді түрде қолдап отырды. Кей сондай-ақ, 2003 жылғы басып алудан аз уақыт бұрын бұрынғы Ирак режимінің ЖҚҚ бағдарламасының кейбір бөліктері Сирияға көшірілді деп сенді, бірақ Дюэлфер есебінің қосымшасы (төменде қараңыз) бұл туралы ешқандай дәлел жоқ екенін көрсетті. 2004 жылғы 6 ақпанда Джордж Буш Ирак барлау комиссиясын құрды, ол Ирак соғысын негіздеу үшін пайдаланылған барлауды және ЖҚҚ таба алмауды тәуелсіз түрде зерттеуге міндеттелді. Ұлыбританияда да осыған ұқсас тергеу жүргізілді, оның қорытындысы – Батлер шолуы, бірақ оны екі негізгі оппозициялық партия оның ауқымы мен тәуелсіздігіне қатысты келіспеушіліктерге байланысты бойкоттады. 2003 жылы АҚШ ЖҚҚ іздеуіне 400 миллион доллар, ал 2004 жылы тағы 600 миллион доллар бөлінді. ЦРУ директоры Джордж Тенет тағайындаған Кейдің орнын БҰҰ-ның бұрынғы қару инспекторы Чарльз А. Дюэлфер басты, ол Иракта ЖҚҚ қорының табылу мүмкіндігі "нөлге жақын" екенін мәлімдеді.
Дюльфердің есебі
2004 жылдың 30 қыркүйегінде ISG Ирактың ЖҚҚ бағдарламалары туралы соңғы есебін жариялады. Бұл есепте Ирак режимі мен жаппай қырып-жою қарулары арасындағы қарым-қатынас көрсетілген, сондай-ақ, шешім қабылдау процесі мен оның негізгі болжамдары зерттелді. Тергеудің маңызды бөлігі Саддамды қоса алған жоғары лауазымды шенеуніктермен ұзақ сұхбаттасу, режимнің құжаттарын қарау және Ирактағы түрлі нысандарды тексеру болды. Есебіндегі негізгі тұжырымдар: Саддам Хусейн режимнің барлық стратегиялық шешімдерін бақылап отырды. 1991 жылдан 2003 жылға дейін Хусейннің басты мақсаты – БҰҰ санкцияларын жою болса, сонымен бірге режимнің қауіпсіздігін сақтау да маңызды еді. 1996 жылдың соңында «Мұнайға азық-түлік» бағдарламасының енгізілуі режим үшін шешуші кезең болды. 2000-2001 жылдары Хусейн санкциялардың көптеген салдарынан құтылып, оларға қарсы халықаралық қолдауды әлсіретті. Иран – Ирак үшін ең маңызды қозғаушы күш болды. Иракты зерттеу тобы (ISG) 1980 және 1990 жылдардың басындағы оқиғалар Саддамның ЖҚҚ-ның маңыздылығына сенуіне ықпал еткенін айтты. Хусейн 1991 жылы ядролық бағдарламасын тоқтатты. ISG бағдарламаны қайта жандандыру бойынша нақты әрекеттердің дәлелін таппады, ал Ирактың ядролық қару жасау мүмкіндігі 1991 жылдан кейін күрт төмендеді. Ирак 1991 жылы химиялық қару қорын жойды, ал ISG тек ескі, тасталған химиялық оқ-дәрілердің аз ғана мөлшерін тапты. Хусейннің режимі 1995 жылы биологиялық қару бағдарламасынан және озық биологиялық қару алу ниетінен бас тартты. ISG бірнеше апта ішінде қарапайым биологиялық бағдарламаны қайта құруға болатынын анықтады, бірақ мұндай бағыттағы ізденістердің белгілерін таппады. Хусейн санкциялар алынып, Ирак экономикасы тұрақтанғаннан кейін 1991 жылы жойылған Ирактың ЖҚҚ мүмкіндіктерін қайта жаңартуды қалады. Саддам халықаралық қысым мен экономикалық тәуекелге қарамастан, ядролық қаруды кезең-кезеңімен дамытуға ұмтылды, бірақ баллистикалық зымырандар мен химиялық соғыс (ХС) қабілетіне басымдық берді. Хусейн өзінің әскерін және әлемдегі ең жақсы барлау қызметтерін өзінің ЖҚҚ бар екендігіне сендірді, өйткені ол өзінің жауларының ешқайсысы, әсіресе Иран, егер ол ЖҚҚ-ға ие болса, оған шабуыл жасауға батылмасы керек деп ойлады, «өйткені Иранды қорқыту үшін ЖҚҚ-ға ие екенін көрсету қажеттігі зор болды». Хусейн АҚШ пен БҰҰ шешімдері орындалмаса, соғыс жасаймыз деп қорқытқан коалицияның блеф екеніне сенді. 1980 жылдары жаппай қырып-жою қаруларын іздеу Иранның агрессиясынан Ирактың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында болды, және «бұл санкцияларды жеңілдету үшін қарусыздану қажеттілігі мен стратегиялық қорқытуды сақтау арасындағы қиын теңгерімге әкелді. Режим бұл тәсілдегі қайшылықты ешқашан шеше алмады».
Saddam Hussein controlled all of the regime's strategic decision making. Hussein's primary goal from 1991 to 2003 was to have UN sanctions lifted, while maintaining the security of the regime. The introduction of the Oil for food program (OFF) in late 1996 was a key turning point for the regime. By 2000 2001, Hussein had managed to mitigate many of the effects of sanctions and undermine their international support. Iran was Iraq's pre eminent motivator. The Iraq Survey Group (ISG) judged that events in the 1980s and early 1990s shaped Saddam's belief in the value of WMD. Hussein ended his nuclear program in 1991. ISG found no evidence of concerted efforts to restart the program, and Iraq's ability to reconstitute a nuclear weapons program progressively decayed after 1991. Iraq destroyed its chemical weapons stockpile in 1991, and only a small number of old, abandoned chemical munitions were discovered by the ISG. Hussein's regime abandoned its biological weapons program and its ambition to obtain advanced biological weapons in 1995. While it could have re established an elementary BW program within weeks, ISG discovered no indications it was pursuing such a course. Hussein wanted to recreate Iraq's WMD capability, which was essentially destroyed in 1991, after sanctions were removed and Iraq's economy stabilized. Saddam aspired to develop a nuclear capability—in an incremental fashion, irrespective of international pressure and the resulting economic risks—but he intended to focus on ballistic missile and tactical chemical warfare (CW) capabilities. Hussein deceived his own army and the best intelligence agencies in the world into believing he still had WMDs because he believed none of his enemies would dare attack him if he had WMDs, notably Iran, "as there was a strong need to maintain the outward appearance of possessing a WMD capability to deter Iran." Hussein believed the US and the coalition that threatened to go to war against him if the UN resolutions were not met was bluffing. The pursuit of weapons of mass destruction in the 1980s was to assure Iraqi safety from Iranian aggression, and "this led to a difficult balancing act between the need to disarm to achieve sanctions relief while at the same time retaining a strategic deterrent. The regime never resolved the contradiction inherent in this approach."