Кіріспе

Призрен лигасы, ресми түрде Албан ұлтының құқықтарын қорғау лигасы – 1878 жылдың 10 маусымында Осман империясының Косово вилайетіне қарасты Призрен қаласының ескі бөлігінде құрылған албан саяси ұйымы. Ол 1881 жылдың сәуір айында таратылды. Сан-Стефано және Берлин шарттары бойынша албандар қоныстанған аймақтар басқа мемлекеттерге берілді. Портаның 70 пайыз мұсылман және көбінесе адал болған аймақтың мүдделерін қорғауға шамасы келмегендіктен, албан көшбасшылары өздерін қорғауды ұйымдастыруға және Сербия мен Дунай княздықтары тәуелсіздік алғанға дейін болғандай, автономиялық басқару құруды қарастыруға мәжбүр болды. Лига 47 Осман бегінің кеңесінде құрылды. Лиганың бастапқы позициясы "Карарнаме" деп аталатын құжатта жазылған. Осы құжатта албан көшбасшылары Портаны қолдап, Осман империясы шегінде автономия құру және "Албан жерлерінің толықтығын қорғау үшін қарулы күрес жүргізу" ниеттерін білдірді. Құжатта реформалар, мектептер, автономия немесе албан халқының бір вилайетте бірігуі туралы тікелей айтылмаған, бірақ Абдыл Фрашеридің ықпалымен бастапқы позиция түбірінен өзгеріп, тәуелсіз албан мемлекеті және Осман империясына қарсы ашық соғыс талаптарына әкелді.

Өмірбаян

1877–78 жылдардағы орыс-түрік соғысы Балқан түбегіндегі Осман империясына шешуші соққы берді, империя Албания мен Шығыс Балқанда ғана нашар тұрақтап қалды. Албандардың өздері тұратын жерлер Черногория, Сербия, Болгария және Грекия арасында бөлініп кетеді деген қорқынышы қарсылық күштердің артуына себеп болды. Австрия-Венгрия мен Ұлыбритания Ресейге Балқанда басымдық беретін және Еуропалық күштер тепе-теңдігін бұзатын бұл келісімге келіспеді. Дауды шешу үшін сол жылы Берлинде бейбітшілік конференциясы өткізілді. Екі жаққа да Ресей армиясы қолдау көрсетті және шабуылдары Албанияның солтүстік бөлігіне тарады. Албандар Албанияның солтүстік-шығысы мен солтүстік-батысындағы бірнеше аймақ пен қаланы қорғай алмады. Осы аймақтарды басып алғаннан кейін Осман әкімшілері (көбінесе албан текті) аумақтардан қашып кетті немесе қуылды. Орыс-түрік соғысы кезінде серб әскері Топлица және Ниш аймақтарынан көптеген мұсылман албандарды Косовоға қуды, бұл Ұлы Шығыс дағдарысына жауап ретінде 1878–1881 жылдарғы Призрен лигасының құрылуына әкеп соқты. Осы оқиғалардың ықпалымен Ұлттық құтқару жөніндегі жергілікті кеңестер бірыңғай координациялық органға бірікті. Албандар 1877 жылдың 12 желтоқсанында Стамбулда Албан ұлтының құқықтарын қорғау жөніндегі орталық комитет құрды. Сан-Стефано шарты албандар мен босниялықтардың арасында үлкен алаңдаушылық тудырды және олардың басшыларын өздері тұратын жерлерді қорғауды ұйымдастыруға итермеледі. 1877 жылдың көктемінде Константинопольдегі Абдыл Фрашери сияқты ықпалды албандар, албан ұлттық қозғалысының алғашқы жылдарындағы жетекші тұлғасы, албандардың қарсылығын басқару үшін комитет құрды. Комитет құрамына Али Ибра, Зия Приштина, Сами Фрашери, Яни Врето, Васо Паша, Бака Курти Гьокай және Абдыл Фрашери кірді.

Призренде кездесу

Призрен лигасы албан зиялыларының тобы көршілес Балқан мемлекеттері арасындағы бөлінуге қарсы тұру және албандарды бірыңғай тілдік және мәдени ұлтқа біріктіру арқылы албан ұлттық санасын нығайту мақсатымен құрылды. Призренде өткен жиын барысында 1878 жылғы 18 маусымда 47 бей қол қойған қаулы қабылданды. Бұл құжат негізінен жер иелері мен Осман әкімшілігімен байланысты тұлғалар қолдаған бастапқы ұстанымды білдірді. Осы құжаттың 1-бабында албан басшылары Портаны қолдап, Балқандағы Осман империясының аумақтық тұтастығын сақтау және «Албания аумақтарының толықтығын қорғау үшін қарулы күрес жүргізу» ниеттерін қайталады. Аталған құжаттың 6-бабында албандардың Болгария мен Сербияның тәуелсіздігіне қарсылығы тағы да жарияланды. «Біз шетелдік әскерлердің біздің жерімізге енуіне жол бермеуіміз керек. Біз Болгарияның атын мойындамауымыз керек. Егер Сербия заңсыз оккупацияланған елдерді бейбіт түрде тастап кетпесе, біз башибазуктерді (акинджияларды) жіберіп, осы аймақтарды, соның ішінде Черногорияны азат ету үшін соңына дейін күш саламыз». Лиганың алғашқы отырысындағы қаулыда (kararname) реформалар, мектептер, автономия немесе албан халқының бір вилаятта бірігуі туралы тікелей айтылмады. Бұл бастапқыда Албанияның тәуелсіздігіне немесе тіпті Осман империясы шеңберінде автономияға емес, Пашко Васа ұсынғандай, барлық талап етілген аумақты бір вилаятқа біріктіруге бағытталған шақыру болатын. Қатысушылар 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы басталғанға дейінгі жағдайға оралуды көздеді. Басты мақсат – дереу қауіптен қорғану. Бірақ бұл позиция көп ұзамай түбегейлі өзгеріп, Абдыл Фрашери қалыптасқан тұжырымдама бойынша автономия және Осман империясына қарсы ашық соғыс талаптарына әкелді.

Берлин конгрессі

1878 жылдың шілдесінде Абдыл Бей Фрашери басқарған Призрен лигасының 60 мүшесі Берлин конгресіндегі Ұлы державаларға хат жіберіп, түрік соғысының нәтижесінде туған албандық мәселелерді шешуді сұрады. Призрен лигасы албандардың Грекиямен Эпир үшін таласта жеңіске жете алмайтынынан қорқып, Гусинье, Шкодра, Призрен және Янинада қарулы қарсылық ұйымдастырды. Сан-Стефано шарты кейін Австрия-Мажарстан және Ұлыбританияның талабымен Берлин шартымен алмастырылды. Бірақ бұл соңғы шарт аймақтағы басқа елдердің албандардың талаптарынан басымдығын мойындады. Берлин конгресі Лиганың меморандумына немкес канцлері Отто фон Бисмаркпен бірге назар бөлмеді, тіпті албан ұлтының жоқ екенін және Албанияның "жай ғана географиялық түсінік" екенін мәлімдеді. Бисмарк Балқан мәселелеріне тым көп араласуға наразы екенін көрсетіп: "Барлық Балқан бір Помераниялық гренадердің сау сүйектеріне де тұрмайды" деді. Конгресс Бар және Подгорица қалаларын, сондай-ақ албандық көшбасшылар албан территориясы деп санайтын таулы Гусинье және Плав қалаларының маңындағы аймақтарды Черногорияға берді. Сербия да албан халқы тұратын бірнеше территорияны алды.

Құрылу

1878 жылғы 10 маусымда шамамен сексен делегат, көбінесе мұсылман дін қызметкерлері, ру басшылары және Осман империясының Косово, Монастыр және Янина вилайеттерінен басқа да ықпалды тұлғалар Призрен қаласында (сол кездегі Осман империясының Косовосы) бас қосты. Ассамблеяға Босниядан және Призреннің мутасаррифінен (санджақ әкімшісі) орталық биліктің өкілі ретінде шамамен 300 мұсылман қатысты, ал Скутари вилайетінен делегаттар келмеді. Делегаттар салық салу және әскер жинау құқығына ие орталық комитет басшылығымен Призрен лигасының тұрақты ұйымын құрды. Призрен лигасы екі бөлімнен тұрды: Призрен және оңтүстік бөлімшелері. Призрен бөлімшесін Ильяс Дибра басқарды және онда Кирчова (Кичево), Калканделен (Тетово), Приштина (Приштина), Митровица (Митровица), Вичитрин (Вуштри), Ускуп (Скопье), Гилан (Гилан), Манастыр (Битола), Дебре (Дебар) және Гостивар аймақтарының өкілдері болды. Абдыл Фрашери басқарған оңтүстік бөлімшесі Колоня, Корча, Арта, Берат, Парга, Гирокастра, Пермет, Парамития, Филиатес, Маргарити, Влера, Тепелена және Дельвина аймақтарынан он алты өкілден тұрды. Бұл аймақтардағы қозғалыстың көп бөлігі мұсылмандық болды, себебі православие дінін ұстанатын халықтың көп бөлігі гректердің ықпалында болды. Ал солтүстік аймақтарда мұсылман және католик халықтары Призрен лигасының мақсаттарын қолдады. Бастапқыда Осман билігі Призрен лигасына қолдау көрсетті, бірақ Жоғарғы Порта делегаттарды албандықтар емес, ең алдымен османдықтар екендерін жариялауға мәжбүрледі. Калканделеннің шейх Мустафа Рухи Эфенди бастаған бірқатар делегаттар бұл ұстанымды қолдады және мұсылман ынтымағын күшейтуді, сондай-ақ қазіргі Босния мен Герцеговинаны қоса алғанда, мұсылман жерлерін қорғауды жақтады. Лиганың бастапқы ұстанымы, жер иелерінің және Осман әкімшілігі мен діни билік органдарымен байланысты адамдардың діни ынтымағына негізделгендіктен, лиганы «Нағыз мұсылмандар комитеті» деп атауға себеп болды. Фрашеридің басшылығымен басқа өкілдер албан автономиясын қамтамасыз ету және албан мемлекетін құру үшін жұмыс істеді, діни және тайпалық шекараларды кесіп өтетін албандық ұлттық сананы қалыптастыруға ұмтылды. Осман мемлекеті албан ұлтшылдығын жаңадан тәуелсіз Балқан мемлекеттеріне қарсы аумақтық жоғалтулардың алдын алу құралы ретінде қарастырып, лиганың талаптарын қысқа мерзімге қолдады.

Әскери қарсылық

Дипломатиялық жолмен өз талаптарын қамтамасыз ете алмаған албандар Балқан елдерімен қарулы қақтығысқа түсті. Призрен лигасының бақылауында 30 мың қарулы мүше болды, олар Берлин конгресіндегі сәтсіздіктен кейін және Осман империясы Лиганың империядан толық тәуелсіздікке ұмтылуынан қорқып, Лиганы таратуға бұйрық бергеннен кейін Осман империясына қарсы төңкеріс көтерді. Лиганың алғашқы әскери операциясы – Плав-Гучия аймағын Черногорияға беруді қадағалауға тиіс болған Осман маршалы Мехмед Али Пашаға жасалған шабуыл. 1879 жылдың 4 желтоқсанында Лига мүшелері Новшице шайқасына қатысып, Плав пен Гусиньені басып алуға тырысқан черногориялық әскерді жеңді. Ашық соғыс басталғаннан кейін Лига Осман империясынан Косовоның Вуштри, Пея, Митровица, Призрен және Гякова қалаларын өзіне қаратып алды. Автономиялық қозғалыспен жетекшілік етілген Лига Осман билігін мойындамады және Портадан толық бөлінуді көздеді. Осман империясы Лиганы басып тастауға тырысты және 1881 жылдың сәуір айында Призренді басып алып, Ульцин шайқасында қарсылықты талқандаған Осман қолбасшысы Дервиш-паша бастаған әскерді жіберді. Конгресс сондай-ақ Грекия мен Осман империясына шекаралық дауды шешу үшін келіссөздер жүргізуді тапсырды. Албандардың шартқа қарсы табысты қарсылығы Ұлы державаларды Гусинье мен Плавты Осман империясына қайтаруға және негізінен албан халқы тұратын жағалау қаласы Ульцинді Черногорияға беруге мәжбүр етті. Бірақ албандар сонда да бас ие алмады. Ақырында Ұлы державалар Ульцинді теңізден блокадалап, Осман билігіне албандарды бақылауға алу үшін қысым жасады. Албандықтардың дипломатиялық және әскери күш-жігері Эпирді бақылауға алуда сәтті болды, алайда 1881 жылға қарай кейбір жерлер Грекияға берілді. Ұлы державалар 1881 жылы Грекияға Фессалия және Арта аймақтарын беруге шешім қабылдады. Албан халқы тұратын Кастория, Прилеп, Битола және Велес сияқты аймақтардағы жергілікті болгар қозғалысы, Призрен лигасы болгар геосаяси мақсаттарына қарсы тұрып, қарулы болгар топтарын ығыстырған кезде жеңіліске ұшырады.

Лиганың аяқталуы

Халықаралық қысым күшейгендіктен, қарсылық көрсететін албандарды "бағындыруға" тырысқан сұлтан, Призрен лигасының қозғалысын басып тастау және Ульцинді Черногорияға беру үшін Дервиш Тургут-паша басқаруындағы зор әскерді жіберді. Призрен лигасының жетекшілері мен олардың отбасылары тұтқындалып, елден қуылды. Алғашқыда өлім жазасына кесілген Фрашери 1885 жылға дейін түрмеде отырды және жеті жыл өткен соң қайтыс болғанға дейін жер аударылды.

Мұра

Мықты кедергілер албандық көшбасшылардың өз халқына османдық емес, албандық ұлттық сананы сіңіру әрекеттерін қиындатты. Албандардың діни айырмашылықтары ұлтшыл көшбасшыларды ұлттық қозғалысқа діни лидерлерді шеттетуге және толығымен секулярлық сипат беруге мәжбүр етті. Албандарды біріктіретін ең маңызды фактор – олардың тілі, стандартты әдеби формасы және тіпті стандартты әліпбиі болмады. Латын, кириллица және араб әліпбилерінің әрқайсысы халықтың әртүрлі топтарының қарсылығын тудырған, әртүрлі саяси және діни бағыттарды білдірді. 1878 жылы Призрен лигасы алдында таласқан ең дамыған аймақтарда – Гирокастра, Берат және Влорада албан тілінде мектептер болған жоқ, онда сабақтар түрік немесе грек тілінде жүргізілді. Призрен лигасы – албандардың Осман империясының Балқанда шамамен төрт ғасыл билік еткеннен кейін, империялық демеушілерінен күрт үзілісіне жасаған ең айқын жауабы болды. 1878 жылғы орыс-түрік соғысының нәтижесінде Сан-Стефано шарты жасалды, ол Болгария, Черногория және Сербияның тәуелсіздігін және/немесе аумақтық талаптарын мойындады. 1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Пея, Гьякова, Гусинье, Лума, Дебар және Тетоводан албандық көшбасшылар Вардар Македониясында кейін ұлттық платформа ретінде қарастырылатын мәселені талқылау үшін кездесті. Прото-ұлтшылдар тобы Осман империясынан материалдық және қаржылық қолдау алды, империя Балқандағы оккупацияланған территорияларынан тағы да шегінуге мәжбүр болды. Призрен лигасы 1877 жылы Константинопольде албандықтардың құқықтарын қорғау жөніндегі орталық комитетті құрған Портадан қаржыландыру, ең жақсы сапалы қару-жарақ және дипломатиялық қолдау алды.

Салдары

Осман империясы Берлин конгресінен кейін ыдырауын жалғастырды, сол себепті сұлтан Абдул Хамид II тәртіпті сақтау үшін репрессияға көшті. Билік, албан халқы қоныстанған империядағы саяси жағдайды бақылауға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады, ұлтшыл белсенділер деп күдіктенгендерді тұтқындады. Сұлтан албандықтардың төрт вилайетті біріктіру туралы талаптарын қабылдамағанда, албандық көшбасшылар Призрен лигасының құрамын қайта жаңартып, аймақта, әсіресе Косовода жартылай анархияға әкеп соққан көтерілістерді ұйымдастырды. Лига таратылғаннан кейін өткен жиырма бес жыл ішіндегі түрлі көтерілістер негізінен жергілікті сипатта болды және көбінесе солтүстік аймақтарда, әсіресе Косово вилайетінде орын алды. Императорлық билік 1897 жылы құрылған Пежа лигасының (Беса Беса) ізбасарын таратып, 1902 жылы оның президенті Хахи Зеканы өлімге кесті және албан тіліндегі кітаптар мен хат алмасуға тыйым салды. Македонияда болгар, грек және серб жасақтары Осман билігімен және бір-бірімен бақылау үшін күресіп жатқанда, мұсылман албандары шабуылға ұшырады, ал албан жасақтары жауап шараларын қолданды. 1905 жылы Монастырда (Битола) кездескен албандық көшбасшылар Албанияны азат ету жөніндегі құпия комитет құрды. Белсенді қызмет еткен кезеңде, лига албан ұлттық мүдделерін ірі державалардың назарына жеткізіп, Италия мен Австрия-Венгрия империясынан күшті қолдау алған Пежа лигасының құрылуына жол ашты. Призрен лигасы толық сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан, үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Черногория мен Грекия ұйымдастырылған наразылық болмаған жағдайда алғаннан гөрі, албандықтар талап еткен аумақты аз алды. Бұл ұлттық ұйым құруға жасалған алғашқы қадам болды.